برگسن معتقد است: ((کار عبارت است از آفرینش امر فایده بخش))
فریدمن کار را: ((مجموعه اعمالی میداند که انسان برروی ماده، با هدفی معطوف به فایده و مصلحت، به کمک مغز و دست و اعضای دیگر انجام میدهد)) (پناهی و ابراهیم پور ،۱۳۸۷،ص۱۰۴)
بنابرین کار دارای خصوصیات اصلی زیر میباشد:
۱- دائمی و همیشگی بودن کار؛
۲- به تولید کالا و خدمات می انجامد؛
۳- دستمزدی برای آن در نظر گرفته شود؛
۴- منجر به برقراری تعادل جسمانی و حفظ سلامت روحی و بدنی انسان می شود؛
۵- موجب تقویت روابط اجتماعی و ارضای نیازهای اجتماعی افراد می شود؛
۶- منجر به تزکیه نفس و جلوگیری از مفاسد اجتماعی میگردد؛
۷- کار وسیله ای برای اندازه گیری نقاط قوت و ضعف انسان ها است یعنی در کار توان افراد مشخص و آنجاهایی که نیاز به اصلاح دارد، اصلاح می شود (سلطانی،۱۳۷۶،ص۲۸).
۲- ۹)وجدان کاری
وجدان کاری، یکی از ابعاد مهم وجدان است که منظور از آن احساس مسئولیت و تعهد همه جانبه درونی فرد نسبت به کارهایی است که بر عهده اوست. به عبارت دیگر سعی در انجام هر چه کامل تر و بهتر کارها و پرهیز از هر گونه تساهل و کم کاری و استفاده منطقی از امکانات و شرایط و مواظبت مداوم نسبت به انجام وظایف.
وجدان کاری عبارت است از: احساس تعهد درونی به منظور رعایت الزاماتی که در ارتباط با کار مورد توافق قرار گرفته است. به بیان دیگر منظور از وجدان کاری، رضایت قلبی، تعهد و التزام عملی نسبت به وظیفه هایی است که قرار است انسان آن ها را انجام دهد (سعیدی و حسین آبادی، ۱۳۸۹، ص۴۹).
رهبر معظم انقلاب در پیام نوروزی ۱۳۷۴ خویش و وجدان کاری را به شرح ذیل بیان کردهاند:
افراد دارای وجدان کاری، کار را یک عمل صالح، یک وظیفه حقیقی، یک عبادت و یک مسئولیت اجتماعی و سیاسی تلقی میکنند (سلیمی دانشگر،۱۳۸۴،ص۱۳).
وجدان کاری عبارت است از مجموعه عواملی است که در فرد سازمانی نظام ارزشی به وجود می آورد که مجهز به شاخص های زیر برای کار و سازمان می شود:
۱- کار بی عیب انجام دادن؛
۲- به نتیجه رساندن کارها؛
۳- انجام به موقع کارها؛
۴- کار بدون نظارت و کنترل؛
۵- صرفه جویی در وقت و هزینه ها؛
۶- شناسایی کار مفید از غیر مفید برای سازمان؛
۷- ترجیح سازمان بر خود و احساس تعلق خاطر (سلطانی،۱۳۷۶،ص۲۹)
۲- ۱۰) چگونگی شکل گیری وجدان کاری
به منظور بررسی چگونگی شکل گیری وجدان کاری ابتدا باید بدانیم که فرد کار (عمل) خواسته شده و مورد انتظار را به چند حالت انجام میدهد:
۱- از طریق جبر و زور، که عامل کار با کوچکترین تخلف به مجازات رسیده و همواره به خاطر ترس از کابوس مجازات سعی میکند با حداکثر توان خود کار کند.
۲- با تنظیم قوانین و مقررات و ایجاد انگیزه های مادی مناسب، از قبیل افزایش دستمزد، اضافه کردن مزایای جانبی، کم کردن زمان کار و بهبود شرایط آن است که عامل کار تحت تأثیر این قبیل انگیزه ها حداکثر تلاش خود را مبذول دارد (سعیدی و حسین آبادی، ۱۳۸۹، ص۴۹).
۳- تقویت وجدان کاری و استفاده از انگیزه های مادی ضمن تقویت و تأکید بر اهداف معنوی وجدان کاری کارکنان، تحت تأثیر عوامل مختلفی است که مهمترین آن ها عبارتند از:
– به کارگیری کارکنان بر اساس علاقه و توانایی و معیارهای قابل اندازه گیری؛
– احتساب سختی، حساسیت و پیچیدگی کار در تنظیم حقوق و مزایا؛
– ارزیابی عملکرد ایشان برای ایجاد امکان پیشرفت؛
– تشویق و تنبیه کارکنان؛
– تقسیم کار مطلوب کارکنان؛
– انتصاب مدیران شایسته بر اساس تخصص، تجربه، وجدان کاری و علاقه به جای روابط و خصوصیات مربوط به کار (آسترکی،۱۳۸۸،ص۷۳).
۲- ۱۱) عوامل تأثیر گذار و شکل دهنده وجدان
عوامل تأثیر گذار و شکل دهنده وجدان را می توان به سه دسته کلی: عوامل فردی و ذاتی، عوامل محیطی و عوامل سیاسی تقسیم کرد:
الف: عوامل فردی و ذاتی:
عواملی هستند که از درون و نهاد فرد سرچشمه میگیرد این عوامل شامل موارد زیر میباشد:
۱- وراثت که ساختمان جسمانی و روانی انسانی را تشکیل و افراد از نظر بار ژنتیکی با هم دیگر متفاوت هستند و این تفاوت ژنتیکی تفاوت وجدان کار را به دنبال دارد؛
۲- خود شکوفایی و تعالی و تزکیه نفس؛
۳- جهان بینی توحیدی و آگاهی از جهان هستی؛
۴- طرز تفکر، احساسات، ادراکات، ایده ها، طرز تلقی ها و عواطف؛
۵- میزان و درجه اعتقاد و ایمان به هدف؛
۶- تعهد کاری، دینی و سیاسی و …
ب) عوامل محیطی:
عواملی هستند که در پرورش وجدان نقش ایفا میکنند. این عوامل شامل موارد زیر میباشد:
۱- نوع تربیت خانوادگی از بسته شدن نطفه تا دوران آموزش کودکستان؛
۲- نوع تربیت . آموزش های رسمی در کودکستان، دبستان، متوسطه و دانشگاه؛
۳- نوع تربیت غیر رسمی توسط نهادهای مربوطه مثل رسانه های گروهی، رادیو و تلویزیون؛
۴- تربیت پذیری از معلمان و افراد جامعه؛
۵- تربیت پذیری از گروه دوستان و هم سالان.
ج) عوامل سیاسی:
عواملی هستند که در جهت دهی وجدان نقش ایفا می نمایند. این عوامل شامل موارد زیر میباشد:
۱- میزان مشارکت در تصمیم گیری جامعه؛
۲- درجه آزادی برای بیان عقاید و افکار؛
۳- سیاست های جهانی و داخلی؛
۴- نوع حکومت (الهی بودن و غیر الهی بودن)؛
۵- دخالت بیگانگان (سلطانی،۱۳۷۶،ص۲۹).
۲- ۱۲) رابطه ی بین وجدان کاری و مفاهیم مشابه
وجدان کاری با مفاهیمی از قبیل انضباط، روحیه، کارایی، انگیزش و تعهد در عین حال که رابطه نزدیکی دارد متفاوت است. وجوه تشابه وافتراق این مفاهیم با وجدان کاری در زیر توضیح داده می شود:
۲- ۱۲-۱) وجدان کاری و انضباط (Discipline)
انضباط به معنی تربیت مبتنی بر نظمی خاص است. در مسایل اجتماعی، شیوه زندگی مبتنی بر قانون را انضباط گویند که در این خصوص معمولاٌ نیروی خارجی برای رعایت آن مورد نیاز است. در این شرایط مجریان قانون تنها وظیفه ی تنبیه خاطیان را بر عهده دارند و کسانی که قانون را محترم می شمارند تنها به وظیفه خود عمل کردهاند؛ در حالی که وجدان کاری، نیرویی است درونی که هم پاداش میدهد (رضایت درونی) و هم کیفر (عذاب وجدان).
۲- ۱۲-۲) وجدان و روحیه (Morale)
روحیه را نیرویی می دانند که به یاری آن فرد خود را در تطابق کامل با سازمان می بیند و وظایف خود را با علاقه و انضباط انجام میدهد.
مراد از روحیه، رفاه روحی و جسمی فرد است که وی را قادر میسازد تا به نحوی مؤثر زندگی و فعالیت کند و عمیقاٌ احساس کند که در هدف گروهی که به آن تعلق دارد سهیم است. به یاری روحیه، فرد میتواند وظایف خود را با نیرو و شوق و انضباط کامل انجام دهد.
به این ترتیب روحیه، از تطابق فرد و سازمان نتیجه می شود در حالی که وجدان کاری حاصل احساس و تعهد درونی فرد در قبال وظایفی است که پذیرفته است. (بختیاری،۱۳۷۷،صص۱۰-۱۱).
