در رابطه با تعریف جامع اقلام تعهدی، ریچاردسون و همکاران (۲۰۰۵)فعالیت‌های تجاری را به سه بخش اصلی ۱) فعالیت‌های عملیاتی جاری،۲) فعالیت‌های عملیاتی غیر‌جاری و ۳) فعالیت‌های مالی تقسیم کردند و بر این اساس اقلام تعهدی را به عنوان مجموع تغییرات در سرمایه گردش غیرنقدی^[۱۶]، خالص دارایی‌های عملیاتی غیرجاری و خالص دارایی‌های مالی تعریف کردند^[۱۷] (ریچاردسون و همکاران ۲۰۰۵، ص ۴۴۶).

تغییرات در سرمایه در گردش غیرنقدی برابر تغییر در دارایی‌ها جاری عملیاتی^[۱۸](به جز وجه نقد و سرمایه‌گذاری کوتاه مدت) منهای تغییر در بدهی‌های جاری عملیاتی^[۱۹] (به جز بدهی‌های کوتاه‌مدت بهره‌دار) است^[۲۰]. به عبارت دیگر این طبقه از اقلام تعهدی شامل دارایی‌ها و بدهی‌های عملیاتی جاری است که در نتیجه فعالیت‌های جاری و طی چرخه عادی عملیات واحد تجاری شناسایی و گزارش می‌شوند (همان منبع، ص ۴۴۶ و ۴۴۹).

دومین دسته اصلی اقلام تعهدی، اقلام تعهدی عملیاتی غیر‌جاری است که از تفاوت دارایی‌ها و بدهی‌های عملیاتی غیرجاری^[۲۱] واحد تجاری به دست می‌آید و به آن خالص دارایی‌های غیر‌جاری عملیاتی گفته می‌شود^[۲۲](همان منبع، ص ۴۴۹).

سومین دسته از اقلام تعهدی مربوط به فعالیت‌های مالی واحد تجاری می‌شود که به آن خاالص دارایی‌های مالی اطلاق می‌شود. این اقلام از تفاوت دارایی‌ها و بدهی‌های مالی به دست می‌آید^[۲۳](همان منبع، ص ۱۷).

• 1. اقلام تعهدی اختیاری و غیر‌اختیاری

جونز (۱۹۹۱) تفاوت سود و وجوه نقد حاصل از عملیات را به عنوان اقلام تعهدی تعریف و آن را به دو بخش اقلام تعهدی غیراختیاری و اقلام تعهدی اختیاری تقسیم می‌کند که در تمامی تحقیقات مرتبط با اقلام تعهدی، این تقسیم‌بندی مورد قبول محققین قرارگرفته است^[۲۴] (حسینی ۱۳۸۵، ص.۱۷).

فرانسیس (۲۰۰۵)، دکو و همکاران (۱۹۹۵) و براد شاو (۲۰۰۱) آن دسته از اقلام تعهدی که در مدل تجاری شرکت‌ها^[۲۵] و محیط عملیاتی^[۲۶] آن‌ ها به وجود می‌آید و مدیریت واحد تجاری در پیدایش آن‌ ها دخالتی نداشته و در حین انجام فعالیت‌های تجاری شرکت ایجاد شده باشند و قابل اعمال نظر توسط مدیریت نمی‌باشند را اقلام تعهدی غیراختیاری می‌نامند. دسته‌ای دیگر از اقلام تعهدی که به خاطر انتخاب روش‌های حسابداری، تخصیص‌های اختیاری، تصمیمات مدیریتی و قضاوت‌ها و برآوردها به وجود می‌آیند را اقلام تعهدی اختیاری می‌نامند. به عبارت دیگر از هر شرکت به شرکت دیگر مقدار و نوع این اقلام می‌تواند متفاوت باشد چون تحت تأثیر رویه و خط مشی های انتخابی شرکت قرار دارد و هر چقدر مدیر یک شرکت آزادی عمل بیشتری برای به وجود آوردن آن ها داشته باشد، احتمال بیشتری دارد که از این اقلام برای تأثیر گذاری روی سود استفاده کند که این عمل به پدیده مدیریت سود معروف است (حسینی، ۱۳۸۵ صص. ۲۳-۲۲).

• 1. مدل‌های مختلف اندازه‌گیری اقلام تعهدی غیر‌اختیاری

از سال ۱۹۸۵ تاکنون مدل‌های متفاوتی برای تفکیک اقلام تعهدی به بخش‌های اختیاری و غیراختیاری ارائه شده است. در ابتدا مدل‌های ساده‌ای مانند مدل دی آنجلو^[۲۷] و هیلی^[۲۸] مطرح شد که در این مدل‌ها از جمع کل اقلام تعهدی برای اندازه‌گیری اقلام تعهدی غیراختیاری استفاده می‌شود. به مرور زمان مدل‌های تکامل‌یافته‌تری ارائه شد که از متغیرهای بیشتری برای اندازه‌گیری اقلام تعهدی غیراختیاری استفاده می‌کنند. نکته آغازین برای اندازه‌گیری اقلام تعهدی غیراختیاری، اندازه‌گیری جمع کل اقلام تعهدی است که در برخی از تحقیقات از طریق کسر کردن جریان‌های نقدی عملیاتی از سود خالص عملیاتی و در برخی از تحقیقات به صورت ذیل محاسبه شده است.

TA_t = ∆CA_t – ∆CL_t – ∆Cash_t – ∆STD_t – DEP_t

که در آن:

TA: جمع کل اقلام تعهدی؛

CL∆: تغییر در بدهی‌های جاری؛

CA∆: تغییر در دارایی‌های جاری؛

Cash∆: تغییر در وجه نقد و معادل وجه نقد؛

STD∆: تغییر در بدهی‌های بهره‌دار بلندمدتی که در بدهی‌های جاری طبقه‌بندی شده‌اند (حصه جاری بدهی‌های بهره‌دار بلندمدت)؛

DEP: هزینه استهلاک اموال، ماشین‌آلات و تجهیزات و استهلاک دارایی‌های نامشهود.

برخی از مدل‌های ارائه شده در زیر دارای پارامترهایی هستند که باید از قبل برآورد شوند. ‌بنابرین‏ در بیشتر این مدل‌ها معمولاً دوره چند ساله‌ای به عنوان دوره برآورد^[۲۹]در نظر گرفته می‌شود تا بتوان پارامترهای هر مدل را در آن دوره شناسایی کرد و سپس با بهره گرفتن از داده های دوره رخداد^[۳۰] اقدام به اندازه‌گیری اقلام تعهدی غیراختیاری نمود.

• • 1. مدل هیلی:

این مدل به صورت زیر ارائه شده است:

که در آن:

NDA: اقلام تعهدی غیراختیاری؛

n: تعداد سال‌های دوره برآورد؛

m: سال‌هایی که به عنوان دوره برآورد در نظر گرفته شده است t-n, t-n+1, …, t-1))؛

A_m-1: جمع دارایی‌های سال قبل؛

TA_m: جمع کل اقلام تعهدی سال m.

تفاوت این مدل با سایر مدل‌ها این است که، فرض می‌کند در کلیه سال‌های مورد مطالعه مدیریت سود رخ می‌دهد (در مدل‌های بعدی فرض می‌شود که در دوره برآورد، مدیریت سود وجود ندارد). مدل ارائه شده یک فرض اساسی دارد مبنی بر اینکه، میانگین اقلام تعهدی اختیاری (سود مدیریت شده از طریق اقلام تعهدی) صفر است. او با بهره گرفتن از یک متغیر جداکننده، نمونه را به گروه‌هایی که سود را بالاتر یا پایین‌تر مدیریت کرده‌اند، تقسیم کرد و سپس با مقایسه میانگین این گروه‌ها دست به استنتاج زد. فرض مذکور بیانگر این است که اقلام تعهدی اختیاری (سود مدیریت شده)، در برخی سال‌ها دارای مقادیر مثبت و در برخی سال‌ها مقادیر منفی دارد و میانگین آن صفر است. در نتیجه میانگین اقلام تعهدی کل می‌تواند نشانگر خوبی از اقلام تعهدی غیراختیاری (عادی) باشد (غلامعلی‌پور، ۱۳۸۳، صص. ۴۰-۳۹).

• • 1. مدل دی آنجلو:

دی آنجلو این‌طور فرض می‌کند که اقلام تعهدی غیراختیاری در طول زمان ثابت هستند (اختلاف بین اقلام تعهدی غیراختیاری دو سال متوالی صفر است) پس تغییر در میزان اقلام تعهدی کل می‌تواند نشان‌دهنده تغییر در اقلام تعهدی اختیاری (سود مدیریت شده) باشد. ‌بنابرین‏ با در نظر گرفتن فرض ثبات اقلام تعهدی غیراختیاری، اقلام تعهدی سال قبل می‌تواند برای امسال اقلام تعهدی غیراختیاری (عادی) در نظر گرفته شود (همان منبع، صص ۴۱-۴۰).

‌بنابرین‏، والدین با شناخت بیشتر و آگاهی از شیوه های صحیح تعلیم و تربیت بهتر می‌توانند به یاری فرزندان خود بشتابند. با توجه به مطالب گفته شده می بینیم که نقش والدین در پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مؤثر بوده، کمک و راهنمایی آن ها از اهمیت ویژه ای برخوردار است(آرمند،۱۳۸۷).

۲-۲-۳-۲٫ پیشرفت تحصیلی دغدغه خانواده ها

موضوع تحصیل فرزندان، امروزه یکی از دغدغه های مهم خانواده های کشور را تشکیل می‌دهد. این دغدغه بیشتر به دلیل وابستگی آینده ی فرزندان به میزان توفیق آنان در تحصیل و طی مراحل دوره ی متوسطه و ورود به دانشگاه به وجود می‌آید. اگرچه این دل نگرانی ها برای اعتلا و ارتقای تحصیلی فرزندان و در کل نظام آموزش و پرورش نقطه ای امیدبخش و خوشایند است؛ در چهره ای دیگر، نوعی اضطراب و تشویش برای خانواده ها و دانش آموزان فراهم می کند که چنان چه فردی نتواند مراحل تحصیل را به شکلی موفق و با نمراتی عالی طی نماید و راه یابی او به دانشگاه دچار اشکال گردد، دیگر نمی تواند فردی موفق و شهروندی مؤثر به لحاظ اجتماعی به شمار آید(عصاره، ۱۳۸۹).

به نظر می‌رسد نظام تربیتی ما باید به گونه ای برنامه ریزی نماید که از سویی پیشرفت تحصیلی و کارایی آموزشی را بالا ببرد و راه های مؤثر پیشرفت تحصیلی را برای اعتلای آموزشی در پیش گیرد و از دیگر سو نظام اجتماعی ما داشتن مدارک تحصیلی دانشگاهی را تنها ملاک شاخص برای توفیقات اجتماعی و شغل یابی، مطمح نظر قرار ندهد، بلکه شایستگی های فردی، ابتکارات انسانی و تلاش های سازنده ی افراد را هم به عنوان ملاک های اعتباری برای شاخص های اجتماعی، معیارهای شغل یابی و تأمین نیازمندی های شغلی مورد توجه قرار دهد(عصاره، ۱۳۸۹).

۲-۲-۳-۳٫ درگیری خانواده در امور تحصیلی

خانواده یک نظام طبیعی و اجتماعی است که افراد خواسته یا ناخواسته به آن وابسته اند و اولین کانونی است که فرد در آن احساس امنیت می‌کند و مورد پذیرش و حمایت قرار می‌گیرد. مطمئناً ساخت و فضای خانواده ،نقش مهمی در عملکرد و رفتار فرد ایفا می‌کند. کیفیت تعامل والدین و فرزندان، وضعیت اقتصادی – اجتماعی خانواده و تحصیلات والدین همواره به عنوان تعیین‌کننده های مهم پیشرفت تحصیلی دانش آموزان و دانشجویان شناخته شده است(آکسوی^[۱۴۵] ، لینک^[۱۴۶]؛ ۲۰۰۰).

۲-۲-۳-۴٫ نقش والدین در راهنمایی تحصیلی فرزندان

راهنمایی تحصیلی فرزندان امری است بسیار ضروری و نمی توان کار آموزش و تربیت را تنها به معلم و مدرسه محول ساخت و از نقش خانواده در این زمینه غافل شد. چرا که دانش آموزان اوقات زیادی را در منزل می گذرانند و علاوه بر این که تحت تأثیر اعمال و رفتار والدین هستند، از آن ها انتظار کمک و راهنمایی نیز دارند. یکی از حقوق طبیعی کودکان برخورداری از کمک و راهنمایی والدین می‌باشد. خوشبختانه اکثر والدین بر اهمیت راهنمایی تحصیلی فرزندانشان واقفند و شاید وقت فراوانی را نیز در این زمینه صرف می‌کنند، ولی نکته مهم این است که تا چه حد این وظیفه و مسئولیت را صحیح انجام می‌دهند. زمانی والدین می‌توانند به نحو احسن از عهده ی این وظیفه برآیند که بدانند چگونه به راهنمایی تحصیلی فرزندان خود بپردازند. اگر در این زمینه درست عمل نکنند ممکن است به جای کمک به فرزند، مانع پیشرفت وی و باعث سستی و تنبلی او شوند(آرمند،۱۳۸۷).

به عبارت دیگر، مهم ترین نقشی که والدین در زمینه ی راهنمایی تحصیلی فرزندان می‌توانند داشته باشند، ایجاد محیطی آرام و مساعد برای مطالعه و انجام تکالیف است. در بعضی مواقع والدین به طور ناخواسته و ناآگاهانه نه تنها محیط مساعدی را برای مطالعه ی فرزندان ایجاد نمی کنند، بلکه اصرار می ورزند که دانش آموزان در محلی آکنده از سر و صدا و محرک های مختلف مزاحم به انجام تکالیف بپردازند. آن ها تصور می‌کنند مطالعه و انجام تکالیف نیز همانند کارهای دیگر در هر شرایطی قابل انجام است، ولی باید توجه داشت که یادگیری در شرایطی بهتر صورت می‌گیرد که در آن محیط آرام باشد و محرک های مزاحم از جمله تلویزیون، بازی سایر کودکان و سر و صداهای دیگر کم تر باشد. به علاوه محیط خانواده باید محیطی امن برای دانش آموزان باشد، چنان چه والدین مشاجراتی نیز باهم داشته باشند باید به دور از حضور دانش آموز مشکلات خود را حل کنند. هم چنین والدین باید سعی کنند حتی الامکان از ترتیب دادن جشن ها و مراسم مختلف و یا شرکت در آن ها در ایام امتحانات خودداری کنند. حتی نباید فرزندان را به علت داشتن امتحان و درس خواندن تنها بگذارند و خود ‌به این گونه مجالس بروند، زیرا این شیوه دانش آموز را نسبت درس بی علاقه می‌کند. بهتر است دانش اموز باور کند که کار و فعالیت او نه تنها از نظر خودش، بلکه از نظر سایر اعضای خانواده نیز مهم است و آن ها حاضرند از این قبیل برنامه ها صرف نظر کنند(آرمند،۱۳۸۷).

۲-۲-۳-۵٫ غنی کردن محیط خانواده توسط والدین

غنی کردن محیط خانواده از دیگر مسئولیت های مهم والدین در این زمینه است. والدین می‌توانند به جای خرید اشیای غیر ضروری برای دانش آموزان، کتاب های کمک درسی و وسایل کمک آموزشی تهیه کنند، تا هم از این طریق دانش آموزان اوقات فراغت خود را به خوبی بگذرانند و هم به یادگیری آن ها کمک شود. متأسفانه در کشور ایران، مطالعه ی کتاب های غیر درسی و کمک درسی کم تر متداول است، در حالی که از طریق این گونه کتاب ها می توان کمک مؤثری به فرزندان کرد(آرمند،۱۳۸۷).

۲-۲-۳-۶٫ الگوی روابط والد و فرزند

مطالعات اولیه در این زمینه شدیداًًًً تحت تأثیر مفهوم کودک به عنوان لوحی سفید بود این امر به مبادله‌ای برای مداخله شدید والدین در زندگی کودکان بدل شد. این دیدگاه تبیین‌های پیوسته و گسسته و مسیر تحول را با یکدیگر همراه می‌کند بدین معنی که والدین، کودک شکل‌پذیر و منفعل را به تدریج و در طول زمان شکل می‌دهند(استانفورد و بی یر^[۱۴۷]، ۱۹۹۳ ترجمه دهقان‌پور، ۱۳۷۷).الگوی قدیمی رابطه والد و نوجوان چنین بود که با بالغ شدن نوجوان از والدین کناره‌گیری می‌کردند و وارد دنیایی مستقل و جدای از والدین می‌شدند(برجعلی، ۱۳۷۸).

چون دیدگاه قدیمی روابط والدین و نوجوانان به وسیله تحقیقات جدید مورد انتقاد قرار گرفت نظریه پردازان الگوهایی ارائه کردند که در این الگوها نوجوانان سالم ضمن این‌که با والدین خود زندگی می‌کنند به طور همزمان به استقلال نیز دست می‌یابند (دسی و کنی^[۱۴۸]، ۱۹۹۷).

چانگ و همکاران(۲۰۰۸)، در پژوهش خود اقدام به دسته بندی مطالعات انجام گرفته در زمینه استفاده از اینترنت به منظور خرید کرده‌اند. آ نها در مقاله خود، خصوصیات مصرف کننده، ویژگی های محصول و وب سایت و ویژگی های وب به عنوان کانال فروش را عوامل تأثیرگذار بر تمایل و استفاده از خرید برخط معرفی کرده‌اند. عمل خرید تحت تأثیر بسیاری از خصایص مشتریان است، مانند : ویژگی های شخصیتی، سبک زندگی، دانش و مهارت ها، عوامل اجتماعی، عوامل روانی و عوامل جمعیتی. ذهنیت و باور افراد ‌در مورد استفاده از فناوری اطلاعات، ‌بر اساس ویژگی های شخصیتی آن ها ، هم چون نوآور بودن و خودکفایتی و محیط سازمانی و اجتماعی که با آن در تعامل هستند، شکل می‌گیرد. برای مثال، گلداسمیت^[۱۹] (۲۰۰۱) مهم ترین دلیل خرید از اینترنت را شخصیت نوآور افراد می‌داند. داشتن درک صحیح از مصرف کنندگان و فرایند مصرف، مزیت های متعددی را دربر دارد؛ این مزیت ها شامل کمک به مدیران برای تصمیم گیری ، تهیه یک مبنای شناختی از طریق تحلیل مصرف کنندگان، کمک به قانون گذاران و تنظیم کنندگان برای وضع قوانین مربوط به خریدوفروش کالاها و خدمات و درنهایت، کمک به مصرف کنندگان در تصمیم گیری بهتر است. به علاوه مطالعه رفتار مصرف کننده، می‌تواند در فهم عوامل مربوط به علوم اجتماعی که رفتار انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهند، به ما کمک کند. کرسپو و همکاران^[۲۰]، (۲۰۰۸) و پژوهشگری به نام وو(۲۰۰۳)^[۲۱] متوجه شدند، مصرف کنندگانی که برخط خرید می‌کردند، نمره نگرش بالاتری داشتند. به علاوه، ویژگی های جمعیت شناختی آن ها نیز با نگرش شان به خرید برخط، ارتباط قابل ملاحظه ای داشته است.

سیترین و همکاران^[۲۲] (۲۰۰۰) و کرِسپو و دلبوسک(۲۰۰۸)^[۲۳] نشان دادند، پذیرش نوآوری در یک حوزه خاص، مانند فناوری اطلاعات و نه در تمام زمینه ها، تأثیر مستقیم بر پذیرش خرید اینترنتی مصرف کنندگان دارد.

اُکاس و فونچ(۲۰۰۳)^[۲۴] و سوو چیئو(۲۰۰۴)^[۲۵] نیز دریافتند، خودکفایتی اینترنتی در شکل دادن رفتار فرد تأثیرگذار است و ادراکات از امنیت وب بر نگرش به خرید برخط تأثیر می‌گذارد. از نظر میازاکی و فورناندوز(۲۰۰۱)^[۲۶] دو عامل ریسک حریم خصوصی و ریسک امنیت، اصلی ترین عوامل تأثیرگذار بر عدم پذیرش خرید اینترنتی هستند. اما سو (۲۰۰۶) پژوهشی را در رد فرضیه های معمول در مطالعات مربوط به نگرانی های حریم شخصی انجام داده است. یافته های وی نشان می‌دهد که این عامل در کشورهای مختلف، تأثیر متفاوتی بر نگرش می‌گذارد .

وانگ و همکاران(۲۰۰۳)^[۲۷]دریافتند، درخور بودن محصول برای مصرف کننده، یکی از عوامل تعیین کننده برای خرید خدمات مالی برخط به شمار می رود. از سوی دیگر، نوع محصولات ارائه شده در اینترنت نیز، عاملی اساسی در تعیین میزان گرایش به خرید برخط به شمار می رود. مطالعات نشان می‌دهد که یکی از عوامل مؤثر در خرید اینترنتی، نوع محصول و ویژگی هایی هم چون، ارزش و قیمت محصول، میزان تنوع و ملموس یا ناملموس بودن آن است. با توجه به ماهیت کانال های الکترونیکی، تمام کالاها و خدمات برای بازاریابی الکترونیکی مناسب نیستند )لیانگ و هوآنگ، ۱۹۹۸).

حبیبی پیرکوهی(۱۳۸۵) در پژوهشی تحت عنوان “اهمیت اعتماد در بازاریابی رابطه ای و ایجاد مقیاسی ” بیان می‌دارد که اعتماد همواره یک جهت سنجش آن عنصر تعیین کننده روابط بلند مدت خریدار – فروشنده است. مفهوم اعتماد، نوعی باور، احساس یا انتظار خریدار – فروشنده است که ناشی از تخصص، قابلیت اتکا و اهداف یا نیات فروشنده – خریدار است. اعتماد، پیش نیاز رضایت و مقدم بر آن است. یک عامل منحصر به فرد در وفاداری الکترونیکی عبارت از نقش حیاتی اولین تصویر ایجاد شده به وسیله یک وب سایت و نیز استفاده آسان از آن است.

سایمنسکی و هایز(۲۰۰۰)^[۲۸] پی بردند که راحتی و طراحی سایت از عوامل تعیین کننده رضایت مشتری هستند که به نوبه خود بر تصمیم گیری برای وفاداری به یک سایت مؤثر هستند. علاوه بر مسائل طراحی وب سایت، عواملی از قبیل قابلیت اطمینان سرور و ‌پاسخ‌گویی‌ سریع از مسائل کلیدی هستند که (Server) بر وفاداری الکترونیکی تأثیر بسزایی دارند. اگر در هنگام جستجو در یک وب سایت یا حتی بدتر از آن هنگام سفارش دادن از طریق و ب سایت، سرور(Server) از کار بیافتد، تأثیری منفی بر تصمیم گیری جهت دیدار مجدد سایت خواهد داشت.

بر اساس پژوهش مدهوشی و صفاری نژاد (۱۳۸۳) تحت عنوان “وب سایت های تجارت الکترونیکی درایران” اگر چه در ایران از وب سایت ها بیش تر به عنوان یک ابزار تبلیغاتی استفاده می شود اما می توان به کسب درآمد مستقیم از طریق اینترنت پرداخت؛ ولی در ایران هنوز سایت ها امکاناتی برای تطبیق خدمات برای هرمشتری را فراهم نکره اند.

لین (۲۰۰۳) در پژوهشی به ارزیابی انتقادی از رضایت مشتری در تجارت الکترونیکی پرداخته است . نتیجه عمده ای که وی در این پژوهش مطرح ساخته این است که در تجارت الکترونیکی، کیفیت خدمات یک شیوه تعیین مزیت رقابتی از طریق رضایت مشتری است. به علاوه در محیط تجارت الکترونیکی، رابطه با مشتری از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و برای حفظ مشتری ضرورت دارد.

۵-۲- بررسی عوامل مؤثر بر ایجاد تمایل به خرید الکترونیکی در فضای مجازی

در میان منابع فرعی حقوق بین الملل هم می توان وجود توجه به میادین مشترک را دریافت. از جمله آن وجود بیش از ۶ قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل متحد است. کمیسیون حقوق بین الملل هم از سال ۲۰۰۰ موضوع منابع مشترک را در دستور کار خود قرار داده است اما تا به حال نتوانسته ‌در مورد منابع مشترک گاز طرحی را ارائه نماید، هرچند ‌در مورد منابع مشترک آب این طرح را ارائه داده است.

از دیدگاه های حقوقی مطرح شده از سوی علمای حقوق بین الملل هم می توان به طرفدران حیازت و طرفداران همکاری بین‌المللی و بهره برداری اشتراکی از میادین اشاره کرد.

با برررسی کلی منابع اصلی و فرعی حقوق بین الملل می توان چنین دریافت، که هر چند یک قاعده عام و کلی در زمینه استخراج و بهر برداری از میادین مشترک گاز وجود ندارد؛ اما با این وجود تأکید تمام و یا لااقل اکثر منابع حقوق بین المللف بر همکاری بین‌المللی و تلاش در جهت بهره برداری مشترک از میادین گاز می‌باشد. و این که دولت ها تا می‌توانند از اقدام متقابل و بهره برداری یک‌جانبه خودداری نمایند، چون منابع طبیعی و بالاخص گاز، منابعی تجدیدناپذیر و پایان پذیرند.

فصل سوم

فصل سوم: منابع گاز مشترک و قالب های حقوقی موجود و قابل توصیه برای بهره برداری مشترک با تأکید بر ایران

منابع گاز مشترک به واسطه طبیعی بودن ممکن است در تقاطع مرزهای آبی یا خشکی فی مابین دو یا چند دولت وجود داشته باشد، که این مرزها گاه ممکن است تحدید حدود شده و یا هنوز موضوع اختلاف باشند و مورد تحدید حدود واقع نشده باشند.

در این که ضابطه حقوقی حاکم بر ای منابع گاز مشترک چه می‌تواند باشد و تا چه حد می‌تواند عملکرد دولت های ذیربط را تحدید نماید و این که آیا این ضابطه شکل گرفته یا در حال شکل گیری است، یکی از سئوالات اصلی در حوزه حقوق نفت و گاز است، البته باید ‌به این سئوال این امر را نیز اضافه کرد که آیا این ضابطه منحصراً همکاری بین‌المللی را مدنظر دارد و شکل موافقت نامه آحادسازی تنها شکل پذیرفته شده توسط آن است یا نه؟

در حال حاضر بیشتر دولت های درگیر با موضوع منابع گاز مشترک با ملاحظه الزامات حقوقی و یا ضرورت های اقتصادی، متمایل به انعقاد موافقت نامه های دو جانبه در زمینه بهره برداری از منابع گاز مشترک هستند که البته این موافقت نامه با توجه به مقتضیات اختصاصی منبع از حیث شکل مخزن، شیب، عمق، میزان ذخایر و سایر خصوصیات زمین شناسی و جغرافیایی و روابط خاص سیاسی دول ذیربط می‌توانند از تنوع بسیاری برخوردار باشند.

تحدید حدود مرزها در تعیین نوع موافقت نامه ها بسیار تاثیرگذارند از این رو با تأکید بر این عامل موافقت نامه ها از حیث کلی در دو دسته اصلی قرار می گیرند:

1. 1. موافقت نامه های مربوط به مناطق تحدید حدود شده

1. موافقت نامه های مربوط به مناطق تحید حدود نشده

دولت ها معمولا در مناطق تحدید حدود شده از موافقت نامه های آحادسازی یا توسعه اشتراکی^[۱۴۶]، و ‌در مورد دوم از موافقت نامه های تعیین مناطق بهره برداری مشترک^[۱۴۷] بهره می گیرند.

ایران به عنوان یکی از کشورهای دارای منابع عظیم گازی-دومین کشور دارای منابع گازی دنیا- با چندین دارای میادین مشترک است. ارزشمند بودن این منابع و عظیم بودن این میادین، لزوم توجه به ارائه ی الگوی حقوقی مناسب در زمینه استخراج و بهر برداری از این میادین را از سوی ایران دو چندان می کند.

مبحث اول: مناطق فاقد تحدید حدود و قالب مناسب برای توسعه میادین مشترک گاز

مرز یک کشور در واقع تعیین کننده حدود حاکمیت های ملی آن دولت می‌باشد. گاه این مرز که حاکمیت دولت ها را از یکدیگر جدا می‌سازد، بنابر دلایل و گرایشات ناسیونالیستی و آزمندی اقتصادی مانند موانع تاریخی، ایدئولوژیکی، تنگناهای اقتصادی و … هنوز تعیین و مشخص نشده است. در این صورت طبق گفته دیوان بین‌المللی دادگستری، با اختلاف و ادعای مرزی از سوی دو دولت مواجهیم که تا قبل از رسیدگی و صدور رأی‌، طرح ادعای حاکمیت بر آن، از طرف هر یک از دو دولت می‌تواند صحیح باشد.^[۱۴۸]

حال اگر در این منطقهِ تحدید حدود نشده، موضوع منابع گاز مشترک نیز مطرح شود، به دلیل ارزشمند بودن این منابع طبیعی، موضوع از حساسیت بیشتری برخوردار می شود و دولت ها با حساسیت و دقت بیشتری موضوع تحدید حدود را پیگیری می نمایند. این بر طولانی تر شدن حل مسئله تحدید حدود مرزی تاثیر می‌گذارد. در چنین مواقعی نمی توان از بهره برداری از این منبع طبیعی به دلیل وجود اختلاف غافل شد.

گفتار اول: موافقت نامه ی منطقه توسعه مشترک، ویژگی ها و انواع آن

بند اول: ویژگی های موافقت نامه و مزایای آن

به نظر می‌رسد که کارآمدترین گزینه در این زمان تعیین منطقه اختلافی به عنوان منطقه توسعه مشترک می‌باشد و این بدین معنا است که:

“همکاری بین دولت ها در خصوص اکتشاف و بهره برداری از برخی مخازن و میادین یا توده منابع غیر جاندار که در تقاطع مرز دو کشور گسترده شده اند یا در منطقه ای ادعاهای تداخل مرزی قرار داده است.”^[۱۴۹]

برنامه یا راه کار توسعه مشترک بر ۴ عنصر اصلی مبنتی است:

1. 1. تعیین منطقه ای مشخص و معین،

1. 1. تعیین منابع موضوع عملیات توسعه در منطقه،

1. 1. تعیین صلاحیت و حقوقی که عملیات مبنتی بر آن است و بر اساس آن انجام می شود،

1. شرایط و ضوابط اکتشاف و بهره برداری از منبع.

از ویژگی های منطقه ی توسعه مشترک^[۱۵۰](JDZ) می توان به موقتی بودن آن برای یک دوره زمانی مشخص اشاره کرد. اما این راه حل در عین حال می‌تواند بعضی اوقات از حالت موقت خارج و به صورت راه حلی دائم به جای تحدید حدود باشد. البته این راه حل نمی تواند جایگزین مناسبی در تمام موارد باشد چرا که دولت در مواقعی که مرزها تحدید حدود شده اند بیشتر برنامه آحادسازی یا بهره برداری اشتراکی را مدنظر قرار می‌دهند.

برای برقراری منطقه ی توسعه مشترک مقدماتی لازم است که بایستی از سوی دول ذیربط فراهم شود:

1. 1. پذیرش تجمیع حقوق حاکمه در در منطقه مورد نظر

1. 1. داشتن اتفاق بر همه امور راهبردی عمده

1. هدف مورد نظر یعنی اکتشاف و بهره برداری گاز، گم نشود.

فراهم شدن این مقدمات در ایجاد منطقه بسیار مهم و تاثیرگذار می‌باشد، چرا که به عنوان مثال تا دول ذیربط نپذیرند که حقوق حاکمه خود را با احترام به حقوق حاکمه دولت یا دول شریک دیگر اعمال نمایند، نمی توانند در ایجاد منطقه ای که نیازمند همکاری و مشارکت در امور مهم مدیریتی است، به توافق برسند.

در این میان وجود انگیزه های اقتصادی و عمل محرک دولت ها در فراهم کردن این مقدمات و در نتیجه ایجاد منطقه ی توسعه مشترک است که می توان آن ها را چنین بیان نمود:

1. 1. تمایل شدید به بهره برداری از منابع منطقه در سریع ترین زمان ممکن

1. 1. اثر منفی رویکردهای جایگزینی مانند تحدید حدود بر روابط دو جانبه و تأخیر در امر بهره برداری

۲-۳-۲- مفهوم سود از دیدگاه تفسیری

این دیدگاه به دنبال مطالعه ی معنی و مفهوم سود در دنیای واقعی و رابطه این رقم با واقعیت های اقتصادی می‌باشد. بر خلاف دیدگاه ساختاری که فقط محاسبه ی سود مهم بود و نه معنی و مفهوم آن در دنیای واقعی، این دیدگاه به دنبال مرتبط نمودن سود با واقعیت های دنیای واقعی و ارائه ی تعریفی از سود می‌باشد که به مفاهیم اقتصادی نزدیک است. ‌به این منظور حسابداران در این دیدگاه، برای ارائه ی تعریفی از سود به دو مفهوم اقتصادی مبتنی بر واقعیت، تکیه می‌کنند. این دو مفهوم عبارت اند از :

1. 1. تغییر در میزان رفاه

1. حداکثر سودآوری در شرایط خاص بازار با توجه به تقاضا برای محصول و بهای تمام شده ی اقلام ورودی (هندریکسن و ون بردا،۱۹۹۴).

۲-۳-۳- مفهوم سود از دیدگاه رفتاری

در دیدگاه رفتاری، سود از جنبه ی استفاده ای که سرمایه گذاران از آن می‌برند، مورد مطالعه قرار می‌گیرد. در این دیدگاه ‌به این موضوع توجه می شود که ارائه ی اطلاعات مربوط به سود چه تاثیری بر تصمیمات استفاده کنندگان از اطلاعات می‌گذارد و واکنش استفاده کنندگان در برابر سود چه خواهد بود. استفاده کنندگان هم شامل استفاده کنندگان خارجی، مانند سرمایه گذاران و اعتباردهندگان و هم استفاده کنندگان داخلی مانند مدیریت می‌باشد. مفاهیم رفتاری سود به موارد زیر مربوط می شود:

• • فرآیندهای تصمیم گیری سرمایه گذاران و بستانکاران

• • واکنش قیمت اوراق بهادار در بازارهای سازمان یافته در برابر گزارش سود

• • تصمیمات مدیریت ‌در مورد هزینه های سرمایه

• عکس العمل مدیران و حسابدارن در برابر بازخورد اطلاعات (هندریکسن و ون بردا،۱۹۹۴).

۲-۴- ویژگی های سود حسابداری

از دیدگاه عملی سود حسابداری، تفاوت بین درآمد تحقق یافته ناشی از معامله های دوره و بهای تاریخی منقضی شده ی مربوطه تعریف شده است. تعریف مذبور بیانگر این است که سود حسابداری دارای پنج ویژگی به شرح زیر است:

1. 1. سود حسابداری مبتنی بر معامله های واقعی انجام شده توسط شرکت است. این معامله می‌تواند برون سازمانی یا درون سازمانی باشد.

1. 1. سود حسابداری بر مبنای فرض دوره ی مالی، به عملکرد مالی شرکت در طی یک دوره ی زمانی مفروض یا مشخص قرار دارد.

1. 1. سود حسابداری بر مبنای اصل تحقق درآمد قرار دارد ولی شرایط خاص موجب می شود که حالت های ویژه به وجود آیند.

1. 1. سود حسابداری اندازه گیری بهای جاری را بر حسب بهای تاریخی ایجاب می‌کند. در واقع هزینه های جاری عبارتند از دارایی های منقضی شده یا بهای تمام شده ی اقلام خریداری شده که منقضی شده اند.

1. سود حسابداری بر مبنای اصل تطابق قرار دارد؛ ‌به این معنی که هزینه های دوره با درآمدهای دوره تطبیق داده می‌شوند (بلکویی^[۸]، ۱۳۸۱).

۲-۵- کیفیت سود

همان گونه که قبلا ذکر گردید، سود حسابداری از جمله اطلاعاتی است که به عنوان مبنایی برای تصمیم گیری مورد توجه قرار می‌گیرد. در محاسبه ی این رقم از مبنای تعهدی استفاده می‌گردد. بر اساس این رویکرد، با تحقق درآمدها و وقوع هزینه ها، سود شناسایی می‌گردد. نتیجه ی استفاده از رویکرد تعهدی در حسابداری، ایجاد اقلامی تحت عنوان “اقلام تعهدی” است که به دو جزء اختیاری و غیر اختیاری قابل تقسیم است. از آنجایی که در مبنای تعهدی لزوماًً شناسایی درآمد و هزینه همراه با دریافت و پرداخت وجه نقد نبوده و در محاسبه سود نیز از پیش‌بینی ها و برآوردها استفاده می‌گردد، لذا امکان دستکاری سود توسط مدیریت وجود دارد.

‌بنابرین‏ وجود زمینه مناسب برای تخریب سود به دلایلی همچون وجود تضاد منافع بین مدیران و مالکان و محدودیت های ذاتی حسابداری مانند خطا در پیش‌بینی ها و برآوردها و استفاده از رویه های مختلف حسابداری توسط بنگاه ها، موجب می شود که سود واقعی از سود گزارش شده در صورت های مالی بنگاه متفاوت بوده و این پرسش مطرح شود که به راستی تا چه میزان می توان ‌به این رقم به عنوان مبنایی برای اخذ تصمیم اطمینان کرد (خوش طینت و اسماعیلی،۱۳۸۵). سال هاست که تحلیل گران مالی فهمیده اند که تجزیه و تحلیل صورت های مالی شرکت ها به دلیل وجود نقاط ضعف متعدد در اندازه گیری اطلاعات حسابداری کار مشکلی می‌باشد. آن ها همچنین دریافته اند که در تعیین ارزش شرکت نه تنها به کمیت سود، بلکه باید به کیفیت آن نیز توجه شود. ‌بنابرین‏، به دلیل اهمیت ویژه ی سود برای استفاده کنندگان از اطلاعات مالی، موضوعی به عنوان کیفیت سود مطرح گردید تا قابلیت اطمینان به سودهای گزارش شده شرکت ها با بهره گرفتن از معیارهای ارائه شده برای آن بررسی گردد.

برای کیفیت سود معیارهای متفاوتی ارائه شده است که در ادامه به صورت کامل بیان می‌گردد. ازجمله این معیارها را می توان به پایداری سود، قابلیت پیش‌بینی و نوسان پذیری و همچنین معیارهایی که ارتباط بین سود و ارقام تعهدی و جریانات نقدی را بررسی نماید، اشاره نمود. همچنین، به مفید بودن در تصمیم گیری، مربوط بودن، قابلیت اتکا، قابلیت مقایسه و ثبات بستگی دارد. قابلیت اتکا به اعتماد و اتکایی اشاره دارد که استفاده کنندگان می‌توانند بر اندازه گیری‌های گزارش شده در صورت های مالی اساسی داشته باشند. نتایج اندازه گیری‌های حسابداری هنگامی قابل اتکا است که به طور صادقانه معرف ارزش هایی باشد که انتظار می‌رود یا درنظر است ارائه کند. قابلیت اتکای اطلاعات مالی یک واقعیت مربوط و یک ویژگی کیفی و اساسی برای اطلاعات مالی محسوب می‌شود (احمدپور وقهرمانی صغیر،۱۳۸۸).

۲-۶- تعریف کیفیت سود

با وجود تحقیقات گسترده دانشگاهی در رابطه با کیفیت سود، تعریف واحدی از آن ارائه نشده است و در تعریف آن اجماع نظری وجود ندارد. بلکه کیفیت سود مفهومی نسبی است که به ارتباط آن با دیدگاه ها و نگرش های مختلف بستگی دارد و لذا تعاریف متعددی از آن صورت گرفته است که در این بخش به تعدادی از آن ها اشاره می‌گردد.

• • کیفیت سود عبارت است از توانایی سود در پیش‌بینی جریان های نقدی عملیاتی آتی (میک هیل و همکاران،۱۹۹۹).

• • از دیدگاه دچو و گسچران^[۹]، کیفیت سود به شیوه ای منصفانه، فرایند سودآوری آتی واحد تجاری را نشان می‌دهد. سودآوری آتی واحد تجاری با تصمیم های خاصی که به وسیله تصمیم گیرندگان خاص اخذ می شود، رابطه دارد. از منظر لانگ و یتمن^[۱۰]، کیفیت سود عبارت است از مدیریت کم تر سود و شناسایی به موقع زیان. از دیدگاه دچو و همکاران^[۱۱]، کیفیت سود منعکس کننده عملکرد عملیاتی جاری و شاخص مناسبی به منظور ارزیابی عملکرد عملیاتی آتی و ارزش شرکت است (شفیعی،۱۳۸۸).

• • کیفیت سود عبارت از توان سود در پیش‌بینی جریان های نقدی آتی می‌باشد (آلتامور و بیتی^[۱۲]،۲۰۰۷).

• • کیفیت سود بالاتر اطلاعات بیشتری ‌در مورد ویژگی های عملکرد مالی یک شرکت فراهم می‌کند (دچو و همکاران،۲۰۱۰).