استیگلیتز^[42](2008)، با تحقیقاتی که در کشورهای گرفتار رکود انجام داد به این نتیجه رسیده است که کشورهایی که گرفتار رکود هستند، رشد پس­انداز خوب نیست^[43]. (صداقت، 1390 : صفحه 179) کاهش پس­انداز سهم نسبی تشکیل سرمایه را کاهش خواهد داد و فشار مضاعف بر تولید وارد خواهد آورد. در مجموع، عدم تحرک و پویایی در تولید کل و سرانه، کاهش نسبی تشکیل سرمایه، افزایش بیکاری و فقر در جامعه، مشکلات و تنگناهای اقتصادی زیادی ایجاد خواهد کرد که برای ادامه حیات اقتصادی بسیار خطرناک هستند. ( عظیمی­آرانی، 1392 : صفحه 88-90)

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

2-4-1) دیدگاه نظریه­پردازان درباره رکود:

1. 1. دیدگاه مکتب کلاسیک­:

بر اساس دیدگاه کلاسیک­ها اقتصاد در رکود محصول و اشتغال واقعی گرفتار نخواهد شد. (اسکارث، 1389 : صفحه 125) کلاسیک­ها علت رکود و بیکاری را بالا بودن سطح دستمزد واقعی معرفی کرده ­اند. با توجه به این­که آن­ها بازارها را در تعادل کامل در نظر می­گیرند، وقوع چنین حوادثی را نیز کوتاه­مدت تلقی کرده ­اند.
کلاسیک­ها اعتقاد دارند که شوک­ها با کاهش قیمت­ها و دستمزدها به طور کامل جذب خواهند شد (اسکارث، 1389 : صفحه 125) و راه­کار آن­ها برای درمان رکود، کاهش قیمت­ها و دستمزد است تا تولید در سطح تولید واقعی و اشتغال در سطح اشتغال کامل برقرار شود و اقتصاد دوباره به مسیر تعادلی خود بازگردد. اما بسیاری از اقتصاددانان راه­کارهای این مدل را به دو دلیل مناسب نمی­دانند. اولا کلاسیک­ها اعتقاد دارند که در دنیای واقعی رکود وجود ندارد. ثانیا، تعدیل در این مدل مستلزم آن است که انباشت کالا در انبار برای بنگاه­ها کاملا خوشایند باشد، زیرا هنگامی که تقاضای کل به مقدار کافی وجود نداشته باشد، موجودی انبارها به شدت افزایش خواهند یافت. اما بر اساس این مدل حتی در چنین شرایطی نیز بنگاه­ها علاقه­ای به کاهش تولید خود ندارند. (اسکارث، 1389 : صفحه 125)

1. 1. دیدگاه مکتب کینزگرایی:

کینزین­ها علت بروز رکود را ناکافی بودن تقاضای موثر می­دانند. بر اساس نظریه کینزین­ها، با افزایش تقاضای موثر، تولید از سطح تعادلی به سطح اشتغال کامل خواهد رسید.
کینز (1936) در کتاب نظریه عمومی اشتغال، بهره و پول بیان کرده است که سازوکار بازار دو مشکل اساسی دارد و قادر به ایجاد اشتغال کامل و بهبود توزیع درآمد نیست. او تحلیل‌های کلاسیک­ها از عملکرد بازار کار را گمراه‌کننده و توصیه‌های آنان برای برون‌رفت از رکود را فاجعه بار نامید و تأکید کرد که بیکاری، ناشی از کمبود فرصت­های شغلی است و ارتباطی با سطح مزد ندارد و دولت باید به منظور حل موارد شکست بازار، به مداخله در اقتصاد بپردازند. کینز به اجرای پروژه­ های اشتغال عمومی برای برون رفت از رکود تاکید داشت و بیان کرد که نرخ بازده پروژه‌های اشتغال عمومی اهمیت چندانی ندارد؛ زیرا مهمترین هدف برنامه‌های اشتغال عمومی کاهش بیکاری است و در شرایط بحران و کاهش تولید و اشتغال، تولید کم از تولید صفر بهتر است و اجرای چنین برنامه‌هایی می‌تواند با افزایش تقاضای کل، بخش خصوصی را به سرمایه‌گذاری‌های مولد ترغیب کند.
دیدگاه مکتب پول­گرایی :
طرفداران مکتب پول­گرایی ، عدم موازنه بین رشد پول و تولیدات حقیقی را عامل بی­ثباتی در اقتصاد معرفی کرده­­اند. از نظر مکتب پولی، اتخاذ سیاست­های مالی انبساطی نه­تنها برای خارج شدن از رکود تاثیرگذار نخواهد بود بلکه سبب تشدید عدم ثبات و عدم تعادل خواهد شد. (مرکز پژوهش­های مجلس، 1373 : صفحه 19 و 20)
راه­حلی که این مکتب برای مقابله با رکود در کوتاه­مدت معرفی کرده است، افزایش پایه پولی است. با افزایش پایه پولی می­توان در کوتاه­مدت، شوک مثبتی در اقتصاد ایجاد کرد و بنگاه­های تولیدی را که با مشکل تامین مالی مواجه هستند بار دیگر فعال کرد.
دیدگاه مکتب کلاسیک­های جدید:
در شرایط رکود عمیق نمی­ توان با تحلیل عرضه کل و اجزای آن، تولید ناخالص ملی را تحلیل کرد و نظریه­ های کلاسیک جدید در تحلیل­های خود بیشتر از ماهیت نظریه­ های نئوکلاسیکی استفاده کرده ­اند. (شاکری، 1389 : صفحه 32 و 33) کلاسیک­های جدید بر کارایی نظام بازار تأکید دارند و به همین جهت بروز رکود و بیکاری را موقتی محسوب کرده و معتقدند که به صورت خودکار و بدون مداخله دولت از میان خواهد رفت. آن­ها گرایش خانوارها به پس­انداز را یک عامل تعیین­کننده سرمایه ­گذاری و سرمایه ­گذاری را یک عامل تعیین­کننده در ایجاد رشد تلقی می­ کنند. در نظریه کلاسیک­های جدید، نهادهایی که سرمایه ­گذاری را تامین مالی می­ کنند و بدین شکل مردم را وادار به پس­انداز می­ کنند جایی ندارند. (مینسکی، 1391 : صفحه 121) بر اساس فرضیه ­های این مکتب، راه حل خروج از رکود، ایجاد انگیزه افزایش سرمایه ­گذاری در خانوارها است. زیرا با افزایش سرمایه ­گذاری می­توان تولید را افزایش داده و موجب رشد اقتصادی شد.
دیدگاه مکتب کینزین­های جدید (نئوکینزین­ها) :
کینزی­های جدید با طرح چسبندگی­های دستمزد اسمی، قیمت­های اسمی، چسبندگی­های حقیقی و مشکل هماهنگی میان عوامل اقتصادی، سعی کرده ­اند پایه­ های خرد برای اقتصاد کلان کینزی ارائه کنند. (شاکری، 1389 : صفحه 1075) کینزی­های جدید قبول کرده ­اند که اقتصاد می ­تواند در کوتاه­مدت از سطح تعادلی خود منحرف شود. لذا سیاست­های پولی و مالی بر فعالیت­های اقتصادی تاثیر دارد، در عین حال آن­ها سیاست­های درآمدی که به تعیین یا کنترل دستمزد و قیمت توسط دولت اشاره دارند، را نمی­پذیرند. از دید آن­ها قیمت­ها و دستمزدها باید توسط بازارهای رقابت ناقص تعیین شوند و رقابت ناقص اساس تفکر آن­ها در نحوه تعیین قیمت را تشکیل می­دهد. (شاکری، 1389 : صفحه 1075 و 1076)
یکی دیگر از ایده­های کینزی­های جدید الگوی ماندگاری رکود و بیکاری است. یعنی اگر نرخ­های تحقق­یافته بیکاری^[44] در دوره­ های قبل، از نرخ­های بیکاری انتظاری آن­ها بیشتر باشد، نرخ طبیعی بیکاری دوره جاری افزایش خواهد یافت. کینزی­های جدید استدلال می­ کنند که شاید دلیل این پدیده، وجود چسبندگی­ها و مستهلک شدن نیروی کار آموزش دیده باشد. لذا هنگامی که اقتصاد گرفتار رکود شود، به راحتی نخواهد توانست به وضعیت عادی باز ­گردد و رکود و بیکاری اثرات بلندمدتی از خود بر جای خواهند گذاشت. (شاکری، 1389 : صفحه 1091 و 1092) بر اساس مدل سامرز که مورد استفاده کینزین­های جدید است، اگر رکود ناشی از یک شوک بزرگ باشد، می ­تواند رکود موقت را به رکود دائمی تبدیل کند. (اسکارث، 1389 : صفحه 371)
دیدگاه مکتب ساختارگرایی:
مینسکی^[45] (1986) نشان داده است که در شرایط بحرانی، اعمال سیاست‌های اجتماعی مانند پرداخت یارانه مزد به کارفرمایان، مهارت‌آموزی برای بیکاران و تقویت مؤسسات کاریابی، در مقابله با بیکاری موفق نخواهند بود و صرفاً به جا به ­جایی شاغلان و بیکاران می­انجامند. از نظر مینسکی ایجاد اشتغال از سوی دولت، از طریق اجرای برنامه‌های اشتغال عمومی، راهکار اصلی کاهش بیکاری و فقر و خروج اقتصاد از رکود است. در شرایط بحرانی دولت به عنوان آخرین مرجع ایجاد اشتغال باید نقشی فعال ایفا نماید و همان گونه که برای جلوگیری از سقوط تقاضا اقدامات حمایتی اعمال می کند، برای مقابله با گسترش بحران بیکاری و تعمیق رکود نیز باید به ایجاد فرصتهای شغلی در پروژه‌های اشتغال عمومی اقدام کند.
نهادگرایی:
سیاست اقتصادی با مساله طرح نهادها و عملیات در داخل یک مجموعه از نهادها سر و کار دارد. نهادها دو دسته­اند؛ نهادهای قانونی و نهادهای ایجاد شده به وسیله فرآیندهای تکاملی. نهادهای رسمی پس از ایجاد شدن توسط قانون، زندگی خود را آغاز خواهند کرد و در واکنش به فرآیندهای بازار متحول خواهند شد. در یک جهان پویا نمی­ توان انتظار حل مشکلات سازمان­ها و نهادها را در همه زمان­ها داشت. از طرف دیگر، نمی­ توان همواره به تغییر اساسی نهادها مشغول بود.
نهادگایان معتقدند که؛ بازار کار شدیدا تحت نفوذ حضور عملکرد عوامل خارج از بازار است. ارزش مبادله نیروی کار از نظر کارفرما برابر است با ارزش خصوصیات متفاوتی که در خدمات ارائه شده از سوی کارگر انباشته شده است. (نورث، 1385 : صفحه 111 و 112 ) اندازه ­گیری این خصوصیات نیازمند صرف منابع است و هزینه­ های صرف شده در جهت اندازه ­گیری این خصوصیات بخشی از هزینه­ های مبادله است. نهادهای بازار کار از طریق خلق و بازتولید نهادهای اجتماعی – اقتصادی به ­وجود خواهند آمد. نهادها در عملکرد بازار، تعیین هزینه مبادله و کسب اطلاعات تاثیر خواهند گذاشت و منجر به شکل­ گیری مبادله بین طرفین، در بازار کار خواهند شد. در این میان دولت­ها نیز می­توانند با اعمال قوانین و مقررات، نهادهای رسمی را برای طرفین مبادله فراهم آورند. (نورث، 1385 : صفحه 55 – 57 )
2-5-2) جمع­بندی اثرات رکود بر اقتصاد:
هنگامی که مسائل و مشکلات اقتصادی مورد توجه قرار نگیرند، رکود تداوم یافته و می ­تواند به یکی از مدارهای شوم توسعه ­نیافتگی^[46] با خصلتی دینامیک و با روابطی پیچیده تبدیل شود. به عبارت دیگر، مشکلات تبعی بیکاری و مشکلات فرهنگی و اجتماعی آن، فقر گسترده و عدم امکان مشارکت فعال و سازنده قشرهای وسیع در فعالیت­های اقتصادی، نزول سهم نسبی تشکیل سرمایه و تشدید عقب ماندگی بافت فنی تولید در ارتباط متقابل و چندجانبه با یکدیگر هستند و نهایتا منجر به تداوم رکود در بخش تولید شده و تمامی فرایند این حلقه و مدار شوم از نو شروع خواهند شد. (عظیمی­آرانی، 1392 : صفحه 94) بنابراین توجه به مشکلات اقتصادی و حل ریشه­ای آن­ها امری ضروری برای خارج شدن از رکود است.
2-5) بیکاری^[47]:
بیکاری را می­توان یکی از مهم­ترین مشکلات اقتصادی کشورها دانست، علاوه بر این، ریشه بسیاری از معضلات اجتماعی و حتی سیاسی در همین مشکل مهم نهفته است. ( تقوی، غروی نخجوانی،1382 : صفحه 16و17) بیکاری علاوه بر این­که منجر به از دست دادن درآمد افراد خواهد شد، تبعات اجتماعی خطرناکی نیز بر جای خواهد گذاشت. به طور مثال افزایش بیکاری در جامعه، خطر مفاسد اجتماعی بزرگ را افزایش خواهد داد. در تعریف بیکاری این طور آمده است که بیکاری به وضعیتی اطلاق می­ شود که در آن افراد جویای کار هستند، اما قادر به پیدا کردن شغل نباشند. تعریف بیکاری در کشورهای مختلف و در گذر زمان، تغییرات زیادی داشته است.
نرخ بیکاری^[48] از تقسیم تعداد افراد بیکار^[49] به جمعیت فعال^[50] کشور به­دست می ­آید. پدیده بیکاری تابع دو عامل مهم و اساسی، یعنی رشد فرصت­های شغلی و از سوی دیگر رشد جمعیت فعال است. (تقوی، غروی­نخجوانی،1382 : صفحه 18) هنگامی که بیکاری از حد خاصی فراتر رود، به سادگی می­توان دریافت که بخش­های مختلف اقتصاد دچار ناکارآمدی هستند و در وضعیت نامناسب به سر می­برند. رشد بیکاری همواره نشان از کسادی در اقتصاد است و بالاترین درصدهای بیکاری در زمان وقوع رکود و کسادی در اقتصاد به وقوع می­پیوندند. بیکاری به اعتبار همراهی آن با وضعیت­های مختلف بازار محصول به بیکاری کلاسیکی^[51] و بیکاری کینزی^[52] تقسیم می­ شود. (شاکری، 1389 : صفحه 415)
بیکاری کلاسیکی به وضعیتی اطلاق می­ شود که در آن بازار کار با مازاد عرضه (بیکاری) و بازار محصول با مازاد تقاضا مواجه است. یعنی افراد شاغل قدرت خرید بالا دارند زیرا سطح دستمزدشان بالا است، اما بنگاه­ها به خاطر بالا بودن دستمزد و هزینه تولید، کمتر کارگر استخدام می­ کنند و در پی آن محصول کمتری نیز عرضه می­ کنند. ( شاکری، 1389 : صفحه 415) بیکاری کلاسیکی موقعیتی خاص است که در آن دستمزد واقعی بیشتر از حد تعادلی بازار است. این بیکاری را می­توان از طریق نارسایی­های بازار کار توجیه کرد، زیرا شرایط بازار مانع از کاهش سطح دستمزدها شده است. بالا بودن سطح دستمزدها، مخارج بنگاه­های تولیدی را افزایش می­ دهند و بدین ترتیب از حجم سرمایه ­گذاری­های مولد کاسته و امکان به ­وجود آمدن فرصت­های شغلی جدید را کاهش خواهد داد.
بر اساس یک الگوی رقابتی متعارف، یعنی الگویی که مورد استفاده صندوق بین ­المللی پول برای تعیین خط­مشی­های سیاست­های تعدیل نیز است، در عرضه و تقاضای نیروی کار، بازارگرایی افراطی وجود دارد که در آن تقاضا همیشه برابر با عرضه است. در چنین بازاری، هرگز بیکاری غیرارادی^[53] وجود ندارد. ( استیگلیتز، 1387 : صفحه 58) صندوق بین ­المللی پول با بهره گرفتن از دیدگاه کلاسیکی، به مسئله بیکاری پرداخته­ است. دلایلی که دیدگاه کلاسیکی برای به ­وجود آمدن این معضل اقتصادی و اجتماعی بیان کرده ­اند، حرص و طمع اتحادیه ­های کارگری، مداخله سیاسی­ها در عملکرد آزادانه بازار و درخواست مزدهای بالاتر و دریافت آن است و راه­کار آن­ها برای مقابله با بیکاری، کاهش دستمزدها است. ( استیگلیتز، 1387 : صفحه 114)
بیکاری کینزی به وضعیتی از اقتصاد اطلاق می­ شود که در آن بازار کار و بازار کالا با مشکل مازاد عرضه مواجه است. لذا در وضعیت بیکاری کینزی، هر دو بازار کار و محصول مشکل کمبود تقاضا دارند. این نوع بیکاری، از پایین بودن قدرت خرید خانوارها و بیشتر بودن ظرفیت و استعداد عرضه از ظرفیت تقاضا، نشأت می­گیرد. (شاکری، 1389 : صفحه 415) در این شرایط مردم قدرت خرید بالایی ندارند؛ بنابراین کالای کمتری تقاضا می­ کنند و چون تقاضای محصول پایین است، بنگاه­ها بخاطر محدودیت فروش، کارگران کمی استخدام می­ کنند، که این خود منجر به افزایش بیکاری خواهد شد. (شاکری، 1389 : صفحه 416)
2-5-1) جمع­بندی اثرات بیکاری بر اقتصاد:
ناتوانی جوامع در بسط شیوه ­های کارآمد و کم­هزینه اجرا، مهم­ترین عامل رکود تاریخی و اشتغال ناقص در دوران معاصر در کشورهای جهان سوم است. (نورث، 1385 : صفحه 96) در جوامعی که هزینه مبادله سنگین باشد، تقسیم­کار و تخصص­گرایی صورت نخواهد پذیرفت و فعالیت­های تولیدی مولد رشد نخواهند کرد. در چنین جوامعی اگر دولت و سایر سازمان­های نظارتی، نقش خود را به درستی ایفا نکنند، با گذشت زمان و کاهش فعالیت­های مولد و تولیدی که ضامن­کننده رشد اقتصادی هستند، رکود مزمن و بیکاری شدید اقتصاد را فرا خواهد گرفت.
از طرفی رشد سریع عرضه کار هم سبب می­ شود اثرات نرخ بیکاری بر جامعه شدیدتر و پیچیده­تر گردد. (دمری، آدیسون، 1370 : صفحه 45) کشورهایی که با نیروی کار فراوان روبه­رو هستند، جریان تخصیص مجدد منابع بر اساس مزیت نسبی کشور، باید فرصت­های اشتغال را در میان­مدت و بلندمدت به حداکثر برساند. به علاوه رفع آن دسته از اختلالات بازار که ناشی از اعمال سیاست­های غلط است، باید نسبت به حالتی که قیمت­ها از سطوح قیمت بازار فاصله دارند، میزان اشتغال را حداکثر کنند (دمری، آدیسون، 1370 : صفحه 25) و سیاست پولی و نهادهای مالی به ایجاد بنگاه­ها و مشاغل جدید کمک کنند و تولیدکنندگان
2-6) منحنی فیلیپس^[54]:
طرح نظریه منحنی فیلیپس در اقتصاد کلان به مثابه معرفی طرف عرضه در اقتصاد است. زیرا عوامل طرف عرضه اقتصاد و هزینه عوامل تولید هستند که جایگاه منحنی فیلیپس را تعیین می­ کنند. در واقع رابطه میان نرخ رشد قیمت­ها یا دستمزدها با بیکاری، تبدیلی از رابطه قیمت­ها و تولید است. لذا تغییرات طرف عرضه و شوک­های عرضه منحنی فیلیپس را جابه­جا خواهند کرد و سیاست­های طرف تقاضا، موجب حرکت روی منحنی فیلیپس خواهند شد. (شاکری، 1389 : صفحه 979)
منحنی فیلیپس بیان­کننده رابطه آماری است که از تعامل و تقابل پیچیده انتخاب­های سیاستی و عمل افراد شکل گرفته است. در واقع سیاست­گذاری نقش اصلی را در تعیین ماهیت آماری منحنی فیلیپس ایفا می­ کند. درک چنین ارتباطی مابین سیاست­گذاری و منحنی فیلیپس می ­تواند عامل مهمی در اتخاذ سیاست­های صحیح اقتصادی باشد. (حسینی، قلی زاده، 1389 : صفحه 24)
در الگوی کینز، دو نوع بیماری بررسی شد، یکی رکود و بیکاری که به علت کمبود تقاضای موثر بروز می­کرد و با اعمال سیاست های پولی و مالی قابل درمان بود و دیگری تورم قیمت­ها که ناشی از افزایش بیش از اندازه تقاضای موثر بود و چاره درمان آن اعمال سیاست های انقباضی بود. تورم و رکود در این مکتب دو بیماری کاملا متضاد بودند و هر کدام اقدامات درمانی متفاوتی را نیاز داشتند. ( قبادی، رئیس دانا، 1368 : صفحه 314)
فیشر^[55] (1926) به عنوان پایه گذار علم اقتصاد سنجی، با مطالعه کمّی رابطه بین نرخ تورم و سطح بیکاری، دریافت که به موجب آمارها، هرگاه رونق اقتصادی وجود دارد و تقاضای کل بالا و بیکاری اندک است، سطح قیمت­ها با آهنگی سریعتر از گذشته افزایش خواهند یافت و بر عکس به هنگام رکود اقتصادی و کاهش سطح اشتغال، فشارهای تورمی کاهش یافته و سطح قیمت­ها در بیشتر موارد کاهش خواهند یافت. ( قبادی، رئیس دانا، 1368 : 315)
کاری که فیلیپس^[56] (1985) انجام داد این بود که تجربه خام فیشر را که در حقیقت عبارت بود از شرح و بسط و پالایش رابطه مذکور، تفسیر کند. او سعی کرد نتایج به­دست آمده را با بهره گرفتن از قانون موجود، توضیح دهد و در نهایت نتایج تحلیل­های خود را در قالب یک نمودار ترسیم کرد. در این نمودار، نرخ دستمزدها روی محور عمودی و نرخ بیکاری روی محور افقی نشان داده شد. طبق نتایج او، هرچه درصد بیکاری تنزل پیدا کند، نرخ افزایش دستمزدها بالاتر خواهد رفت و بر عکس. در اینجا سخن بر سر افزایش سطح دستمزدها در اثر ازدیاد سطح اشتغال نیست، بلکه کاهش نرخ بیکاری، موید شرایطی است که تقاضای کل افزایش خواهد یافت و رونق اقتصادی آشکار خواهد شد. بنابراین انتظار بر این است هنگامی که بازار کار پررونق باشد، دستمزدها افزایش پیدا کنند و بر­عکس. افزایش نرخ بیکاری به معنای کسادی بازار و کاهش تقاضای­کل است و طبعا بازار کار هم در این شرایط سنگین است و دستمزدها نمی ­توانند افزایش یابند. ( قبادی، رئیس دانا، 1368 : صفحه 315) بر اساس یافته­های فیلیپس، هر چه درصد بیکاری کاهش می­یابد، نرخ افزایش دستمزدها سریعتر خواهد شد. طبق منحنی فیلیپس، اگر قرار باشد نرخ بیکاری به اندازه معینی کاهش یابد، باید فوائد آن را در مقابل زیان­های تورمی که قطعا با آن همراه است سنجید.
2-6-1) دیدگاه مکتب­های اقتصادی درباره منحنی فیلیپس:

1. دیدگاه مکتب کلاسیک­ها :

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد بین المللی خلیج فارس
دانشکده ادبیات و علوم انسانی
پایان نامه جهت دریافت درجه کارشناسی ارشد M.A
رشته حقوق خصوصی
عنوان :
جایگزین‌های عدم ایفای عین تعهد در حقوق ایران و مطالعه تطبیقی آن
در حقوق انگلستان
استاد راهنما:
دکتر امید قاسمی
نگارش:
محمد علی عبود زاده
تابستان ۱۳۹۵
تقدیم به :
الهی تو نزدیکترین و یکتاترین منی،
تقدیم به تو که هر وقت یادت، نامت، حس بودنت از دلم گذشت کارها ساده شد.
تقدیم با بوسه بر دستان پدرم و مادرم؛
که همیشه دعای خیرشان خیر و برکت زندگیم
و حیات بخش وجودم هست.
تقدیر وسپاس:
حال که به لطف وعنایت الهی، بعد از گذشت ماه‌ها تلاش و زحمت کار تهیه وتدوین این رساله به پایان رسید، بی شک با هدایت سالکان طریق و استادان صدیقی بود که با نور علمشان، چراغ راهم بودند و این رساله مرهون توجه وعنایات اساتید ارجمندم می باشد که با عنایت وشکیبایی خود اینجانب را در تمام لحظات یاری نمودند؛ لذا بر خود لازم می دانم که از تمام اساتید خوبم، نهایت قدردانی را داشته بخصوص از استاد راهنمایم جناب آقای دکتر امید قاسمی به خاطر راهنمایی‌های دلسوزانه، نهایت سپاسگزاری را داشته. از تمامی اساتید بزرگوارم که در طول دوره کارشناسی‌ارشد یاور بنده بوده کمال تقدیر و تشکر را دارم و برای همه عزیزان خالصانه از درگاه حق آرزوی سلامت و سعادت و پیروزی را مسئلت می نمایم.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

«فهرست مطالب»
چکیده: ۱
فصل نخست: کلیــات تحقیق ۲
۱-۱-مقدمه: ۳
۱-۲-بیان مسئله: ۵
۱-۳-ادبیات یا پیشینه تحقیق: ۷
۱-۴-اهداف تحقیق: ۱۴
۱-۵-دامنه و قلمرو تحقیق ۱۴
۱-۶-سوالات تحقیق: ۱۴
۱-۷-فرضیه ‏های تحقیق: ۱۵
۱-۸-روش تحقیق: ۱۵
۱-۹-ساختار یا سازماندهی پژوهش: ۱۶
فصل دوم: جایگزین های عدم ایفای تعهد در ایران ۱۷
۲-۱- مفهوم، مبانی و اقسام تعهد ۱۸
۲-۲- مفهوم و مبنای تعهد: ۱۹
۲-۲-۱-تعریف لغوی و اصطلاحی تعهد: ۱۹
۲-۲- ۲- مفهوم عام تعهد: ۱۹
۲-۲- ۳- مفهوم خاص تعهد: ۲۰
۲-۴- ارکان و اوصاف تعهد: ۲۱
۲-۴-۱-ارکان تعهد: ۲۱
۲-۴-۲- طرفین تعهد: ۲۱
۲-۴-۳- موضوع تعهد: ۲۲
۲-۴-۴- ابعاد مالی و شخصی: ۲۲
۲-۴-۵- اوصاف تعهد: ۲۴
۲-۵- اقسام تعهد به اعتبار موضوع: ۲۶
۲-۵-۱-تعهد مالی: ۲۶
۲-۵-۲-تعهد غیر مالی: ۲۶
۲-۵-۳-تعهد فعل: ۲۷
۲-۵-۴-تعهد ترک فعل ۲۷
۲-۵-۵-تعهد به مال: ۲۷
۲-۵-۶-تعهد به نفس: ۲۷
۲-۶-خسارات قابل مطالبه(درصورت عدم‌اجرای تعهد یا تأخیر در اجرای آن) ۲۸

امروزه تخمین و فیلترینگ به عنوان ابزارهای فراگیری در مهندسی شناخته می شوند. هر کجا که بایستی تخمین صحیحی از حالات سیستم و با تکیه بر داده های نویزی سنسورها بدست آید، از تخمینگرها همراه با ایده همجوشی داده ها استفاده شده تا تخمین درستی از حالات سیستم بدست آید.
در مرحله تخمین، فیلتر انواع اطلاعات موجود را از حس گرها و اندازه گیرها جمع آوری کرده و با یک الگوریتم مشخص تلاش می نماید تا تخمین صحیحی را برای حالت یک سیستم مهیا سازد.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

در جایی که دینامیک مدل سیستم و مشاهده گر خطی باشند تخمین مقدار مینیمم خطا ^[۳] از روی فیلتر کالمن^[۴] کلاسیک که در ادامه به آن خواهیم پرداخت به سادگی قابل محاسبه خواهد بود. فیلتر کالمن یک الگوریتم بازگشتی است که برای تخمین حالات در سیستم های خطی از آن استفاده و از نقطه نظر کمینه سازی مربعات خطا بهینه می باشد.
مسائل فیلتراسیون غیر خطی برای یافتن جواب بهینه محتاج توصیف کاملی از دانسیته احتمال وزنی^[۵](PDF) می باشند که متاسفانه به راحتی قابل محاسبه نیست.
همان گونه که در ادامه بحث خواهد شد در مواردی که مدل اندازه گیر و فرایند غیر خطی است، استفاده از فیلتر های غیر خطی ارجح تر خواهد بود. استفاده از فیلتر کالمن تعمیم یافته^[۶]((EKF برای مدل سیستم هایی توصیه می شود که تا حد زیادی خطی بوده و می توان با توجه به درجه غیر خطی بودن سیستم آن را به فرم خطی تقریب زد.
رایج ترین کاربرد فیلتر کالمن، در سیستم های غیرخطی فیلتر کالمن تعمیم یافته می باشد. در فیلتر کالمن تعمیم یافته توابع غیر خطی موجود در مدل پروسه و اندازه گیری، توسط مشتقات جزئی خطی می شود که اینکار منجر به بدست آوردن ماتریس های ژاکوبین می گردد. همچنین انواع دیگری از فیلترها که برای سیستم هایی غیر خطی به کار می روند، از جمله فیلتر ذره ای و آنسنت که در ادامه توضیح بیشتری در مورد این گونه فیلترها بیان خواهد شد.
در این کار، تخمینی از میدان دمایی در یک خط لوله را از داده های محدود دمای موجود در سطح ارائه می­دهیم. مسائل تخمین حالت، که به عنوان مسائل معکوس غیرثابت نیز شناخته می شوند، در کاربردهای عملی بی شماری مورد توجه اند. در چنین مسائلی، داده های اندازه گیری در دسترس همراه با دانش قبلی پیرامون رویداد فیزیکی و ابزارهای اندازه گیری، به منظور تهیه تخمین هایی متوالی از متغیرهای دینامیک مناسب به کار رفته است. این در حالتی محقق می شود که خطا به طور آماری به حداقل برسد. به عنوان مثال، موقعیت یک هواپیما را می توان از انتگرال زمانی عناصر سرعت از زمان بلند شدن تخمین زد. اگرچه، این موقعیت را می توان از طریق سیستم GPS و یک ارتفاع سنج نیز اندازه گیری کرد. مسائل تخمین موقعیت با ترکیبی از پیش بینی مدل(انتگرال عناصر سرعت که شامل خطاهای ناشی از اندازه گیری سرعت می شود) و اندازه گیری های ارتفاع سنج و GPS که آنها نیز دارای ابهامند، سر و کار دارند تا تخمین های دقیق تری از متغیرهای سیستمی(موقعیت هواپیما) به دست آید.
مسائل تخمین حالت با فیلترهای معروف به فیلتر بیزی حل شده اند. در رویه بیزی آمار، تلاش برای استفاده از همه اطلاعات در دسترس به منظور کاهش میزان ابهام موجود در مساله تصمیم گیری یا استنتاجی است. با به دست آمدن اطلاعات جدید، آنها را با اطلاعات قبل ترکیب می کنیم تا مبنای رویه آماری را تشکیل دهد. سازوکار رسمی به کاررفته برای ترکیب اطلاعات جدید با اطلاعات در دسترس قدیمی را نظریه بیز گویند.
شناخته شده ترین روش فیلتر بیزی فیلتر کالمن است. مساله­ی تخمین حالت تحت فرضیات با بهره گرفتن از فیلتر کالمن حل می­ شود. اگرچه کاربرد فیلتر کالمن محدود به مدل های خطی با نویز گاوسی افزودنی است. بسط فیلتر کالمن در گذشته برای موارد کمتر محدود با بهره گرفتن از روش های خطی سازی انجام شده است. فیلتر کالمن به منظور تخمین حالت در سیستم­های دینامیکی است. به طور خاص، برای مدل­های زمان- گسسته استفاده می­ شود که این برای سیستم­های گاوسی خطی بهینه است. بسیاری از مسائل و مشکلات دنیای واقعی با موفقیت با بهره گرفتن از ایده­های فیلتر کالمن حل شده است، کاربردهای این فیلتر برای صنعت هوا فضا، فرایند شیمیایی، طراحی سیستم­های ارتباطات، کنترل، مهندسی عمران، فیلتر کردن نویز از تصاویر ۲بعدی، پیش ­بینی آلودگی و سیستم­های قدرت است. به طور مشابه، روش های مونت کارلو به منظور بازنمایی چگالی قبلی بر اساس نمونه های تصادفی و وزن متناظر آنها توسعه یافته است. چنین روش های مونت کارلویی معمولا به عنوان فیلترهای ذره ای، همراه با سایر طراحی های یافت شده در متون نمایش داده می شوند، و نیاز به فرضیه های محدودکننده فیلتر کالمن ندارند. بنابراین، فیلترهای ذره ای را می توان به مدل های غیرخطی با خطاهای غیرگاوسی اعمال کرد.
در این کار ما از فیلتر کالمن و فیلتر ذره ای برای مسائل هدایت حرارتی استفاده می کنیم. این فیلترهای بیزی برای پیش بینی دما در رسانایی به کار می روند که در آن مدل هدایت حرارتی و اندازه گیری دما دارای خطا هستند. پیش از تمرکز بر کاربردهای جالب هدایت گرمایی، مساله تخمین حالت تعریف شده و فیلتر های کالمن و ذره ای شرح داده شده اند.
مساله تخمین حالت
R.E. Kalman رویکردی جدید به مسائل فیلترینگ خطی و پیش ­بینی را ارائه داد.(مجله­ی مهندسی عمومی، ۸۲(۱):۳۵-۴۵, ۱۹۶۰).رودلف امیل کالمن، متولد بوداپست، مجارستان، ۱۹ می ۱۹۳۰ است. در نشریه­ی معروف خود در سال ۱۹۶۰ ” رویکرد جدید به مساله­ی فیلترینگ خطی و پیش ­بینی”، رودولف کالمن ساختار فیلتر تخمین حالت را بر نظریه­ احتمال بنا کرد. تخمین حالت جدید از تخمین قبلی با اضافه کردن ترم اصلاح متناسب با خطای پیش ­بینی (یا نوآوری از سیگنال اندازه ­گیری) استنباط می­ شود.
روش “انتقال حالت” از توصیف سیستم­های دینامیکی، و
فیلترینگ خطی با توجه به طرح متعامد در فضای هیلبرت^[۷] [۱۲].
به منظور تعریف مساله تخمین حالت، مدلی را برای سیر تغییر بردار x به شکل
(۱٫a)
در نظر بگیرید که در آن، زیرنویس k=1,2,…،یک t_kنمونه را در مساله دینامیک نشان می دهد. بردار را بردار حالت می نامند که شامل متغیرهایی است که پیگیری سیر تغییر آنها جالب توجه است. این بردار هماهنگ با مدل سیرتغییر حالت در معادله (۱٫a) پیشروی می کند، که در آن f تابعی غیرخطی از متغیرهای حالت و از بردار نویز حالت است.
همچنین در نظر بگیرید که اندازه گیری های در t_k، k=1,2,… در دسترسند. اندازه گیری ها از طریق تابع غیرخطی hبه متغیرهای حالتx به شکل زیر در ارتباطند:
(۱٫b)
که در آن نویز اندازه گیری است. معادله (۱٫b) را مدل مشاهده(اندازه گیری) گویند.
مساله تخمین حالت می خواهد اطلاعاتی پیرامون x_k بر مبنای مدل روند تغییر وضعیت (۱٫a) و اندازه گیری های در مدل مشاهده (۱٫b)به دست آورد.
مدل سیرتغییر-مشاهده داده شده در معادلات (۱٫a,b) بر اساس فرضیات زیر بنا شده است:
سری x_k برای k=1, 2, …یک روند مارکف است، یعنی
(۲٫a)
سری z_k برای k=1, 2, … نسبت به پیشینه x_k یک رویه مارکف است، یعنی
(۲٫b)
سری x_k تنها از طریق پیشینه خودش به مشاهدات قبلی وابسته است، یعنی
(۲٫c)
که در آن احتمال شرطی a را می دهد در شرایطی که b مشخص باشد.
به علاوه، برای مدل مشاهداتی-سیرتغییرات داده شده در معادلات (۱٫a,b) فرض بر این است که برای i≠j بردارهای نویز v_i و v_j و همچنین n_i و n_j متقابلا مستقل از یکدیگر و متقابلا مستقل از وضعیت ابتدایی x₀ هستند. بردارهای v_i و n_j همچنین برای همه i و j ها متقابلا مستقل اند.
با مساله سیرتغییر-مشاهده بالا می توان مسائل مختلفی را بررسی کرد، مثلا:
مساله پیش بینی، پیرامون تعیین
مساله فیلترینگ، پیرامون تعیین
مساله هموار سازی تاخیر ثابت، پیرامون تعیین که در آن p≥۱تاخیر ثابت است؛
مساله هموارسازی^[۸] کل دامنه، پیرامون تعیین که در آن سری کامل اندازه گیری ها است.
پیش ­بینی و هموارسازی
مدل به ما اجازه­ی پیش ­بینی یک گام جلوتر از اندازه ­گیری را می­دهد، در هر تکرار تخمین بهینه­ حالت آینده را حفظ می­کنیم.همچنین می­توانیم حالت را در یک نقطه قبل از اندازه ­گیری تخمین بزنیم که به عنوان هموارسازی شناخته می­ شود.
این کار تنها با مساله فیلترینگ سر و کار دارد. با فرض در دسترس بودن ، چگالی احتمال خلفی^[۹] با کمک فیلتر بیزی در دو مرحله به دست می آید: پیش بینی و به روز رسانی، طبق شکل ۱۲٫
شکل۱۲
مساله­ی تخمین حالت پایدار در تخمین خطی مطرح می­ شود و با سیستم­های غیر متغیر با زمان شرح داده شده توسط معادلات فضای حالت زیر همراه است:
که در آن x(k) بردار حالت n بعدی در زمان k است، z(k) بردار اندازه ­گیری m بعدی است، F ماتریس n×n انتقال سیستم است، H ماتریس خروجی n×m است، {w(k)} و {v(k)} فرایندهای تصادفی سفید با متوسط صفر گاوسی و ناهمبسته هستند، Q و R به ترتیب ماتریس­های ماشین و کوواریانس نویز اندازه ­گیری هستند، x(0) فرایند تصادفی گاوسی با متوسط و کوواریانس و x(0)، {w(k)} و {v(k)} مستقل هستند. مساله­ی فیلترینگ/ تخمین این است که تخمینی در زمان L از بردار حالت با بهره گرفتن از اندازه ­گیری­های تا زمان L تولید شود، یعنی هدف استفاده از مجموعه اندازه ­گیری­های {z(1),…,z(L)} به منظور محاسبه­ی مقدار تخمین x(L/L) از بردار حالت x(L) است.
فیلترهای کالمن و ذره ای به کار رفته در زیر مورد بحث قرار می گیرند.
فیلتر کالمن
در سال ۱۹۶۰، رودلف امیل کالمن^[۱۰] با بهره گرفتن از متدهای فضای حالت، روش حداقل مربعات خطا^[۱۱] (MMSE) را به عنوان یکی از روش های فیلترینگ تدوین نمود. از خصوصیات اصلی معادلات فیلتر کالمن و حل آنها میتوان به مدل کردن پروسه های تصادفی و نیز پردازش بازگشتی برای داده های اندازه گیری اضافه شده با نویز اشاره کرد. فیلتر کالمن عموما روشی برای حذف نویز تصادفی و داده های انحرافی می باشد. در این روش، از خصوصیات آماری مدل اندازه گیری برای تخمین بازگشتی داده مورد نیاز استفاده میشود. فیلتر کالمن به طور گسترده در فرایند پردازش داده در پروسه های دینامیکی به کار میرود و کارایی روش بازگشتی آن برای سیستم های چند سنسوری به اثبات رسیده است.
مهمترین مرحله در بکارگیری فیلتر کالمن، یافتن مدل فضای حالت فرایند تصادفی می باشد، که اینکار با بهره گرفتن از معادلات دینامیکی و سینماتیکی موجود برای فرایند تصادفی تحت بررسی امکان پذیر است. با توجه به اینکه فرایند را گسسته یا پیوسته در نظر بگیریم و همچنین چگونگی اندازه گیری خروجی، فیلتر کالمن به سه دسته تقسیم میشود، فیلتر کالمن زمان گسسته که معادله فرایند واندازه گیری ها هر دو گسسته می باشد، فیلتر کالمن زمان پیوسته که معادله فرایند و اندازه گیری ها هر دو پیوسته می باشد و فیلتر کالمن پیوسته –گسسته که درآن معادله فرایند، پیوسته در نظر گرفته می شود ولی اندازه گیری ها بصورت گسسته انجام می شود. در ادامه به توضیح درباره یافتن الگوریتم فیلتر کالمن زمان گسسته می پردازیم.
چگونه یک سیستم دینامیک (خطی یا غیرخطی) شرح داده میـشود؟ مفهوم بنیادی، مفهموم حالت است. با این معنا، به طور مستقیم، برخی از اطلاعات (مجموعه ­ای از اعداد، یک تابع و غیره) که حداقل مقداری از داده است را باید در مورد رفتار گذشته­ی سیستم دانست تا بتوان رفتار آینده­ی آن را پیش ­بینی کرد. یک سیستم دینامیکی خطی به طور کلی توسط معادله بردار دیفرانسیل تفسیر می­ شود
و
که در آن x یک n- بردار ، حالت سیستم است (اجزای از x متغیرهای حالت نامیده می­شوند)؛ u(t) یک m- بردار نشان­دهنده ورودی­های سیستم، F(t) و D(t) به ترتیب ماتریس­های n×n و n×m هستند. F نشان­دهنده دینامیک است، D محدودیت موثر بر حالت سیستم توسط ورودی، و M محدودیت در مشاهده حالت سیستم از خروجی است. برای سیستم­های تک ورودی/ تک خروجی، D و M به ترتیب شامل یک سطر و ستون است. اگر همه ضرایب F(t)، D(t) و M(t) ثابت باشند، می­گوییم سیستم دینامیکی غیر متغیر با زمان یا ثابت است. در نهایت، y(t) یک p- بردار است که بر خروجی سیستم دلالت دارد؛ M(t) یک ماتریس p×n است؛ .
نگاهی به بلوک دیاگرام شکل ۵ مفید است. این بلوک دیاگرام ماتریس است (همان­طور که نشان داده شده خطوط پهن نمایش­دهنده جریان سیگنال است). انتگرال­گیر در واقع برای n انتگرال توقف می­ کند به طوری که خروجی هر یک، یک متغیر حالت است؛ F(t) نشان­دهنده این است که خروجی انتگرال­گیرها چگونه به ورودی انتگرال­گیر تغذیه می­شوند. بنابراین ضریبی است که با آن خروجی انتگرال­گیر jام به ورودی انتگرال­گیر iام تغذیه می­ شود[۱۳].
شکل۱۳
امید، واریانس و کوواریانس

آدامز^[۵] اختلالات روانشناختی زنان سرپرست خانواده مطلقه را بررسی نموده و اظهار می‌دارد: مادر پس از طلاق در برابر یکسری از مشکلات قرار می‌گیرد، مانند: تأمین مراقبت از کودک، یافتن سرپناهی مناسب و تأمین معیشت خانواده و دشواری‌های ناشی از این که او تنها بزرگسال خانواده است و باید نقش پدر و نقش مادر را یکجا به عهده بگیرد، لذا باید به ایفای نقش‌های چندگانه‌ای بپردازد که در برخی موارد ایفای این نقش‌ها با هم در تعارض هستند، لذا زن هم از حیث مادی و هم از حیث روانی‌ـ عاطفی دچار مشکل گردیده و استرس و اضطراب بیشتری را تجربه می‌کند.
برایسکو^[۶] در بررسی ۳۹ مورد از زنان سرپرست خانوار به این نتیجه رسید که ۷۵ درصد از زنان این گروه، از بیماری‌های روانی رنج می‌برند که عمده‌ترین آنها با طلاق همبستگی نزدیک دارد که شامل اختلالات عاطفی، شخصیت ضد اجتماعی و هیستری می‌باشد (رک. باقری، عطاران، ۱۳۷۲).

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

پارکز با اشاره به افزایش مصرف مواد مخدر و مشروبات الکلی، افسردگی و خودکشی در زنان بیوه را گزارش داده است که حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد زنان بیوه به عنوان بیمار افسرده تشخیص داده شده‌اند که شاید بتوان افزایش این نوع رفتارهای خود تخریب‌گرایانه را حاصل افسردگی دانست.
ظهور علائم روانپزشکی (کلایتون، ۱۹۷۴؛ پارکز ۱۹۶۴) ابتلا به بیماری‌های روانی (بلین، هاروت، ۱۹۸۵) آغاز استفاده از خدمات روانپزشکی برای بیماران سرپایی (رابرتسون ۱۹۷۴؛ اشتین و سومر ۱۹۶۹) و خودکشی (لوک و وبر، ۱۹۷۲؛ کوسنگ،۱۹۶۶؛ سی‌گول، ۱۹۶۹) همگی در بین زنان سرپرست خانوار و فاقد همسر، متداول‌تر از افراد متأهل بوده است (رک. عباس‌پور، ۱۳۷۲؛ به نقل از مادیسون و ویلول‌ها، ۱۹۶۸).
سبیل^[۷]، موقعیت اقتصادی، اجتماعی بالا را در انطباق با بیوگی و کاهش افسردگی مؤثر می‌داند. همچنین پارکز‌^[۸] گزارش داده است که حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد از زنان بیوه به عنوان بیمار افسرده تشخیص داده شده‌اند، به طوری که بسیاری از این افراد به میزان زیادی مصرف کننده داروهای خواب‌آور و آرام‌بخش بوده‌اند (خسروی، ۱۳۷۴؛ به نقل از پارکز ۱۹۸۳).
مروین سومر^[۹] اظهار کرده‌ است که احتمال ابتلا به بیماری‌های روانی در زنانی که طلاق گرفته‌اند و سرپرستی خانواده را نیز برعهده دارند، از متأهلین و کسانی‌که تنها زندگی می‌کنند، بیشتر است. از آنجائی‌که زنان سرپرست خانواده، علاوه بر وظایف مادری و تربیت فرزندان، نگهداری و مراقبت از آنان و اداره امور خانه، نقش اقتصادی خانواده را نیز برعهده دارند، ملزم به اشتغال بیرون از خانه می‌باشند و چون از اشتغال و درآمد مناسب و کافی برخورددار نمی‌باشند و نقش‌های زن و مرد را همزمان ایفا می‌کنند، تا حدودی نوع و میزان استرس آنان از تجربه مردان متفاوت می‌باشد (cf. Blanon,1999) این گروه از زنان علاوه بر ایفای نقش‌های متعددی همچون اداره و انجام کارهای خانه، مراقبت‌های جسمی و هیجانی از اعضای خانواده را هم انجام می‌دهند که موجب می‌شود استرس و مشکلات روانی مختلفی را تجربه کنند. مسئله ایفای چند نقش در بین زنان سرپرست خانواده سبب می‌شود زمانی که می‌کوشند به شغل خود به اندازه کارهای خانه و مراقبت از فرزندان اهمیت بدهند، دچار تعارض نقش شوند که همین امر منجر به ایجاد استرس و اضطراب در آنان می‌گردد.

نظریات جامعه‌شناسی

وضعیت زندگی زنان سرپرست خانوار و کودکانشان مورد توجه و بررسی اندیشمندان حوزه جامعه‌شناسی قرار گرفته است، در واقع گسترش این شکل از خانواده در همه کشورهای جهان چه صنعتی و چه جهان سوّم، ضرورت این بررسی را ایجاد کرده است.

نظریه زنانه شدن فقر

طرفداران نظریه زنانه شدن فقر یا آسیب‌پذیری زنان سرپرست خانوار معتقدند که خانواده‌های زن سرپرست نه تنها در همه کشورهای جهان گسترش یافته‌اند، بلکه روز به روز بر تعداد خانوارهای زن سرپرستی که در جمعیت کم درآمد قرار می‌گیرند، افزوده می‌شود. این مسئله حتی در کشورهایی که پیشرفته‌ترین قوانین را به نفع زنان داشته‌اند، دیده شده است. در این کشورها، به رغم کمک‌های دولتی به این زنان، فرایند فقیر شدن زنان همچنان ادامه دارد.
(cf.Shaffer,1990)
از جمله سایر مشخصات خانواده‌های زن سرپرست، عدم دسترسی این گروه از زنان به مشاغل با منزلت است. به عبارت دیگر زنان سرپرست خانوار یا اغلب بیکارند یا دارای مشاغل حاشیه‌ای، نیمه‌وقت، غیررسمی و کم درآمد هستند.
(cf. kissman, 1991; Rodgers; Doobe, 1989; chart, 1989)
مشکل دیگری که برمیزان آسیب‌پذیری این زنان می‌افزاید ـ حتی اگر در مشاغل با منزلت مشغول به کار باشند ـ مسئله تنظیم وقت برای انجام کار خانگی و کار بیرون از خانه است. این مشکل را صاحب نظران این دیدگاه اصطلاحاً فقر زمانی^[۱۰] نامیده‌اند. یعنی زنانی که به طور تمام وقت و در شبکه رسمی بازار کار می‌کنند، برای انجام وظایف خانگی، رسیدگی به کودکان و انجام امور خود وقت کافی ندارند. هنگامی که فقر زمانی، با فقر مادی همراه شود، این گروه را آسیب‌پذیرتر می‌کند (cf. kissman,1991).
می‌توان شرایط حاکم بر زندگی این خانواده‌ها را به صورت زیر خلاصه کرد:

1. 1. عدم دسترسی به فرصت‌های شغلی برابر با مردان

1. 1. سطوح پایین‌تر سواد در بین زنان و بین فرزندانشان

1. 1. درصد بالای افت تحصیلی و بزهکاری کودکان و نوجوانان

1. 1. مسئله‌فقر زمانی برای زنان شاغل تمام وقت

نظریه ساختی ـ کارکردی

بر اساس این نظریه، خانواده‌های زن سرپرست، با شکل طبیعی و سنتی خانواده‌های دو والدی در تضادند و در واقع پیدایش این گروه از خانواده‌ها، نوعی انحراف محسوب می‌شود. در این خانواده‌ها به علت غیبت پدر و عدم زندگانی زوجی، «شانس‌های زندگی» کودکان تا حد زیادی کاهش می‌یابد و عدم اقتدار پدر برای ساماندهی به زندگی خانوادگی، خانواده را با بحران مواجه می‌کند، بحرانی که با ورود زنان به بازار کار به جای انجام وظیفه سنتی (خانه‌داری) شروع شده و به تربیت نامناسب کودکان، افت تحصیلی و بزهکاری آنان ختم می‌شود (cf.chat, 1989).
براساس این نظریه «طبقه زیرین»^[۱۱] از افراد منزوی تشکیل شده که در «محلات غیرسازمان یافته» ساکنند. در این محلات حضور خانواده‌های زن سرپرست شایع است.
(cf.Abramovitz,1992)
تفاوت این نظریه با نظریه قبلی این است که در نظریه قبلی علت اصلی آسیب‌پذیری زنان و کودکان «تبعیض‌های جنسیتی» بود، ولی در این نظریه، به این جهت که شکل «طبیعی» زندگی خانوادگی؛ یعنی خانواده هسته‌ای ـ دو زوجی ـ از میان رفته است، خانواده‌های زن سرپرست به منزله نوعی انحراف از شکل طبیعی خانواده در نظر گرفته می‌شوند (Ibid).

نظریه طبقاتی و ناتوانی دولت‌ها

در این نظریه عنوان می‌گردد که فقر و آسیب‌پذیری، مقوله‌ای طبقاتی است نه جنسیتی. بر مبنای این نظریه تمام زنان یا تمام زنان سرپرست خانوار در معرض فقر و آسیب‌پذیری نیستند، بلکه آن گروهی که از نظر طبقاتی در رده‌های پائین اجتماع قرار می‌گیرند، بیشتر در معرض آسیب هستند.
مهم‌ترین شاخص‌های تعیین طبقه عبارت است: درآمد، تحصیل و شغل. یعنی همه زنان سرپرست خانوار آسیب‌پذیر و فقیر نیستند، بلکه آن گروهی که درآمد کمتر، تحصیل کمتر و شغل کم منزلت‌تر دارند و در طبقه پائین اجتماعی قرار می‌گیرند آسیب‌پذیرترند.
در واقع آسیب‌پذیری زنان سرپرست خانوار و همه فقرای دیگر به دلیل فرایند سیاسی ـ اجتماعی و اقتصادی مشترکی است که همگی آنها را از دسترسی به شرایط منـاسـب حیـات محـروم مـی‌نـمـاید (cf. Gimenez, 1992).
به هر حال طرفداران نظریه طبقاتی اوّلاً آسیب‌پذیری و فقر زنان سرپرست خانوار را پدیده‌ای عمومی می‌دانند، ثانیاً علت اصلی آن را به نظام اقتصادی نابرابر یعنی سرمایه‌داری نسبت می‌دهند.

نظریه کنش

به اعتقاد نظریه‌پردازان کنشی، اگرچه خانواده‌های زن سرپرست مشکلات متعددی دارند (به دلیل تحصیلات کم و تبعیض در بازار) ولی این مسئله به معنای آن نیست که ایشان مطلقاً از این شرایط تأثیر می‌گیرند و نمی‌توانند بر مشکلات خود فائق آیند. به عبارت دیگر نمی‌توان این گروه از زنان را کاملاً «قربانی» و منفعل در برابر شرایط دانست، بلکه باید با بررسی تجربه‌های شخصی این زنان راه‌های مبارزه با شرایط حاکم بر زندگی آنان را از نزدیک شناخت. به عبارتی اطلاق لفظ «آسیب‌پذیر» به این گروه حداقل به طور مطلق و فراگیر درست نیست؛ زیرا به این ترتیب واکنش فردی یا جمعی آنان نسبت به تغییر و بهبود شرایط‌شان نادیده گرفته می‌شود (cf. Motie, 1997).
در مطالبات جامعه‌شناختی جدید براین نکات تأکید می‌شود که:
الف)- تقریباً در اکثر جوامع امروزی، جایگاه و تجربه زنان در بیشتر موقعیت‌ها با جایگاه و تجربه مردان در همان موقعیت‌ها متفاوت است.
ب)- جایگاه زنان در بیشتر موقعیت‌ها نه تنها با جایگاه مردان متفاوت است، بلکه اغلب از آن کم‌بها تر و پائین‌تر است.
ج)- زنان علاوه بر نابرابر بودن پایگاه و تفاوت منزلت در شرایط واحد، غالباً از طریق قید و بندهای فراوان اجتماعی، تابعیت، تحصیل، سوء استفاده و بدرفتاری مردان تحت ستم قرار دارند.

انواع مشکلات زنان سرپرست خانواده

مشکلات روحی- روانی

زنان سرپرست خانوار نسبت به مردان به دلیل داشتن چند نقش مختلف به طور همزمان مانند اداره امور خانه و تربیت و مراقبت از فرزندان به تنهایی و کار خارج از خانه با دستمزد کمتر، استرس و مسائل و مشکلات روانی بیشتری را تجربه می‌کنند.
تحقیقات lee در سال ۱۹۹۸ نشان داد که زنان سرپرست خانواده در مقایسه با سایر زنان دچار مشکلات روانشناختی بیشتری هستند. آنها علاوه بر رویارویی با مشکلات اقتصادی با برخی فشارهای منفی ـ اجتماعی همچون نگرش منفی نسبت به زنان بیوه و مطلقه روبرو هستند، البته نوع استرسورها، میزان حمایت‌های دریافتی، شدت علائم افسردگی درمیان مادران مجرد و سرپرست خانواده و مادران متأهل متفاوت بوده و عمده‌ترین استرسورها برای مادران سرپرست و مجرد، بیکاری، درآمد ناکافی و مشکل مسکن می‌باشد که بیشترین همبستگی را با افسردگی نشان می‌دهد.
(cf. lee.1998)
همچنین براساس تحقیقات انجام شده در ایران، زنان سرپرست خانوار در مقایسه با گروه کنترل، اختلالات روانشناختی (افسردگی، اضطراب، انزوا و شکایات جسمانی) بیشتری را تجربه کرده‌اند و در مقایسه با گروه کنترل بیشتر از شیوه‌های مقابله‌ای جسمانی‌سازی، جلب حمایت و مهار هیجانی استفاده می‌کنند. شیوه‌های مقابله مبتنی بر جسمانی‌سازی و مهار هیجانی، احساس ناتوانی در برآوردن خواسته‌های فرزندان، احساس تنهایی و بی‌کسی، فقدان فردی در جهت در میان گذاردن مشکلات فرزندان و نبود فرصت برای رسیدگی به مسائل تحصیلی فرزندان از مشکلات روانشناختی زنان است و در پیش‌بینی افسردگی علاوه بر موارد فوق، میزان درآمد نیز سهم قابل ملاحظه‌ای دارد (خسروی، ۱۳۸۳:صص ۶۸-۶۲).
بنابراین درآمد پائین و فقر، ایفای نقش‌های چندگانه و متعارض، فقدان حمایت‌های اجتماعی و نگرش منفی نسبت به زنان سرپرست خانواده موجب فشار و تنش، فرسودگی و احساس ناتوانی در این گروه از زنان می‌شود. این امر به نوبه خود می‌تواند به بروز اختلالات روانشناختی در فرد منجر شود.
یافته‌های تحقیقات در ایران و سایر نقاط جهان نشان می‌دهد که زنان سرپرست خانواده با مشکلات اقتصادی، فشارهای مزمن و مداوم و نگرش‌های منفی اجتماعی نسبت به خود روبرو بوده و حمایت‌های اجتماعی بسیار کمی را دریافت می‌کنند. بنابراین بالا بودن میزان اختلالات روانی در آنها تعجب‌آور نیست و در واقع بالا بودن میزان مشکلات روانی در آنان معلول شرایط اقتصادی ـ اجتماعی آنان است نه وابسته به جنسیت آنان (رک. مطیع، ۱۳۷۸).
در واقع چنانچه زنان سرپرست خانوار از منابع حمایتی خانواده و اجتماع برخوردار باشند با مشکلات کمتری روبه‌رو خواهند بود و درجه آسیب‌پذیری آنان نسبت به مسائل و مشکلات روانی پائین خواهد آمد؛ ولی چنانچه خانواده آنان قادر به حمایت اقتصادی یا حتی نگهداری و مراقبت از فرزندان نباشند یا اینکه در جامعه مؤسساتی جهت ارائه خدمات حمایتی از زنان سرپرست خانواده وجود نداشته باشد، آنان مجبورند خود به تنهایی بار همه مشکلات را متحمل شوند. در نتیجه میزان آسیـب‌پذیری آنان در قبال مشکلات روانی افزایش می‌یابد و مستعد اختلالات روانی مـی‌شوند (cf. Branon, 1999).
فشارهایی که بیشترین تأثیر را بر این گروه از زنان دارد و موجب افزایش ابتلا به افسردگی در آنان می‌شود عبارتند از:
طلاق
آزار و تجاوز جنسی

بعد از جنگ جهانی دوم به مدت تقریباً۴۰ سال ژئوپلتیک به عنوان یک مفهوم و یا روش تحلیل، به علت ارتباط آن با جنگ‎های نیمه اول قرن بیستم منسوخ گردید، هر چند ژئوپلیتیک در این دوره از دستور کار دولت ها در مفهوم قبلی خود خارج شد، اما همچنان در دانشگاهها تدریس می­شد. برای تبدیل شدن نقش فعال جغرافیا در تعریف ژئوپلیتیک به نقش انفعالی سه دلیل عمده قابل ذکر است:

اول اینکه جغرافیدانان بعد از شکست آلمان در جنگ، ژئوپلیتیک خاص آلمان را مقصر اصلی عنوان کردند و سیاست‎های آلمان نازی را متأثر از این مکتب می‎دیدند. خود را از مطالعات در مقیاس جهانی کنار کشیده، توجه خود را به دولت ها و درون مرزهای سیاسی بین المللی معطوف داشتند و واژه ژئوپلیتیک بر چسب غیر علمی‎به خود گرفت و از محافل علمی‎و دانشگاهی طرد شد.دلیل دیگری که موجب افول نقش جغرافیا در جنگ سرد شد ظهور استراتژی باز دارندگی هسته ای بود. توانایی پرتاب سلاح‎های هسته ای بوسیله هواپیما و موشک به فاصله‎های دور،باعث شد که دیگر نه فاصله و نه عوامل جغرافیایی مثل ناهمواری ها و اقلیم چندان مهم تلقی نمی‎شدند. دلیل سوم، ظهور ایدئولوژی به عنوان عامل تعیین کننده ی جهت گیری سیاست ها بود. ژئوپلیتیک جنگ سرد و ژئوپلیتیک عصر هسته ای از مشخصات دوره افول ژئوپلتیک هستند (زین العابدین، ۱۳۸۹ : 13).
۲-۱-۳- دوره احیا
بعد از پایان جنگ جهانی دوم جغرافیدانان شرمنده شدند و از آن پس تلاش نمودند جغرافیدانانی که ژئوپلیتیک را در اختیار آلمان نازی (هیتلر) گذاشته اند،کنار گذارند، و نتیجه اینکه حدود ۴۰ سال ژئوپلیتیک طرد شد. تا اینکه در دهه 1980 در جنگ ویتنام^[2] و کامبوج^[3] بر سر تصاحب منطقه ی مکنگ^[4]، گر چه هر دو کشور از بلوک شرق بودند، ایدئولوژی نتوانست جنگ را از بین ببرد. بنابراین، در گزارش این مناقشه و روابط دو کشور، مجدداً از مفهوم ژئوپلتیک استفاده شد و سپس کسینجر^[5] بصورت تفننی از واژه ی ژئوپلیتیک در مسائل جهان استفاده نمود. علاوه بر آن در جنگ ایران و عراق (1988-1980) و اشغال کویت توسط عراق (1991-1990 ) و به ویژه سقوط پرده آهنین در اروپا از سال 1989 موجب پر رنگ تر شدن این مفهوم شد و به خصوص فروپاشی شوروی (سابق) و برجسته شدن ملیت ها این مفهوم را به صورت یک مفهوم کلیدی در عرصه بین المللی قرار داد (زین العابدین،۱۳۸۹ :۲۸).
در حالیکه نامداران جغرافیای سیاسی چون ریچارد هارتشورن و استیفن جونز سخت در تلاش شکوفا ساختن جغرافیای سیاسی در جهان دوران میانه ی قرن بیستم شدند و سیاستمدارانی چون هنری کیسینجر واژه ژئوپلیتیک را دوباره به زبان روزمره سیاسی نیمه دوم قرن بیستم باز گرداند، جهانی اندیشانی چون ژان گاتمن و سوئل کوهن پیروزمندانه جهانی اندیشی جغرافیایی(ژئوپلتیک) را به بستر اصلی مباحث دانشگاهی باز گرداندند.در این زمینه ژان گاتمن^[6] با طرح تئوری «آیکنوگرافی^[7]– سیروکولاسیون^[8]» «حرکت» را در مباحث ژئوپلیتیک در معرض توجه ویژه قرار داد و عوامل روحانی یا عامل «معنوی» را در جهانی اندیشی «اصل» یا «مرکز» دانست و «ماده» یا «فیزیک» را تأثیر گیرنده قلمداد کرد (مجتهد زاده،۱۳۸۶:۹۶).
سائول بی کوهن می‎گوید: موضوعات ژئوپلیتیکی مهمتر از آن بودند که جغرافیدانان آنها را کنار بگذارند و اکنون خیلی از جغرافیدانان با یک تأخیر به او ملحق شده اند و از باز گشت و تجدید حیات ژئوپلتیک به اندازه او استقبال کرده اند.
2-2-رویکردهای جدید ژئوپلیتیک
همه نظریه‎های ژئوپلیتیکی جنبه ژئواستراتژیکی داشته و برای کسب قدرت بر فضای جغرافیایی تأکید داشتند. اما پس از پایان جنگ سرد و با مطرح شدن نظام نوین جهانی بسیاری از دیدگاه های ژئوپلیتیکی جنبه ی کمی‎پیدا کرد و حتی بعضی از این دیدگاه ها در عالم سایبر اسپیس مطرح شدند. در نظام نوین جهانی عده ای در تحلیل ژئوپلیتیکی خود، رویکرد انرژی را مد نظر قرار دادند،عده ای به مسائل زیست محیطی معتقد بودند، بعضی فرهنگ را عامل اصلی ژئوپلیتیک دانستند و بالاخره، عده ای مسائل ژئواکونومی‎را در تحلیل ژئوپلیتیکی خود مورد توجه قرار دادند. می‎توان گفت که معیار‎های قدرت که نظامی‎گری بود، به طور کلی جای خود را با معیار‎های مذکور تغییر داد. یعنی، قبل از پایان جنگ سرد، معیار اصلی قدرت نظامی‎گری بوده و تمام عوامل اقتصادی، اجتماعی به صورت ابزار مورد توجه بوده است.به علاوه مشخصه ی اصلی ژئوپلیتیک دوره جنگ سرد جهان دو قطبی، جهان سوم و کشورهای عدم تعهد بودند، اما در نظریه ی جدید ژئوپلیتیکی، جهان چهارم مطرح است (زین العابدین، ۱۷۱:۱۳۸۹).
۲-2-۱-رویکرد نظم نوین جهانی
اولین بارجورج بوش پدر^[9] رئیس جمهور اسبق آمریکا در جریان جنگ خلیج فارس در1990م نظام نوین جهانی^[10] را مطرح نمود. و در سال 1991 پس از مذاکرات خود در هلسینکی^[11] با گورباچف^[12] و مارگارت تاچر^[13]، رهبران اروپا، سازمان ملل متحد،کشورهای عربی به ویژه خلیج فارس و سایر هم پیمانان خود، نظریه نظام نوین جهانی خود را اعلام نمود (حافظ نیا،۵۳:۱۳۸۵).
این نظام دیدگاه‎های جدید آمریکا را بیان می‎کند. با فروپاشی نظام سیاسی اتحاد جماهیر شوروی و بلوک شرق و از بین رفتن رقابت قدرت ها، جهان از این پس صاحب نظام نوینی شود که بر قدرت همه جانبه آمریکا استوار است. قدرت و سلطه آمریکا بر جهان بدون تسلط بر خلیج فارس ممکن نبود. نظام نوین جهانی طرحی جدید برای سلطه بر مناطق مهم جهان توسط آمریکا بود. این نظام به رغم عنوان گول زننده آن، شکل جدیدی از استعمار نو است که جهان را به سوی مخاصمه و تلاطم سوق می‎دهد. جورج بوش پدر نظم نوین جهانی را این چنین تعریف می‎کند: «نظم نوین جهانی می‎گوید که بسیاری از کشورها با سوابق متجانس و همراه با اختلافات، می‎توانند دور هم جمع شوند تا از اصل مشترکی پشتیبانی کنند و آن اصل این است که شما با زور کشور دیگری را اشغال نکنید…» اما آمریکائیها از زمان پی ریزی چنین نظریاتی، کمترین توجهی به آنچه خود معتقدند نداشته اند و تعبیر «نوام چامسکی» نظم نوین جهانی تعبیر تازه ای از توسل به زور و انقیاد مضاعف ملت ها است.تمام ابعاد نظم نوین جهانی بر پایه منافع و توسعه طلبی آمریکا استوار است در عصر نظم نوین جهانی، ثبات و امنیت تقریباً به طور کامل برای هیچ کشوری- حتی آمریکا- وجود ندارد.
2-2-2-رویکرد ژئواکونومی
پایه و اساس ژئواکونومی‎استدلالی است که از طرف ادوارد لوتویک^[14] ارائه شده است. او خبر از آمدن نظم جدیدبین المللی در دهه نود می‎داد که در آن ابزار اقتصادی جایگزین اهداف نظامی‎می‎شوند. به عنوان وسیله اصلی که دولت ها برای تثبیت قدرت و شخصیت وجودی شان در صحنه بین المللی به آن تأکید می‎کنند و این ماهیت ژئواکونومی‎است (عزتی،۱۰۷:۱۳۸۸)
ژئواکونومی‎عبارت ازتحلیل استراتژی­ های اقتصادی بدون درنظر گرفتن سودتجاری،که ازسوی دولتها اعمال می­ شود،به منظورحفظ اقتصادملی یا بخشهای حیاتی آن وبه دست آوردن کلیدهای کنترل آن ازطریق ساختارسیاسی وخط مشیهای مربوط به آن پرداخت. (عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت و فضا را مدّ نظر دارد و هدف اصلی آن کنترل سرزمین و دستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای اقتصادی فناوری و بازرگانی است بدین ترتیب به نظر می‎رسد مفاهیم ژئواکونومی‎در رویارویی با مسائل قرن 21 از کارآیی مناسبی در مقیاس جهانی برخوردار خواهد بود (واعظی،1388 :32)
ژئواکونومی‎رابطه بین قدرت وفضا را بررسی می‎کند. فضای بالقوه ودرحال سیلان همواره حدود ومرزهایش درحال تغییروتحول است،ازاین رو آزادازمرزهای سرزمین وویژگیهای فیزیکی ژئوپلیتیک است.درنتیجه تفکر ژئواکونومی‎شامل ابزارآلات لازم وضروری است که دولت می‎تواندازطریق آنها به کلیه اهدافش برسد.(عزتی،1387: 110)
ژئواکونومی‎و ژئوپلیتیک دارای تفاوتهای اساسی با هم می‎باشند،اول اینکه ژئواکونومی‎محصول دولت ها وشرکتهای بزرگ تجاری با استراتژیهای جهانی است درحالی که این خصیصه در ژئوپلیتیک نیست. نه دولت ونه شرکتهای تجاری هیچ نقشی درژئوپلیتیک ندارندبلکه یکپارچگی اتحادیه ها،منافع گروهی وغیره برپایه نمونه‎ های تاریخی با عملکردی نامرئی دراستراتژیهای ژئوپلیتیکی پایه واساسی برای همه صحنه‎های ژئوپلیتیکی هستند.
دوم اینکه هدف اصلی ژئواکونومی‎کنترل سرزمین ودستیابی به قدرت فیزیکی نیست بلکه دست یافتن به استیلای تکنولوژی وبازرگانی است. ازلحاظ کاربردی بایدگفت که مفهوم وعلم ژئوپلیتیک می‎تواند درنشان دادن راه وروش‎هایی برای پایان دادن به نزاعها ودرگیری ها ودرمجموع اختلافات نقش اساسی داشته باشددرحالی که ژئواکونومی‎ازچنین ویژگی برخوردارنیست(عزتی،1387: 112)
2-2-3- رویکرد ژئوکالچر
ژئوکالچر یا ژئوپلیتیک فرهنگی فرایند پیچیده ای از تعاملات قدرت،فرهنگ، و محیط جغرافیایی است که طی آن فرهنگها همچون سایر پدیده‎های نظام اجتماعی همواره در حال شکل­ گیری، تکامل،آمیزش، جابجایی در جریان زمان و در بستر محیط جغرا فیایی کره زمین اند.به عبارت دیگر ژئوکالچر ترکیبی از فرایند ‎های مکانی – فضایی قدرت فرهنگی میان بازیگران متنوع و بی شماری است که در لایه‎های مختلف اجتماعی و درعرصه محیط یکپارچه سیاره زمین به نقش آفرینی پرداخته و در تعامل دائمی‎با یکدیگر بسر می­برندو بر اثر همین تعامل مداوم است که در هر زمان چشم انداز فرهنگی ویژه خلق می‎شود.از این رو ساختار ژئو کالچر جهانی بیانگر موزاییکی از نواحی فرهنگی کوچک و بزرگی است که محصول تعامل‎های مکانی – قضایی قدرت فرهنگی اند که در طول و موازات یکدیگر حرکت می‎کنند (دیلمی‎معزی،2:1387).
ژئوکالچر پدیده ای است که بر شالوده نظام اطلاع رسانی نوین و یا صنایعی استوار است که به تولید محصولات فرهنگی مبادرت می‎ورزد وظیفه این صنایع تولید انبوه محصولات فرهنگی است. نظام سلطه فرهنگی در جهان کنونی در کنار نظام سلطه اقتصادی یا سیاسی از عناصر اصلی نظام ژئوپلیتیک جهانی می‎باشند. امروزه منطق حاکم بر فرایند‎های ژئوکالچر جهانی بر اشکال پیچیده و تکامل یافته تر شیوه‎های رقابتی مبتنی است. این فرایند در عین نافذ بودن، مدام در تکامل می‎باشد
پدیده‎های فرهنگی به دلیل خصیصه‎های مکانی شان همواره میل به ثبات و پایداری در مقابل نوآوری ها دارند که می‎توان به تلاش جوامع سنتی و حفظ میراث فرهنگی و آداب و سنن و نمادهای تاریخی و … اشاره کرد. از طرفی الگوهای تمدنی به واسطه ماهیت فضائیشان در جهت سرعت بخشیدن به تغییرات فرهنگی و زدودن مرزهای قراردادی هستند(حیدری،۱۳۸1 :۱۶۸).
۲-2-4- رویکرد ژئوپلیتیک زیست محیطی
مسایل ژئوپلیتیک زیست محیطی از اواخر قرن بیستم به موضوع اصلی فعالیت­ها و نگرانی­ها بین گروه‎های انسانی و بازیگران ملی و فراملی در سطوح منطقه ای و جهانی تبدیل شده است. محیط زیست بشری در سطوح محلی، ملی، منطقه ای و جهانی دستخوش مخاطرات گردیده است. این مخاطرات در سه بعد: کاهش و کمبود منابع، تخریب منابع و آلودگی محیط زیست تجلی یافته است. از دید ژئوپلیتیک، کمبود منابع زیست محیطی یا محروم کردن انسانها از زیستن در مکان مورد علاقه آنها رقابت و کنش متقابل بین گروه‎های انسانی و بازیگران سیاسی در سطوح مختلف را در پی دارد.(www.civilica.com).
طی چند دهه گذشته، افزایش جمعیت، گسترش دامنه مداخلات بشر در طبیعت برای تأمین نیازهای فزاینده از منابع کمیاب طبیعی، گسترش رویکرد سودانگاری در غالب طرح‎های توسعه ای، بی پروایی نسبت به جستار پایداری محیط زیست در ساخت سازه ها و زیر ساخت ها و مانند آن،پیامدهای ناگواری همانند گرمایش کروی، ویرانی لایه ازن، پدیده ال نینو، طوفانهای سهمگین، بالا آمدن سطح آب دریاها، گسترش گازهای گلخانه ای، خشکسالی، سیل، فرو نشست زمین، کاهش آب شیرین، بیابان زایی، کاهش خاک مرغوب، آلودگی هوا، باران‎های اسیدی، جنگل زدایی و نابودیت تنوع زیستی، نشانه‎هایی از جهانی شدن پیامدهای فروسایی محیط زیست در سطح فروملی و فراملی و جهانی بودن بوده اند. تداوم وضعیت موجود،آینده زیست و تمدن فراروی بشر را مبهم و نامطمئن کرده است.نگرانی از این وضعیت به همراه شرایط نا مطلوب کنونی، در طرح رویکردهایی همانند امنیت زیست محیطی، ژئوپلیتیک انتقادی، ژئوپلیتیک زیست محیطی، توسعه پایدار بسیار اثر گذاشت. با توجه به این که مفهوم «جهان» از مقیاس‎های مطالعاتی دانش یاد شده است، مرزهای محلی و ملی را در نوردیده اند، محیط زیست سویه ای ژئوپلیتیک یافته است (کاویانی،۱۳۹۰: ۸۵).
2-2-5-رویکرد ژئوپلیتیک انتقادی
در مورد ماهیت و چیستی ژئوپلیتیک انتقادی نظریه‎های مختلفی ارائه شده است. عده ای از نظریه پردازان، ژئوپلیتیک انتقادی را در مقایسه با ژئوپلیتیک سنتی، که به دلیل سوء استفاده از شواهد جغرافیایی به نفع مقاصد امپریالیستی لکه دار گردیده، از لحاظ علمی‎مستقل و بی طرفانه می‎دانند که می‎تواند با دیدگاهی متعالی به امور جهانی نگریسته و تحقیق عینی بپردازد(مویر،220:1379). عده ای را باور بر این است که ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست­های پنهان دانش ژئوپلیتیک است (میرحیدر،42:1386)
از اوایل1970، شاهد ظهوررویکردی نوین به نام «ژئوپلیتیک انتقادی^[15]»هستیم.دانشمندان ژئوپلیتیک چون اتوتایل^[16] ومیشل فوکو را می‎توان ازپیشگامان این حرکت نوین دانست. این دانشمندان به طور همزمان، هم از ژئوپلیتیک انتقاد کردند و هم خود از اندیشمندان این عرصه بودند. این افراد، سیاست اندیشمندانه خود را بر «ضد ژئوپلیتیک» تعریف کرده و با وجود این، در چارچوب زیر بنایی مفاهیم ژئوپلیتیک کار می‎کردند (مویر،۳۷۸:۱۳۷۹).
محققین ژئوپلیتیک انتقادی تمایل دارند بجای تمرکز بر شناسایی عوامل جغرافیایی مؤثر بر شکل گیری قدرت دولتها و سیاست خارجی ایشان، از یک سو دریابند که سیاستمداران چگونه «تصاویر ذهنی» خود را از جهان ترسیم نموده اند و این بینش ها چگونه بر تفاسیر آن ها از مکان‎های مختلف تأثیر می‎گذارند؟ ژئوپلیتیک انتقادی به عنوان نظریه ای نسبتاً جدید که توانسته است خود را بر اساس مؤلفه‎های حاکم میان بازیگران روابط بین الملل، نظام مند سازد، چارچوبی مناسب برای فهم ژئوپلیتیکی جدید، به دور از عناصر سختی هم چون مرز و مکان ایجاد کرده است. بر اساس فهم برخی از موضوعات، بدون توجه به بعضی مسائلی که طبق نظریات سنتی غیرمرتبط می‎نمودند، امری ناقص خواهد بود. از منظر ژئوپلیتیک انتقادی، استراتژی قدرت همیشه نیازمندبه کارگیری فضا وهمین سبب گفتمان می­باشد. (www.javanemrooz.com)
رویکرد انتقادی، کوشش منتقدانه برای کشف ساختارهای جامعه معاصر است که ضمن نقد زیربنایی رویکردهای رایج در شناخت جامعه به تبیین کاستی ها ی روش شناسی آنها می‎پردازند و شیوه‎های اثبات گرایی (پوزیتیوسیتی) را در مطالعه جامعه نقد می‎کند و بر این انگاره استوار است که صرف تجربه و روش‎های تجربی کافی نیست و نباید مطالعه جامعه را همسان با مطالعه طبیعت انگاشت. هدف نظریه پردازان مکتب انتقادی، ایجاد دگرگونی‎های فرهنگی و روشنگرانه برای کاهش نابرابری‎های جهانی، برقراری عدالت بین المللی، احترام به تفاوت ها و گرایش به ارزش‎های فرهنگی جدیدی است که بر فرایند تعامل موجود در صحنه‎های اجتماعی و تمدنی حاکم شود و تعامل و عمل را در چارچوب ارزشهای موجود رهبری کند (مشیر زاده،۱۳۸۴ :۲۲۱).
هر چند ژئوپلیتیک به مطالعه روابط متقابل جغرافیا، قدرت سیاست و کنش‎های ناشی از ترکیب آنها با یکدیگر می‎پردازد (حافظ نیا،۳۶:۱۳۸۵). اما امروزه گفتمان آن تابعی از چالش‎های برخاسته از «جهانی شدن‎های اقتصادی»، «انقلاب اطلاع رسانی» و«خطرات امنیتی جامعه جهانی» است (مجتهد زاده،۱۲۸:۱۳۸۱)و بالاخره ژئوپلیتیک انتقادی در جستجوی آشکار کردن سیاست‎های پنهان دانش ژئوپلیتیک است.مباحث ژئوپلیتیک مقاومت و آنتی ژئوپلیتیک از جمله مباحث مهم در پژوهش ها و نوشته‎های مربوط به ژئو پلیتیک انتقادی می‎باشد.این رویکرد توجهش را صرفاً به رویه سلطه ژئوپلیتیک معطوف نداشته بلکه به رویه دیگر ژئوپلیتیک که مقاومت می‎باشد بیشتر توجه می‎کند. و عاشورا به عنوان عالیترین و متعالی ترین صحنه ژئوپلیتیک مقاومت از چنان ماندگاری و جاودانگی برخوردار بوده و هست که امروزه و در قرن بیست و یکم وهزاره سوم نیز توان تحریک و به غلیان در آوردن جنبش‎های مقاومت را دارد. بسیاری از نهضت ها و مقاومت ها در دنیای اسلام و حتی غیر اسلام الگوی مقاومت خود را از عاشورا الهام گرفته اند. (باباخانی،38:1392)
2-3-اندیشه ملی گرایی
ملی گرایی مفهومی‎کاملا سیاسی دارد. این مفهوم به عنوان یک اندیشه و فلسفه سیاسی تلقی می­ شود. اندیشه‎ای که در هر ملتی ریشه در هویت ملی و میهن دوستی آن ملت دارد. در حالی که مفهوم میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند، ناسیونالیسم پدیده ای فلسفی و نوین محسوب می‎شود که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شده است. در این راستا هنگامی‎که جنگ جهانی اول و جنگ‎های بزرگ قبل از آن بیشتر با انگیزه میهن دوستی شروع شده بود، جنگ جهانی دوم حاصل برخورد اندیشه‎های ناسیونالیستی بود.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
ناسیونالیسم به وابستگی مردم یک منطقه که براساس یک احساس مشترک به وجود آمده گفته می­ شود این احساس مشترک ممکن است علل تاریخی، فرهنگی، نژادی، جغرافیایی و غیره داشته باشد. ناسیونالیسم در حقیقت ملاتی است که گروه‎های مختلف را به هم پیوند داده و واحدی به نام ملت را به وجود می‎آورد. (روشن و فرهادیان،242:1385)
میهن دوستی و دلبستگی به هویت میهنی مفاهیم غریزی و کهن هستند. ناسیونالیسم یا ملی گرایی مفهومی‎کاملاً سیاسی است که از سوی اروپای بعد از انقلاب صنعتی به جهان بشری معرفی شد. از نظر واژه شناسی ناسیونالیسم از ریشه ناسی(Nasci)آمده است این واژه لاتین متولد شدن معنی می‎دهد و نظریه تکاملی ایده ناسیونالیسم را تأیید می‎کند.(حافظ نیا و همکاران،210:1389)
اگر ناسیونالیسم بر مبنای برگشت به ارزشهای جاهلی و اساطیری باشد، ارتجاعی محسوب می‎شود و اگر بر مبنای یک احساس انسانی و فرهنگ خلاق باشد، مترقیانه خواهد بود. مفهوم ناسیونالیسم در قرن نوزدهم و بیستم به طور گسترده ای از اروپا به سایر نقاط و از جمله خاورمیانه انتشار یافت. افکار ناسیونالیستی به دلایلی چند در نیمه دوم قرن نوزدهم در خاورمیانه، گسترش یافت.
اول: افتتاح مدارس جدید درمصر، لبنان وسوریه
دوم: اختراع چاپ که به دنبال خود آگاهی از امور سیاسی را افزایش داده و مشوق احیای فرهنگی- ادبی شد.
سوم: تجزیه امپراطوری‎های قدیم که به دنبال خود، خود مختاری گروه‎های ملی را به دنبال داشت.(درایسدل و بلیک،77:1386)
با شروع قرن بیستم ناسیونالیسم به یک قدرت عمده سیاسی در خاورمیانه تبدیل شد و تأثیرات آن زمانی به اوج خود رسید که ناسیونالیسم ترک، عرب، ایرانی و یهود به طور همزمان در این منطقه ظهور کردند، از عوامل اصلی که سبب بروز شکاف و اختلاف در میان شیعیان منطقه خاورمیانه شده، اندیشه‎های ناسیونالیستی پیروان این مذهب در کشورهای مختلف می‎باشد. تنوع نژادی و قومی‎شیعیان ساکن در منطقه خاورمیانه الهام بخش اندیشه‎های ناسیونالیستی در میان آنان گردیده و این امر واگرایی و فقدان وحدت مذهبی در بین آنان را به دنبال دارد. ویژگی عمومی‎ناسیونالیسم تأکید بر برتری هویت ملی بر دعاوی مبتنی بر طبقه، دین و مذهب است و بر این اساس عوامل زبانی، فرهنگی وتاریخی مشترک به همراه تأکید بر سرزمین خاص، هویت بخش گروهی از مردم می‎شود.
بدین ترتیب ایدئولوژی ناسیونالیسم با تأکید بر نژاد و زبان در جهان اسلام که مرکب از انواع زبانها و نژادها ی گوناگون است، یکی از عوامل اصلی واگرایی تلقی می‎گردد. تجارب تاریخی گویای این واقعیت است که حتی پان عربیسم از ادعای نهضت وحدت سراسری اعراب نتوانست در جوامع و کشورهای عربی ایجاد وحدت نماید و طی جنگهای اعراب اسرائیل و با شکست اعراب اعتبار خود را از دست داد. به طوری که در جریان جنگ 1991 آمریکا و متحدین با عراق برخی کشورهای عرب برای آزادی کویت به یک کشور دیگر عرب(عراق)، حمله ور شدند(صفوی،202:1387).
2-4-میهن خواهی
میهن خواهی یا وطن دوستی فلسفه سیاسی ویژه ای نیست، بلکه غریزه ای است که از حس اولیه ی تعلق داشتن به مکان و هویت ویژه ای آن و حس دفاع از منافع اولیه ی فردی در آن مکان ویژه ناشی می‎شود. گونه ی اولیه ی خودنمایی این غریزه کم و بیش در همه ی حیوانات قابل مشاهده است. بیشتر حیوانات محدوده‎های مشخصی را برای جولان دادن و منافع اختصاصی، فردی یا گروهی خود در نظر گرفته و به آن دلبستگی و تعلق می‎یابند و دخالت و تجاوز دیگران را در آن با سرسختی دفع می‎کنند. (مجتهدزاده،70:1381). مفهوم میهن از انگیزه‎های سیاسی دور است و از حد غریزه ی طبیعی خارج نمی‎شود. میهن خواهی یا میهن دوستی تا آن اندازه طبیعی و غریزی است که با تعلقات معنوی انسان درآمیخته و جنبه ی الهی به خود می‎گیرد و به گونه ی مفهوم مقدس خودنمایی می‎کند.
2-5- مفهوم ملت
جمع افرادی که از پیوندهای مادی و معنوی ویژه و مشخصی برخوردار باشند و با مکان جغرافیایی ویژه ای، «سرزمین سیاسی یکپارچه و جداگانه» همخوانی داشته باشند و حاکمیت حکومتی مستقل را واقعیت بخشند، ملت آن سرزمین یا کشور شناخته می‎شوند. بدین ترتیب ملت و ملیت پدیده‎های سیاسی هستند که در رابطه مستقیم با سرزمین واقعیت پیدا می‎کنند و این اصطلاحات در حالی که مباحث سیاسی هستند، جنبه ای کاملاً جغرافیایی به خود می‎گیرند. (مجتهدزاده،65:1381).
در زبان‎های اروپایی واژه ملت از کلمه(natio) مشتق شده و بر مردمانی دلالت دارد که از راه ولادت با یکدیگر نسبت دارند و از یک قوم و قبیله هستند. ملت به مجموعه ای از افراد ساکن در فضای جغرافیایی مشخص و محدود از حیث سیاسی اطلاق می‎شود که بر اساس عوامل و خصیصه‎هایی نظیر تبار، تاریخ، فرهنگ، دین، مذهب، سرزمین، قومیت، زبان و …نسبت به یکدیگر احساس همبستگی می‎کنند و خود را متعلق به یک ما می‎دانند.(حافظ نیا و همکاران،108:1389)