بنابراین، در هر صنعت، پژوهش، بر روی شرکت معرفی شده انجام می گردد و برای شناسایی سری های زمانی مشابه نیز از شرکت های موجود در همان صنعت استفاده خواهد شد.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۳-۳- پیش پردازش داده ها

همانگونه که شرح داده شد، برای هر یک از سه شرکت مذکور اندیکاتورهای تکنیکی به دست خواهد آمد و علاوه بر این سری های زمانی مشابه نیز شناسایی خواهند شد. بر طبق متدهای داده کاوی در ابتدا باید پیش پردازشی روی داده ها انجام گیرد و کاهش سطری صورت پذیرد، اطلاعات لازم ساخته شده و متغیرها و پارامترها شناسایی شوند و پس از آن برای جلوگیری از بیش برازش شبکه عصبی باید بر اساس متدهای داده کاوی کاهش ستونی نیز صورت گیرد.

۳-۳-۱- کاهش سطری داده ها

داده های به دست آمده در مورد هر شرکت و سری های زمانی مشابه آن باید در ابتدا مورد بررسی قرار گیرند تا داده های مغشوش^[۲۳۴] و داده های پرت^[۲۳۵] شناسایی و از میان پایگاه داده حذف گردند. داده های مغشوش شامل داده هایی هستند که اعداد آنها غیرمنطقی بوده و قابل استفاده نیستند و داده های پرت نیز همانگونه که گفته شد، دارای تأثیر به سزایی در کاهش دقت شبکه بوده و آن را دچار بیش برازش می کند. در این راستا همانگونه که در ادامه خواهیم دید، در ابتدا به حذف داده های مغشوش و سپس داده های پرت خواهیم پرداخت.

۳-۳-۱-۱- حذف رکوردهای مغشوش

همانگونه که گفته شد، داده های مورد نیاز این پژوهش عبارت از قیمت های بالا، پایین، بسته شدن و حجم معاملات. تعریف داده های مغشوش در یکی از سه حالت زیر رخ خواهند داد :

• قیمت بالا کمتر از قیمت پایین باشد

• قیمت بالا کمتر از قیمت بسته شدن باشد

• قیمت بسته شدن کمتر از قیمت پایین باشد

مشخص است که بر طبق قواعد بالا، داده های با این وضعیت کاملا غیر منطقی بوده و به دلایل خطاهای ثبتی ایجاد شده اند و لذا از میان پایگاه داده حذف خوهند شد. علاوه بر این قسمتی از داده ها نیز اصلا ثبت نشده و یا به صورت غیر منطقی ثبت شده اند، برای مثال به جای اعداد NaN نوشته شده و یا رکورد خالی ثبت شده است. این موارد از داده ها نیز از میان پایگاه داده حذف خواهند شد.

۳-۳-۱-۲- حذف داده های پرت

برای شناسایی داده های مغشوش از حدود بلینگر^[۲۳۶] استفاده می شود. حدود بلینگر در واقع حدود نوسانی^[۲۳۷] هستند که بر روی یک میانگین متحرک قیمت زده می شوند. هنگامی که پراکندگی داده ها زیاد می شوند این حدود از هم باز شده و در هنگام کاهش این پراکندگی، حدود به هم نزدیک می شوند. فرمول کلی حدود بالا و پایین بلینگر در این تحقیق به شکل زیر هستند :
۳-۱
۳-۲
از آنجا که این حدود وابسته به واریانس قیمت های گذشته می باشد، می توان گفت که این اندیکاتور انتظارات سرمایه گذار را برای قیمت آتی با توجه به قیمت بیست دوره گذشته مشخص می کند و لذا در صورتی که داده ای از این حدود خارج شود، می توان گفت که داده پرت بوده و به علت خاصی رخ داده است. داده های پرت تأثیر به سزایی در کاهش دقت مدل و افزایش بیش برازش دارند و علاوه بر این به دلایلی رخ می دهند که قابل تشخیص نبوده و تکرار هم نمی شوند. بنابراین در تحقیقات با دو رویکرد به این داده ها پرداخته می شود؛ برخی آنها را تلطیف^[۲۳۸] کرده و برخی آنها را حذف می کنند. در پژوهش حاضر، پس از تشخیص داده های پرت از طریق حدود بلینگر، این داده ها از پایگاه داده حذف می گردند و لذا رکوردی که شامل این داده است نیز به صورت کلی از میان داده ها پاک می شود.

۳-۳-۲- ساخت اطلاعات مورد نیاز

در این تحقیق، از اندیکاتورهای تحلیل تکنیکال و همچنین سری های زمانی مشابه به عنوان ورودی های شبکه عصبی استفاده می شود. در این بخش در ابتدا اندیکاتورهای بررسی شده در این تحقیق و سپس سری های زمانی مشابه که توسط داده کاوی سری های زمانی^[۲۳۹] شناسایی می گردند، شناسایی می شوند. این مرحله به این دلیل پس از کاهش سطری انجام می گیرد که این اطلاعات بر پایه رکوردهای به دست آمده در مرحله اول ساخته شده و یا شناسایی می شوند و لذا در صورتی که داده های مغشوش یا داده های پرت در میان داده های ابتدایی وجود داشته باشند، این اطلاعات و متغیرها را نیز دستخوش تغییر و داده های مغشوش می نمایند.

۳-۳-۲-۱- ساخت اندیکاتورهای تحلیل تکنیکال

همانگونه که در فصل دوم شرح داده شد، اندیکاتورهای تحلیل تکنیکال حوزه بسیار وسیع و گوناگونی دارند و علاوه بر این می توانند به دلخواه سرمایه گذاران تغییر کرده و یا با ترکیب با یکدیگر، اندیکاتورهای جدیدی را تشکیل دهند. لذا باید توجه کرد که بررسی تمام اندیکاتورهای در دسترس سرمایه گذاران و جمع آوری آنها کاری تقریبا ناممکن است و علاوه بر این، هیچ سرمایه گذاری از تمام اندیکاتورها استفاده نمی کند. لذا در این تحقیق تعداد مشخصی از اندیکاتورها که در جدول ۳-۲ معرفی شده اند مورد استفاده قرار خواهند گرفت. لازم به ذکر است که این اندیکاتورها بر اساس اندیکاتورهای پرکاربرد شناسایی شده در ادبیات تحقیق انتخاب شده اند.
جدول ۳-۲ : اندیکاتورهای به کار رفته در پژوهش

اندیکاتور
شرح و کارکرد

ADL
با ترکیب قیمت و حجم معاملات، تعیین می کند که جریان پولی وارد شونده یا خارج شونده از سهم چقدر است

Aroon
با بهره گرفتن از دو اندیکاتور ارون بالا و ارون پایین، وجود روند در قیمت را تأیید یا رد می کند

Aroon oscillator
تفاوت دو اندیکاتور ارون بالا و ارون پایین را مشخص می کند

ADX
نشان می دهد که آیا روند خاصی در قیمت سهام در حال ایجاد شدن است یا خیر

ه. پیامدهای اجتماعی. از موضوعات مهم در این بحث بررسی نتایج اجتماعی اصلاحات است. هنگام بررسی نتایج اجتماعی نهضت اصلاحات، اظهار نظر در این باب قدری دشوار میشود، زیرا اصلاحات چه در شاخه کاتولیکی و چه در شاخه پروتستانی، یک واحد یکپارچه با اهداف مشخص و مشترک نبود. البته جریان اصلاحی کاتولیکی در مقایسه به جریان پروتستانی منسجمتر بود، گر چه در آن جامعه هم جریان های لیبرال داشت و هم محافظهکار؛ فرهیخته داشت و نافرهیخته، اقتدارگرا داشت و اهل تساهل، فعال یا متأمل و محتاط و گوشهگیر. از مهمترین نگرشها و نهادهای مدرن باید از موارد زیر نام برد: ناسیونالیسم فرهنگی و سیاسی. شاید بتوان گفت که ناسیونالیزم فرهنگی در نهضت پروتستانی سازگارتر بود، زیرا کلیسای کاتولیک عمدتاً کلیسایی جهانی است. کلیسا گاهی بیطرف بود و گاهی هم هوادار گرم و گاهی هم نقاد، به خصوص در دوره های متأخر.
ریشه گرفتن دموکراسی از پیامدهای غیرمستقیم نهضت پروتستانی است. این اصطلاح از مفاهیمی است که عناصر زیادی دارد. در امریکا، دربردارندۀ سیادت محدود دولت است که در کنارش موضوع حقوق بشر و دولت که شأن نمایندگی دارد، امتیاز همگانی، جدایی دولت و کلیسا، آزادی دینی و مدارس عمومی که باید مورد توجه قرار گیرد. فروپاشی و دودستگی داخلی در مسیحیت،^[۳۵۰] یکی از پیامدهای اجتماعی جریان اصلاحات دینی بود. کلیسای قرون وسطی پس از یک دورۀ قدرت دینی و سیاسی، دچار چنان ضعف و فرسایشی شد که یک باره به انشقاق شرق وغرب انجامیده بود و بار دیگر به انشقاق کاتولیکی و پروتستانی که دومی هم وسیع و گسترده بود و هم ماندگار. این مطلب را هیچ کس نمیخواست و همه هم آن را تقبیح میکردند. کاتولیکها پروتستانها را سرزنش میکردند که چرا به اقتداری که توسط مقام الوهی تثبیت شده بود، تسلیم نشدند. پروتستانها هم متقابلاً آنان را سرزنش میکردند که چرا صدق خداوندی را امضا نکردند. عدهای هر دو طرف را به خاطر لجبازی سرزنش میکردند و آرزو میکردند که بخش میانهرو یعنی انجیلگرایی مکتب اراسموس پیروز شود که نسبت به اصول اعتقادی حالت تحمل و مداراآمیزی داشت و بر درستی و درستکاری تأکید داشت نه زهدگرایی در رفتار. کلیسای دوره رنسانس کاملا یکپارچه بود اما وحدتی شکننده که نشان سکولاریسم داشت. نهضت اصلاحات نوعی زندگی دینی را در اروپا تسریع کرد و روحی تازه به وجدان مسیحی داد. تلاشهای متعددی برای ایجاد یکپارچگی در کلیسا صورت گرفت امه همه ناکام ماند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

البته باید توجه داشت که پروتستانها در پی ایجاد تمدنی «کلیسایی» بودند، تمدنی که در آن، کلیسا به عنوان نهادی خطاناپذیر و تاریخی خود را در اداره جامعه بر اساس وحی محق میداند و هیچ امیدی به نجات خارج از کلیسا نیست. با این توضیح، دیگر در تفکر پروتستان جایی برای تساهل و تسامح دینی نسبت به سایر ادیان نبوده و نیست. جهان مدرن عمدتاً وحی و الهام مافوق طبیعی و اقتدار کلیسایی را نفی میکرد وعقلگرایی، علم و دولت یا صرفاً فرد آزاد را جانشین آن میکرد ولی کلیسا میکوشید تا جامعه را با حقایق از پیش تعیینشده هماهنگ سازد. دوم، جهان پروتستانی زندگی این جهانی را تابعی از زندگی ابدی میداند، اما جهان مدرن علایق خود را به همراه زندگی دنیوی محدود کند. دیدگاه پروتستانی نوعی ریاضتکشی به همراه آورد.
۳
تحولات اصلاحی در جهان اسلام
پیامبر اسلام (ص) در زمانی دعوت خود را در شبهجزیره آغاز کرد که به شهادت تحولات تاریخی نه تنها اعراب، بلکه سراسر جهان دچار انواع بحرانهای سیاسی و اجتماعی شده بود. گر چه اعراب وضعیت اجتماعی و اقتصادی مطلوبی نداشتند و زندگی سخت و دشواری را دنبال می کردند، اما شمار آنان در مجموع در مقایسه با سایر امم و ملل چندان زیاد نبود. آنان گر چه نیاز به پیامبر داشتند، ولی همه آدمیان در شرایطی بودند که نیاز به کسی داشتند که، به تعبیر قرآن کریم، بارهای گران را از دوش آنان بردارد: «الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراهِ وَ الْإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ یُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَ یُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبائِثَ وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ» (اعراف:۱۵۶‌).
ویژگی و امتیاز منحصر به فرد اعراب آن بود که مردمانی به دور از هر گونه تمدن و فرهنگ بودند و به همین جهت این امتیاز را داشتند که ذهنشان با افکار و اندیشه های مختلف مشوب نشده بود و از سوی دیگر آنان ذهنی بسیار وقاد و گیرا داشتند و قادر بودند که هر سخن نوی را که میشنیدند، با حافظه نیرومندشان ضبط کنند و به دیگران انتقال دهند. همین نکته موجب شد که کمتر کسی در اصالت و وحیانی و آسمانی بودن دعوت اسلام تردید کند، به خصوص که پیامبر اسلام (ص) خودش نیز امی بود. البته بعضی از ویژگیهای اخلاقی و غیره نیز جزء امتیازات آنها بود از جمله این که مردمانی بسیار مقاوم بودند و شرایط بسیار سخت طبیعی را به راحتی تحمل میکردند، امری که در مقایسه با سایر اقوام و ملل بیسابقه بود. قطعاً بدون این ویژگی به هیچ وجه امکان نداشت که قومی بتواند بر دو امپراتوری بزرگ هجوم آورد و بدون ترس و تردید، در اندیشه پیروزی باشد. نیز موضوع میهماننوازی و توجه به غریبهها تا آنجا که در صدر اسلام، وقتی گروه فراوانی از مهاجران مسلمان به مدینه مهاجرت کردند، به گرمی و بدون هیچ گونه چشمداشت یا تنشی مورد حمایت اهالی مدینه قرار گرفتند و در نتیجه، پیامبر (ص) در ابتدای کار مشکلی به نام افراد مهاجر و بی سر پناه نداشت. علاقه به جنگاوری و ناخوش داشتن زندگی در نقطهای خاص، ویژگی دیگری است که به گاه خود میتواند در ادای وظیفه دینی بزرگ به کار آید: «مرد صحراگرد در هر چیز که از عمل خشونتآمیز خالی است، به چشم حقارت مینگرد و کار زمین و انواع صنعتگری و خاصه آهنگری را در ردیف اعمال حقیر بردگان می‌فهمد و به عکس هر کاری که ملازم بیباکی و شجاعت و مهارت و مقاومت جسمانی است، ارج می‌گذارد.»^[۳۵۱]
البته این نظریه غالب و رایج است که شواهد مهمی نیز در تأیید آن وجود دارد. هستند کسانی که برای اعراب شبهجزیره و در منطقه یمن جایگاهی برتر قائلند و معتقدند که اعراب چنان نبوده که ساکنان جامعهای یک سره منحط و به دور از تمدن باشند، مخصوصاً با توجه به شواهد تاریخی و باستانشناسانه بهدستآمده که مؤید وجود تمدنهای مهم در این سرزمین بوده است. (در این زمینه مطالعه دیدگاه های افرادی مانند جواد علی در کتاب تاریخ العرب قبل الاسلام و طه حسین و شعبی ضیف و نیکلسون و بلاشر سودمند است.)
اما سایر نواحی و اقطار عالم نیز وضع بسامان و درستی نداشت. شاید بتوان به جرأت گفت که جهان در آن زمان در بدترین وضعیت ممکن قرار داشت. اگر مراکز تمدنی و علمی را ایران و یونان و روم بدانیم،^[۳۵۲] تصدیق خواهیم کرد که جهان به طور کلی در شریط مناسبی قرار نداشت. برای مثال، امپراتوری قدرتمند ایران که قلمرو عظیمی داشت و از سابقه تمدنی کهنی برخوردار بود، چنان دچار ضعف و فتور شده بود که با هجوم اعراب پابرهنه و نه چندان مسلح از پای درامد و این فروپاشی را صرفاً نباید معلول قوت مهاجمان دانست. البته آنان داعیههای دینی نیرومندی داشتند و همان کافی بود که یکی از آنان را در برابر یک دشت مرد پیروز گرداند که علاقهای به نظام حکومتی کهن که وصف غالبش ستمگری و تبعیض طبقاتی بود نداشتند. اما به هیچ وجه نباید از بحرانهای اعتقادی، اجتماعی و اقتصادی در ایران در آستانه اسلام غافل شد.
واقعیت این است که ایرانیان نیز تا حد زیادی از یک عامل بیرونی که نظام ناکارامد و پوسیده را منقرض کند، ناراضی نبودند و گرنه فتح چنین کشور نیرومندی، چه ایران و چه جای دیگر، به سادگی امکان ندارد. امپراتوری عظیم روم نیز دچار اختلافات داخلی شدیدی شده بود و چنان حال زاری داشت که آن هم با هجوم قبابل مهاجم بربر دچار فروپاشی شد. از کوچه پس کوچههای یونان که روزگاری محل آمد و شد سقراط، افلاطون، ارسطو و خیل عظیمی از فیلسوفان و اندیشوران و نظریهپردازان در عالم فلسفه، سیاست و اجتماع بود و جهان بیرونی را به یمن جنگاوران و جهانگشایانی چون اسکندر و ایجاد اسکندریهها تحت تأثیر قرار داده بود، دیگر خبری به گوش نمیرسید. مصر نیز که از کانونهای تمدنی کهن بود، در این زمان دیگر از آن فروغی ساطع نمیشد و اصلاً چیزی از شکوه و جلالش باقی نمانده بود.
در چنین اوضاع و احوالی بود که پیامبر گرامی اسلام (ص) دعوت خود را آغاز کرد و کوشید تا به بشر کمک کند تا بر مشکلات و سختیهای فایق آید و بر دردها و رنجها مرهم نهد. کافی است بر یکایک جملات پیامبر بار دیگر از این منظر توجه کنیم: دعوت به توحید و کنار گذاشتن خرافات و اندیشه های ناصواب (قولوا لا اله الا الله تفلحوا)، همدلی با همۀ انسانهای روی زمین و تلاش برای کاستن از همه آلام و دردها، دعوت به بهره گرفتن از اندیشه ها و دانسته های درست، (فبشرعبادی الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه اولئک الذین هدیهم الله واولئک هم اولوا الالباب؛ زمر: ۱۸ ). این سخنان که از یک سو از اوج اخلاص و اتقان برخوردار بود و از سوی دیگر در میان مردمانی گفته شده بود که، بر خلاف بعض از تصورات ملیگرایانه، آمادگی دریافت و حفظ و نشر فراوانی داشتند، موجب شد که به رغم همه حوادث تلخ و غمبار در روزگاران نخستین اسلام، جهان اسلام دارای قویترین و بزرگترین تمدن روزگار خود، و همسایه هند و چین در شرق و روم و یونان در غرب شود و سایر نقاط عالم نیز الگوی خود را جهان اسلام بدانند. جهان اسلام نشان داد که توان بالقوهای برای رهبری کردن و سرآمدشدن دارد. یکی از اسرار اقتدار و رشد سریع جهان اسلام، همان نگاه مهربانانه به مردم سایر اقوام است. اعراب مسلمان بر خلاف پارهای از تبلیغات منفی، چنین نبود که همه برای آب و نانی سایر ممالک و کشورها را به خاک و خون کشند و بر سر سفره آنان و به جای آنان بنشینند. چه بسا گاه نیز چنین بوده، اما قاعده عام این نیست و اصلاً یکی از علل پیشرفت و توفیق مسلمانان در جهانگشاییهای خود، همین نگاه و منش انسانی آنان بود. نقل است که وقتی عدهای از اعراب مسلمان وارد کاخ ساسانیان شدند، آنان ابتدا از سادگی اعراب شگفتزده شدند و خواستند ک به گونهای از این آدمهای پابرهنهای که، به گمانشان، در جستجوی آب و نان به سرزمینهای مجاور هجوم آوردهاند، دلجویی کنند؛ با این بیان که ما قبلاً به ساکنان جزیرهالعرب توجه داشتیم ولی بعداً غفلت شد اما بهناگاه با جوابی از ناحیه آنان مواجه شدند که ما نه برای آب و نان، بلکه آمدهایم تا بندگان خدا را از ذلت بردگی و تاریکی نادانی برهانیم.^[۳۵۳]
جامعه اسلامی بعد از مرحله تثبیت و پایان نسبی لشکرکشیها، پذیرای شمار زیادی از اقوام مختلف شد که از نواحی باسابقهای از چین و هند و ایران و یونان و روم بدان رحل اقامت افکنده بودند. آنچه بر نگاه و نگرش مسلمانان حاکم بود، شریعت سهله سمحه بود. در آن روزگار نه آتش منازعات فرقهای شعلهور شده بود و نه تنگنظریها بر دیدها سایه افکنده بود. آیات قرآن بود که آویزه گوش همه بود که دوستی و برادری را توصیه میکرد. در مجموع و با قدری تسامح، باید گفت که در این جامعه تمدنی جدید، به هنگام صلح و جنگ، اخلاق حاکم بود و به انسانها به دیده انسانی نگریسته میشد و همانها بودند که هر آنچه در سایر نقاط در طول هزاران سال به دست آورده بودند، در اختیار مسلمانان و نیز کسانی که آیینی دیگر داشتند، قرار دادند و کار تولید علم و صنعت و کشاورزی و تجارت چنان رونق یافت که جهان اسلام کانون تحولات اصلی و مثبت در جهان شد و شهرهایی چون بغداد و نیشابور و غرنین و دمشق و قاهره و قرطبه چون نگینهایی در سراسر جهان درخشیدند.^[۳۵۴] علاوه بر بغداد، در مناطق دیگری که نفوذ امپراتوری کمتر در آن دیده میشد و نیز در مناطقی از ایران کانونهای علمی شکل گرفته بود و گرایشهای فکری مهمی مانند اخوانالصفا و اسماعیلیه وجود داشتند که نگرش آنها متفاوت از چیزی بود که در بغداد وجود داشت. به لطف حمایت امیران و فرمانروایانی مانند آلبویه شیعیمسلک و سامانی، جریان ادبی نیرومندی در خراسان و ماوراء النهر شکل گرفت که از افتخارات اسلام و ایران به حساب میآید، چنانکه گفتهاند عضدالدوله دیلمی برای فقها، محدثان و متکلمان و مفسران و نیز طبیبان و مهندسان مستمری قرار داد و به وزیر خود نصر بنهارون که از قضا مسیحی بود، اجازه تعمیر و بازسازی معابد و دیرها داد و میان فقیران مسیحی اموالی را تقسیم کرد. تعمیر و تجهیز بیمارستان بغداد که وضعیت نامطلوبی یافته بود، به دست این امیران صورت گرفت.
این فضای متکثر که ریشه در وحی قرآنی و سنت حسنه نبوی داشت، زمینه را برای هر گونه رشد و تحولی فراهم ساخت. از مهمترین تحولات اولیه در ساحت اندیشه در جهان اسلام میتوان از مناقشات عقیدتی و فکری میان شیعه و خوارج و غلات و اهل حدیث نام برد که پایه مناقشات و مجادلات فکری در جهان اسلام بود. بعد از این از ظهور پدیده ترجمه^[۳۵۵] در جهان اسلام و عبور از آن نام برد که تأسیس دارالحکمه (سده دوم تا چهارم قمری یا هشتم تا دهم میلادی) در رأس آن قرار دارد.^[۳۵۶] پس از آن بود که گرایشهای فکری و فلسفی در جهان اسلام شگل گرفت و مناطق مسلماننشین قلهای در فرهنگ و تمدن اسلامی شد. رشد تفکر مستقل و انتقادی در همه زمینه ها از سیاست تا نقد ادبی و از منطق و فلسفه گرفته تا دانشهای تجربی و مهندسی و معماری و پیشرفت در زمینه تفسیر و علوم زبانی و امثال آن، از جمله مهمترین تحولات در جهان اسلام بود. در همین دوره بود که هم بسیاری از آثار فاخر آن زمان که حاصل و دستاورد قرنها تفکر و اندیشه و تأملورزی بود، به دست با کفایت مسمانان از منابع مختلف یونانی، سریانی، سانسکریت و پهلوی به عربی ترجمه شد و علاوه بر آن، پس از غور و اندیشه، نقد و تحلیل گشت و بسیاری بر آن افزوده شد و همین موجب اعجاب و شگفتی بسیاری از متفکران شد. این روند علمی و مترقی به گونهای برای دیگرن نیز جذابیت پیدا کرده بود که آلواروس در اثر خود به نام نمایه درخشان گلایه میکند «همکیشان من با اشتیاق تواریخ و داستانهای اعراب را میخوانند. ایشان آثار متکلمان و فیلسوفان مسلمان را مطالعه میکنند، نه به این منظور که به رد آنها بپردازند، بلکه با این هدف که نحوه تحریر صحیح و خوشنویسی را بیاموزند…افسوس آن دسته از جوانان مسیحی که از استعدادهای بارز برخوردارند، تنها زبان و ادبیات عرب را میشناسند، آنها با اشتیاق فراوان کتابهای عربی را میخوانند.»^[۳۵۷]
برای آگاهی از نوع نگاه متفکران آن دوره این دو نقل قول مفید است:
ما نباید از قدر شناختن حقیقت شرمنده باشیم و از اکتساب آن از هر جا که بیاید، حتی اگر از نژادهای دور و مللی متفاوت با ما بیاید؛ زیرا جوینده حقیقت هیچ چیز را بر حقیقت مقدم نمیداند و حقیقت را خوار نمیشمرد و کسی که آن را میطلبد یا آن را حمل میکند، کوچک نمیسازد. منزلت هیچ کس از حقیقت کاهش نمییابد، چرا که حقیقت به همه شرف میبخشد.^[۳۵۸]
این کتاب گر چه دربارۀ قرآن و سنت، شرایع دین و شناخت حلال و حرام نیست، اما به امور والا اشاره میکند و به شخص کریم الاخلاق راه درست را نشان میدهد. از پستی باز میدارد و از بیآبرویی جلوگیری میکند…علم شتر گمشده مؤمن است و او از آن نفع میبرد، صرف نظر از اینکه آن را کجا میگیرد. حقیقت خوار نخواهد شد، اگر آن را از مشرکان بشنوی و نه اندرزی که از کسانی گرفته شود که کینه در دل دارند…لباسهای ژنده هیچ ظلمی به زن زیبا نمیکنند و صدفها نیز به مرواریدهایشان و نه از خاک برخاستن به طلای ناب. هر کس که از گرفتن خیر از جای آن بیتوجهی کند، فرصتی را از دست میدهد و فرصتها مانند ابرها گذرایند.^[۳۵۹]
و این است معنای حقیقی امانتداری مسلمانان. سادهاندیشانه است که مفهوم امانتداری در علوم را به صرف نگهداری منحصر کنیم.^[۳۶۰] به هر حال، در این دوره، مجموعهای از تفکرات و گرایشهای نقلی و عقلی، ظاهری و باطنی، علم و عرفان شکل گرفت که اگر با هجوم نابهنگام و ویرانگر و دورانسوز مغول مواجه نشده بود، شاید انقلاب اجتماعی و تاریخی عظیمی در جهان اسلام و به تبع آن در سراسر عالم رخ میداد. کسانی چون خواجه نصیر طوسی (۵۹۸-۶۷۲) بعد از برآمدن طوفان مغول کوشیدند تا از یک سو این سیل ویرانگر را مهار کنند و از سوی دیگر، با بهرهگیری از توان متراکم آنان به بازسازی ویرانهها بپردازد و فرهنگ و تمدن اسلامی را از نو احیا و راه توسعه و پیشرفت را هموار سازد. افول نهضت مذکور پس از دو قرن تلاش در پایان سده دهم میلادی رخ داد.^[۳۶۱]
به هر تقدیر، تا چهار قرن از آغار اسلام وضع با همه فراز و نشیبهایش به همین منوال پیش میرفت. به نظر میرسد که تحولات در جهان اسلام از زمانی شروع شد که به تفکر عقلی و تجربی بهای لازم داده شد و زمانی افول و فتور رخ داد که این نوع تفکر از جهان اسلام رخت بربست. برای مثال در دربار هارون و کلاً در دوره طلایی تمدن اسلامی با خیل عالمانی مواجهیم که هر یک در رشته یا رشته های گوناگونی سررشته داشتند. دایرۀ علم محدود به علوم ادبی و بلاغی و فقه و اصول محدود نشده بود. عالمانی وجود داشتند که علاوه بر علوم و فنون مذکور در ریاضیات و طبیعیات سررشته داشتند و آن را عیب وعار نمیدانستند.^[۳۶۲]
ستیز با اندیشه در جهان اسلام
اما جریان ستیز با اندیشۀ آزاد در جهان اسلام از عصر متوکل آغاز شد و معرکهگردان این جریان نیز بیشتر کسانی بودند که داعیه فقه یا کلام داشتند و از سوی دیگر با نگاهی بسته به آن مینگریستند. مباح دانستن خون مخالفان فکری از این زمان آغاز شد و دامنه اتهام به کفر و زندقه و بیدینی چنان شدت یافت که دامنش بزرگانی مانند ابنسینا و فارابی و ابوریحان بیرونی (۳۶۲-۴۴۲) را گرفت و کسی چون عمر خیام (۴۲۷-۵۱۰) برای تبرئه خود به زیارت خانه خدا رفت.
مخالفت با علوم چنان شد که افراد متعصب رصدخانه سمرقند را با خاک یکسان کردند و کتابفروشان و نسخهنویسان نیز باید تعهد و التزام جدی میدادند که دست در کارهای کلامی و فلسفی نبرند. از سوی دیگر، دشمنی با علمای سایر ادیان و نحل شروع شد و بغداد که روزگاری پناهگاه افراد طردشده و مغضوب کلیسا و غیره بود، خود به تعقیب آنان پرداخت. اهلذمه هم ناگزیر بودند که نشانهای بزرگ و موهنی بر روی لباسهای خود داشته باشند تا با مسلمانان اشتباه گرفته نشوند. از سوی دیگر عالمان مسلمان که نگاه متفاوتی داشتند یا به حوزه های علوم عقلی تمایل داشتند، مورد بیمهری قرار گرفتند. شافعی میگوید که عالم کلام را باید تازیانه زد و در میان قبایل و عشایر گرداند و اعلام کرد این سزای کسی است که کتاب و سنت را رها کرد و به کلام روی آورد.^[۳۶۳]
نتیجه این روند معکوس این شد که تقریبا از سال ۱۲۰۰ میلادی به بعد هیچ اثر فلسفی دیگری از عربی به لاتین ترجمه نشده و اروپائیان چنین فرض کردند که فلسفه در میان مسلمانان مرده است.^[۳۶۴]
مسئله دیگر این که در اواخر دوران عباسی با ظهور ترکان کوچنشین که مردمانی بدوی، سخت و بیرحم بودند و جز جنگ و خشونت و قتل وغارت به چیزی نمیاندیشیدند، رفتهرفته اوضاع دگرگون شد. آنان از این جهت که ابزاری قوی در دست حاکمان بودند مورد توجه دربار عباسی قرار گرفتند؛ اما کم کم خود قدرتی در برابر مخدومانشان شدند. با حکومت ترکان سلجوقی فضای کاملاً متفاوتی بر جهان اسلام حاکم شد و خواجه نظامالملک طوسی (۴۰۸-۴۸۵) سیاست یکدست ساختن مراکز علمی و تقابل با تعالیم شیعی به خصوص آموزههای اسماعیلی و عرضه اندام در برابر مدرسه بزرگی را که فاطمیها در مصر تأسیس کردند، با تأسیس نظامیه در بغداد و شهرهایی چون اصفهان، ری و نیشابور، و محدود کردن دامنه علم و دانش به علوم نقلی و ادبی و کلام اشعری و فقه شافعی و مناقشات بیحاصل لفظی و ممنوع کردن علومی مانند فلسفه و هندسه و نجوم و تربیت به اصطلاح عالمانی که تعصب و جمود و بیخبری از سایر علوم سودمند وجه اشتراکشان بود، راه برای آزداندیشی نیز بسته شد تا جایی که «مطالعه کتب علمی و خاصه فلسفه جداً ممنوع بود و کسی یارای آن نداشت که به تعلیم و تعلم علوم اوایل اشتغال ورزد و حرفی از فلسفه و هندسه و نجوم به میان آورد. پس همه توجه طالبان علم در این مراکز معطوف به تحقیق در علوم دینیه و بحث و تفحص در شعب مختلف آن و تألیف کتب متعدد در این شقوق بود.»^[۳۶۵] ظهور عالمان بزرگی مثل امام محمد غزالی با گرایشی خاص به عرفان و تصوف گر چه غنیمت بود، اما همو نیز از جنبه دیگر با ضربهای که به جریان تفکر عقلی زد و با تحقیر و تکفیر فلسفه و فیلسوفانی بزرگی چون ابنسینا و فارابی، به روند تخریب و تحدید کمک کرد.^{[۳۶۶] [۳۶۷]}البته نوع نگاه و نقد امام غزالی میتوانست در شرایطی تأثیر مثبتی داشته باشد و تفکر عقلی و فلسفی را از انتزاعیاندیشیدن و مدرسهای فکر کردن باز دارد و وارد واقعیت جامعه کند که متأسفانه چنین نشد و همین خود جای بحث و بررسی دارد. در این نظام جدید، خواجه نظام معمار سیاسی بود و ابوحامد غزالی نظریهپرداز آن، گر چه میزان تاثیرگذاری خواجه با ابوحامد قابل مقایسه نیست.
با تغییر نوع نگاه، سرنوشت مسلمانان نیز دستخوش تغییرات نامطلوبی شد. در آن روی سکه، دیگر جهاد و حماسه رنگ باخته بود و اندیشه های قضا و قدری بر فکرها سنگینی میکرد و دیگر کسی به کار و تلاش و توسعه نمیاندیشید و گوشهگیری و اعتزال و تصوف به شکلی منفی بسیاری را به خود مشغول کرده بود، البته این نه بدان معناست که جریان عرفان کلاً کارکردی منفی داشته است. از نقطه نظری مقابل، کسانی چون مرحوم جلال آلاحمد در مورد عرفان و تصوف معتقدند: «در این نکته تردیدی نیست که حوزه عرفان و تصوف در سراسر تاریخ اسلامی ایران تا اوائل صفویه حوزه ارتداد و روشنفکری است و به تعبیر سادهتر، همه عرفا و صوفیان بزرگ نوعی چون و چرا کنندگان بودهاند در قبال سلطه تحجر فقهای قشری، و سرنسپارندگان بودهاند به مراجع قدرت شرع. اما در مقابل مراجع قدرت عرف، اغلب ایشان ساکت بودهاند»^[۳۶۸] و این تنها مفتیان نبودند که در مقام فتوا نه تنها علوم را ترغیب و تشویق نمیکردند، که نهایت لطفشان این بود که کارد بر گلوی آن نمینهادند، چنانکه مفتی جامع الازهر در پاسخ به این سوال فتوا داد که “یادگیری این علوم، ظاهراً، جایز است، مشروط به این که معلوم شود که فایدهای دارد!»^[۳۶۹]
رفتار خسارتبار ترکان سلجوقی نه تنها موجب فروپاشی و عقبماندگی در داخل شد که بدرفتاری آنان با زایران مسیحی که به بیتالمقدس رفت و آمد میکردند، موجب شد که صلیبیان به همین بهانه به مناطق آباد در جهان اسلام طمع ورزند و دویست سال جهان اسلام را درگیر جنگ و خونریزی و اتلاف توان مالی و فکری خود کنند. در این جنگها، گرچه صلیبیون نتوانستند به هدف اصلی خود که تصرف دائمی بیتالمقدس است نائل شوند و در مجموع جنگ را باختند، اما تأثیرات این دو جنگ بر جهان اسلام و غرب کاملاً متفاوت بود. غرب در نهایت از این جنگ، خوب عبرت گرفت و بسیار سود برد؛^[۳۷۰] زیرا پایان این جنگ شروع تأملات غرب در همه چیزهایی بود که بر حیات و اندیشه او سیطره داشت. غرب از این زمان به بعد دنیادیده شده بود و از بلایی که کلیسا به نام دین و البته به انگیزههای واقعی دیگر بر سرش آورده بود، خبردار شده بود و از سوی دیگر، تعاملاتش را با جهان اسلام به گونهای دیگر تعریف کرد و به قول توئنبی، مورخ مشهور، از تمدن و هنر پیشرفته این مردمان سود جست^[۳۷۱] ولی دامنه دشمنی تاریخی و دیرپای غرب مسیحی با شرق اسلامی هرگز کم نشد و به گاه یورشهای مغول به سرزمینهای اسلامی، غرب تا سرحد امکان با آن یورشگران همکاری کرد که از آن نمونه، پیوند نزدیک پاپ بندیکت چهارم و سن لوئی پادشاه فرانسه با بلندپایگان مغولی در هنگامی بود که مسلمانان در جنگ هفتم صلیبی درگیر بودند‌.^{[۳۷۲] [۳۷۳]} جهان اسلام بعد از این جنگها به انزوا وعزلت روی آورد و با تخریب و بستن بعضی از آبراهها و بندرگاههای تجاری، که البته برای جلوگیری از تهاجم دوباره صلیبیون بود،‌ خود را منزوی کرد و از این به بعد آنچه بیشتر از همه رخ مینماید، منازعات و جنگهای فرقهای میان سنی و شیعه در این سو و آن سوی عالم بود که نقطه اوج آن، جنگهای طولانی عثمانی با دولت صفوی در ایران بود. در گیر و دار همین جنگها بود که سیل ویرانگر دیگری از راه رسید و آن هجوم مغولان بیرحم و به دور از فرهنگ و تمدن به رهبری چنگیز و هولاکوخان در قرن هفتم هجری بود که تنها به کشتن و غارت و سوزاندن میاندیشیدند. ویرانگریها و کشتارهای آنان کم بود که در قرن نهم هجری، تیمور لنگ از راه رسید و او نیز با پشته ساختن از کشته ها، بخش دیگری از این پازل را تکمیل کرد. در تحلیل علت عقب ماندگی جهان اسلام نیز به خصوص باید به این نکته دقت داشت و الا با انداختن گناه به گردن دیگران مشکلی حل نخواهد شد. جلال آلاحمد تقریر شایسته و ادیبانهای از این مطلب را در کتاب در خدمت و خیانت آورده است:
…آیا نرسیده است روزی که ارزیابی مجددی بکنیم درباره مغول و ایلغار که ایشان چه مستمسکی شده است در دست احساس مقصرتراشی ما آدمهای درمانده؟‌ بنایی که پوسیده است، به نم رطوبتی فرو خواهد ریخت. پس دیگر چه احتیاجی به نالیدن از زلزلهای یا سیلی؟ یا گذر ارابه سنگین وزنی از جاده مجاور؟‌ از این نوع بهانهجویی و مستمسکطلبی در قضیه ظهور اسلام و شکست حکومت ساسانی در گوشمان چه روضهها و نوحهها که نخواندهاند. امروز هر تاریخ رسمی و غیررسمی و مدرسهای یا دانشگاهی را که باز کنید، پر است از چه ضجهها و مویهها بر این دو واقعه. اکنون در صدد توضیح این نکتهام که همچنان که هجوم اعراب زمینه پذیرش داخلی داشته، هجوم مغول نیز حتماً زمینه های محلی داشته است. در قرن هفت و هشت هجری نیز قلمرو اسلام از دو سمت مورد حمله قرار گرفت و اگر زمینه های شکست داخلی در داخل فراهم نبود، آن حمله دوجانبه نبایست به جایی رسیده باشد.^[۳۷۴]
خلاصه سخن این که تمدن اسلامی پس از سپری کردن دوران طلایی خود تا سدههای هفتم هجری، سوکمندانه دچار افت و افول شد و از فرهنگی که رکنش دو کلیدواژه اساسی جهاد و اجتهاد (که اولی امری بیرونی و ناظر به شور و نشاط و اقدام است و متصدی آن توده مردم بود، و دومی امری درونی و ناظر به تأملات فکری و عقلانی و کوشش برای فهم آزاد و عمیق هر مطلب سودمند که متصدی آن خواص و نخبگان جهان اسلام بودند) فاصله گرفت.
در باب چند و چون افول تمدن اسلامی نیز بسیار سخن گفته شده است. عدهای بر آنند که این تمدن به سبب دسیسههای پنهان مسیحیت و تبانی و توافق با مغولها برای حمله به کشورهای اسلامی دچار فروپاشی شد. راست است که مغولان در هجومهای سخت خود بسیار کشتند و بردند و ویران کردند و امنیت و رفاه که برای ایجاد تمدن و رونق گرفتن آن بسیار ضروری است، جای خود را به نگرانی و ترس و دلهره و فقر و تهیدستی داد؛ اما عیب این تحلیل آن است که سهم بیش از حدی به موضوع هجوم مغولان میدهد. هجوم این قوم گر چه تأثیرات منفی انکارناپذیری داشت، نمیتواند توجیهکننده جامع و کاملی باشد، زیرا اصولاً هجوم یک قوم مهاجم و وحشی در طول تاریخ نتوانسته است جامعهای را که از سلامتی نسبی برخوردار است، کاملاً از هویت خودش محروم کند. نهایت کار آنان کشتن و غارتگری است اما این به تنهایی برای فروپاشی یک جامعه کافی نیست.
یک شاهد و نمونه امروزی برای این موضوع، وضعیت آلمان در جنگ جهانی دوم است. این کشور گر چه در جنگ آسیبهای شدید اجتماعی اقتصادی و غیره را پذیرا شد و به دو قسمت تقسیم شد و حتی بسیاری از نیروهای فعال و خلاق و دانشمند آن یا در جنگ کشته شدند یا پس از جنگ به کشوهایی چون امریکا مهاجرت کردند و بسیاری از زیربناهای اقتصادی باقیمانده از جنگ به غارت رفت، اما با همه این اوصاف بعد از دو سه دهه توانست بار دیگر گذشته خود را احیا کند، به گونهای که امروزه بعد از گذشت شش دهه، از لحاظ اقتصادی و علمی، نیرومندترین کشور در اروپاست. دلیل این قدرتمندی دوباره همان برخورداری از زمینه های واقعی رشد و توسعه علمی و اجتماعی است که بعداً بدان می پردازیم. نمونه دیگر ژاپنیها در جنگ دوم جهانی هستند یا هند پس از هجوم ویرانگر نادر که گر چه هجوم سنگینی بود، اما نادر نتوانست تغییری در فرهنگ هندیها ایجاد کند.
از این گذشته، هجوم مغولان گر چه بخشهای عظمیی از جهان اسلام را ویران کرد، اما باز هم این هجوم فراگیر نبود و بخشهای شرقی جهان اسلام از آن مصون بود. ثالثاً مغولها هم عملاً نشان دادند که با همه تندی و خشونت ذاتیشان، اگر در شریط مساعدی قرار گیرند به سرعت خود را با شرایط موجود انطباق میدهند. پس با پذیرش اجمالی تأثیر منفی هجوم مغولان، نباید دچار این اشتباه شد و طبق عادت مألوف، تمام قصورها و تقصیرها را به گردن یک عامل، آن هم عامل بیرونی انداخت. به طور کلی، این گونه تحولات علل و عوامل متعددی دارد که هر یک سهم خاصی دارد و اشتباه است که نگاهی تکعلتی داشته باشیم و گاه عنصر خاصی را کلاً نادیده انگاریم یا مسئول کل قضیه بدانیم.^[۳۷۵]
عدهای دیگر علت مشکلات را تماماً یا بعضاً در نوع نگاه علمی و فلسفی جهان اسلام میدانند. جریان تفکر در جهان اسلام آن قدر انتزاعی و بریده و بیگانه از نیازهای عینی شد که واکنشهای تندی را از ناحیه اهل اندیشه پذیرا شد که از آن جمله میتوان از امام غزالی نام برد که نگاه و نگرشش به فلسفه نگاه متفاوتی است. وی کسی است که در جامعیت در علوم در میان علمای اسلام فردی بسیار نادر است و اندیشههایش در کلام و فقه و اخلاق و عرفان و فلسفه اهمیت زیادی دارد و از جمله کسانی نبود که ناخوانده و نادانسته به نقد بپردازد.
غزالی چند قرن پیش از بیکن و دکارت به روح فلسفه یونان پی برد و به نقد آن پرداخت. وی پیش از آن که فلسفه را نقد کند، کتاب مقاصد الفلاسفه را نوشت که نوعی همدلی وهمراهی با جریان و فکر فلسفی بود و محتوای آن به طور غیرمستقیم به غرب انتقال یافت و بزرگانی از فلسفه چون ابنرشد و ابنطفیل بر آن نقد نوشتند. با این حال، وی با نوشتن کتاب تهافت الفلاسفه نقد سنگینی بر فلسفه وارد کرد که به اعتقاد عدهای از اهل نظر، کمر تفکر فلسفی در جهان اسلام را شکست. حال آیا این داوری را میتوان یکسره پذیرفت یا نه؟ به نظر میرسد که در شدید و عنییف بودن و بُرّایی نقد غزالی بر تفکر فلسفی نباید تردید کرد. اما این که وی شخصاً توانست کمر تفکر فلسفی را بشکند، به نظر میرسد که خالی از اغراقگویی نباشد. شاید کارساز بودن نقدهای وی بیشتر به دلیل تضعیف تفکر فلسفی در جهان اسلام و گریز آن از واقعیات عینی در ساحت اجتماع بود که کار را بدانجا رساند. از سوی دیگر، نقد وی هر چند قوی و مؤثر، اما در حوزه بغداد مورد توجه بود ولی در سایر نقاط عالم از جمله در ایران در مراکزی چون اصفهان و خراسان کمتر مورد توجه قرار گرفت و دلیل آن استمرار سنت فلسفی به شکل خاص خودش در ایران و ظهور چهرههای بزرگی چون شیخ ملاصدرا در ازمنه بعدی است. برخی مانند جواد طباطبایی بر این باورند که اگر او به فلسفه میتاخت، بر خلاف تصور رایج، به دلیل عقلستیزی و یا خردگریزیاش نبود، بلکه به این خاطر بود که غزالی به غلط یا درست، این طور تشخیص میداد که فلسفه یکی از عوامل بهوجودآورنده هرج و مرج فکری بود که به نظر او بر جامعه مسلمین سایه افکنده بود.^[۳۷۶] اما به نظر میرسد برای کسی که با عشق و اشتیاق به سراغ فلسفه رفته و کتاب مقاصد الفلاسفه را نوشته، شاید مشکل اصلی او این بود که فلسفهای که کارامدی چندانی ندارد، اسباب این همه دردسر شده است و از همین رو، با آن به مخالفت پرداخت و شاید همین امر را از تسمیه کتاب تا حدی بتوان دریافت که تهافتی میان ادعا و واقعیت وجود دارد. به باور بعضی نیز او و متکلمان از آن جهت خدمت بزرگی به اسلام کردند که مانع شدند تا مسلمانان به گرفتاری مسیحیان در آغاز رنسانس مبتلا شوند، زیرا اجازه نداد که فلسفه ارسطویی مانند غرب بر الهیات سیطره افکند و تقریباً همان کاری را کرد که فرانسیس بیکن کرد.^[۳۷۷]
به هر تقدیر، جهان اسلام بعد از تهاجم مغولها در مجموع دچار مشکلات فراوان و رکود شد و این رکود متأسفانه به لحاظ جغرفیایی امری تقریباً فراگیر بود و به لحاظ زمانی هم امری طولانی، و بر عکس آنچه در غرب بعد از جنگهای صلیبی رخ داد،‌ جهان اسلام نتوانست برآورد و تحلیلی درست از آنچه رخ داده به دست آورد و در نتیجه، دوران انحطاط طولانیاش آغاز شد. اما حوادث روزگار به جهان اسلام اجازه نداد در این خواب غفلت بسیار باقی بماند که مراد ما تحولاتی است که در قرن هیجدهم و نوزدهم که در ایران و مصر و هندوستان و سایر مناطق رخ داد. در این دوره ناپلئون به راحتی مصر را تصرف کرد و در مسجد قاهره به سخنرانی پرداخت.^[۳۷۸] همین موضوع موجب شد که مصریان به عقبماندگی خود واقف شوند و تصمیم بگیرند که علم و فن غربی را فراگیرند. در هندوستان مردم شاهد آن بودند که کشوری که وسعتی کمتر از یک دهم و جمعیتی بسیار کمتر دارد، از راه دوری آن را مورد هجوم قرار داده و پس از شکستن مقاومت مردمی (۱۸۵۷) آن را مستعمره کرده است. وضعیت در سایر نقاط بهتر از این نبود. در ایران روند افول و انحطاط تا دویست سال پیش ادامه یافت و گمان راقم این سطور آن است که اگر نبود نقش بیدارکننده عامل بیرونی، اتفاقی در درون رخ نمیداد. عامل بیرونی مذکور عبارت است از جنگهای ویرانگر ایران و روس که لطمات و صدمات انسانی واقتصادی زیادی به ایران زد و بخشهای وسیعی از خاک ایران از جمله هفده شهر قفقاز را در قالب معاهدههای گلستان (۱۲۲۸/۱۸۱۳) و ترکمانچای (۱۲۴۳/۱۸۲۸) تقدیم بیگانگان کرد و تمامیت ارضی کشور از دست رفت. در شمال، بخشهای وسیعی از آذربایجان و در شرق و البته با فاصلهای بیشتر افغانستان با دسیسه انگلیسیها از ایران جدا شد و منطقه مذکور حائلی میان ایران با هند و چین شد.
همه اینها یک روی سکه است که نگاهی تاریخی و منفی به قضیه دارد ولی واقعیت این است که این تحولات به رغم همه تلخیها و سرافکندگیهایی که برای ایران و ایرانیان داشت، مصداق بارزی است از مثل معروف عدو شود سبب خیر اگر خدا بخواهد. کافی است از لابلای نوشته های تاریخی به عمق بیخبری مردم ایران و حاکمان آن از تحولات سریع جهان نقبی بزنیم تا دریابیم که اگر سیلی سخت روسها بر گوش ایرانیان نواخته نمیشد و شکستهای خارکننده فراروی افراد فرهیخته قرار نمیگرفت، هیچ یک از تحولات بعدی در ایران از جمله نهضت تأسیس عدالتخانه و دارالشورا و مشروطیت رخ نمیداد.
چهار جریان نیرومند سیاسی و دینی
خلاصه کلام آنکه جهان اسلام بعد از وداع با دوران طلایی خود با چهار جریان نیرومند سیاسی و دینی مواجه بود: نخست، غلبه ترکهای سلجوقی که از ویژگیهای آنان شدت و غلظت و قسوت بود. دوم، جنگهای ویرانگر صلیبی که مدت زمان زیادی جهان اسلام را درگیر خود کرد و صدمات و تلفات زیادی به دنبال داشت. سوم، حمله مغولها و به دنبال آن کشورگشاییها و ویرانگریهای تیمور لنگ که سهم عظیمی در فروپاشی جهان اسلام داشت. چهارم، سلطنت طولانیمدت عثمانی که اکثر حاکمان آن افرادی فاقد تدبیر و انصاف بودند و به جای اندیشیدن در جهت اصلاح و ارتقای جهان اسلام، به کشورگشایی و حمله به همسایگان خود و توسعه فتوحات میاندیشیدند و همان را توسعه اسلام میپنداشتند. این وضعیت در نهایت به جایی رسید که تقریباً در سراسر جهان اسلام دیگر کسی با علوم جدید آشنا نبود و از مدرسه و دانشگاه خبر نداشت. در حالی که در بسیاری از کشورهای دیگر در فیزیک، شیمی، بیولوژی و اقتصاد و رشته های دیگر دهها و صدها عالم و محقق داشتند، در ایران کسی با این علوم آشنا نبود و در شرایطی که افرادی از مناطق دور دست جهان به شرق سفر کرده و نقشه های دقیق ترسیم میکردند، در شرق کسی نمیدانست در آن سوی ده یا شهرش چه میگذرد. جامعهای که در یک مقطع، امثال ابوعلی سینا، فارابی،‌ خواجه نصیر طوسی،‌ خوارزمی، جابر بنحیان، رازی و غزالی داشت، در مقطع دیگر آن قدر خشک و لم یزرع شد که کسی در آن نمیدانست که چیزی به نام فیزیک، شیمی، بیولوژی و فلسفه به معنای مدرن آن هم وجود دارد. جهانگردی فرانسوی به نام ولنی^[۳۷۹] پس از دیدار از مصر در پایان قرن هیجدهم و اقامت طولانی در شام این گونه نوشت: «جهل و ناآگاهی در این مناطق فراگیر است و سایر شهرهای ترکیه نیز این گونه است که نادانی خاص طبقه خاصی نیست و در همه زمینه ها از ادب و علم و فن فراگیر است. کار صنعت به شکل ابتدایی انجام میشود، به گونهای که اگر ساعت تو خراب شود، کسی جز خارجیها نمیتواند آن را اصلاح کند». ^[۳۸۰]در زمینه ناآگاهی ایرانیان از تحولات نو در عالم به خصوص در غرب گاه به مطالبی برمیخوریم که به طنز بیشتر نزدیک است ولی متأسفانه حقیقت دارد:
‌‌وقتی سرهارفورد جونز، نخستین وزیر مختار دولت بریتانیا در زمان فتحعلیشاه قاجار، به ایران آمد و برای تقدیم استوارنامه خود به دربار رفت، شاه پس از انجام تشریفات در کاخ گلستان از سفیر انگلستان پرسید:‌ راستی حقیقت دارد که اگر ما به قدر دویست زرع زمین را بکنیم و چاه بزنیم به ینگی دنیا میرسیم؟‌ سفیر که از این بیاطلاعی شاه ایران حیرت کرده بود، به او گفت که این مسئله حقیقت ندارد و اروپائیان با کشتی به آمریکای شمالی مسافرت میکنند و نه از طریق کندن چاه و سوراخ کردن دو طرف کره ارض. سر هارفورد جونز، سفیر کبییر انگلیس، در سفرنامه خود دراین خصوص مینویسد: «شاه ایران عجیب اصرار میکرد که بفهمد چگونه میتوان با کندن زمین به ینگی دنیا رسید و وقتی من این تصور کودکانه او را نفی کردم بسیار عصبانی شد و گفت که سفیر عثمانی در تهران برایش سوگند یاد کرده است که اگر به اندازه دویست زرع چاه در کف زمین بزنیم، ‌میتوانیم از آن عبور کرده، به ینگی دنیا در آن سوی کره زمین برسیم.^[۳۸۱]
البته در کنار عامل تهاجم خارجی، باید از عوامل دیگری مانند آشنایی با تمدن غرب در ضمن هجومها و هجرتها، توسعه چاپ و انتشارات به خصوص در بولاق مصر به دنبال هجوم فرانسویها (۱۷۹۸) و شهرهای مهمی چون تهران، تبریز، استانبول، بغداد، بیروت و قاهره نام برد.
اصلاحات در جهان اسلام با فاصلهای سیصد ساله از جهان غرب رخ داد. آیا دلیل این تأخیر عدم آشنایی جهان اسلام از جمله ایران با دنیای غرب است؟ واقعیت این است که ایران از سالهای بسیار طولانی با غرب ارتباط داشته است. پیشگام روابط ایران و اروپا امیرتیمور گورکان، حاکم ایران و هند و بخشهای دیگری است که در سال ۸۰۴ شمسی با جمهوری و نیز علیه بایزید یکم حاکم عثمانی ارتباط برقرار کرد و توانست وی را اسیر کند و جالب اینجاست که پس از پیروزی نامهای به شارل ششم نوشت که عنوانش صدهزار سلام بود. فرد شاخص دیگر حسن بیک، حکمران معروف در سال ۸۷۶ بود که از جمهوری ونیز علیه عثمانی کمک نظامی کرد. وی

۹۸/۰

۹۵/۰

۹۷/۰

۴-۴-۲- آزمون مدل و فرضیه ها
یکی از قوی­ترین و مناسب­ترین روش­های تجزیه و تحلیل در تحقیقات علوم رفتاری، تجزیه و تحلیل چند متغیره است. زیرا ماهیت این­گونه موضوعات چند متغیره بوده و نمی­ توان آن­ها را با شیوه دو متغیری (که هر بار تنها یک متغیر مستقل با یک متغیر وابسته در نظر گرفته می­ شود) حل نمود. از این رو در این تحقیق، پس از انجام تحلیل عاملی تأییدی و بررسی وضعیت هر یک از متغیرهای مکنون، در این قسمت با انجام آزمون­های مناسب به بررسی وضعیت فرضیه ­های تحقیق خواهیم پرداخت. به عبارت دیگر در این قسمت به آزمون مجموعه روابطی پرداخته می­ شود که در چارچوب نظری پژوهش تعریف گردیدند. این هدف در مدل­یابی معادلات ساختاری و تحلیل مسیر، با طراحی مدل ساختاری، عملیاتی می­گردد. بدین ترتیب می‌توان تأثیر متغیرهای مورد مطالعه را مورد آزمون قرار داد. آزمون مدل و فرضیه ­ها در این مرحله با بهره گرفتن از نرم­افزار LISREL 8.5 صورت می­گیرد.
در این پژوهش نیز به منظور بررسی اثر نتغیر برون­زای تحقیق (مسئولیت اجتماعی شرکت) بر متغیر درون­زای تحقیق (تصویر قیمت) و اثرات متغیر برون­زا و درون­زای تحقیق (مسئولیت اجتماعی شرکت و تصویر قیمت) بر متغیر درون­زای تحقیق (ارزش ویژه برند) و همچنین اثر این متغیر درون­زا بر متغیرهای درون­زای دیگر (رضایت، اعتماد، نگرش، وفاداری و قصد خرید) یک مدل فرضی براساس پیشینه تحقیق، طراحی شده که در فصل اول ارائه شده است. فرضیه‌های فصل اول نیز بیانگر روابط علی میان متغیرهای موجود در مدل است. در این تحقیق بررسی همزمان فرضیه ­ها در قالب مدل اولیه صورت می­گیرد. برای ارزیابی مدل فرضی این پژوهش ابتدا به برآورد پارامترها با بهره گرفتن از روش بیشینه احتمال می‌پردازیم. پارامترهای برآورد شده شامل “ضرایب تأثیر”^[۷۹] می‌باشد. در نهایت شاخص‌های ارزشیابی برازندگی مدل و شکل مدل برازش شده گزارش شده است. مدل پژوهش جهت یادآوری دوباره در زیر عنوان شده است (نمودار ۴-۱۷). در ادامه مدل ساختاری تحقیق در حالت تخمین استاندارد و ضرایب معناداری مورد بحث قرار خواهد گرفت.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

نمودار ۴-۱۷- مدل مطالعاتی پژوهش
نمودار ۴-۱۸ نشان­دهنده مدل ساختاری، در حالت تخمین استاندارد، است که بر اساس چارچوب نظری پژوهش، روابط بین متغیرهای مسئولیت اجتماعی شرکت، تصویر قیمت، ارزش ویژه برند، رضایت، اعتماد، نگرش، وفاداری و قصد خرید را نمایان می­سازد. این نمودار، ضرایب بتا را برای هر یک از مسیرهای مدل ساختاری نشان می­دهد. رد یا تأیید هر یک از فرضیه ­ها منوط بر مقایسه ضریب بتای به دست آمده برای هر مسیر، در حالت تخمین استاندارد، با مقدار t محاسبه شده برای آن، در حالت ضرایب معناداری، است.

نمودار ۴-۱۸- مدل ساختاری در حالت تخمین استاندارد
نمودار ۴-۱۹ نیز نشان­دهنده مدل ساختاری در حال ضرایب معناداری می­باشد و مقادیر t محاسبه شده را برای هر یک از مسیرها مشخص می­سازد.

نمودار ۴-۱۹- مدل ساختاری در حالت ضرایب معناداری
همانگونه که از نمودار های ۴-۱۸ و ۴-۱۹ نمایان است، شاخص های برازندگی مدل در دامنه قابل قبول قرار گرفته اند و کلیه روابط معنادار می باشد. شاخص های برازندگی مدل نهایی در جدول ۴-۱۳ ارائه شده است. با توجه به خروجی نرم افزار لیزرل مقدار ۲χ محاسبه شده برابر با ۶۴/۳۴۳ است که مقدار تقریباً کم و مناسبی می باشد. پایین بودن میزان این شاخص نشان دهنده تفاوت اندک میان مدل مفهومی پژوهش با داده های مشاهده شده تحقیق است. با توجه به نتایج به دست آمده و مقایسه آن با دامنه قابل قبول می توان اذعان نمود تمامی شاخص­ های برازندگی مدل فوق در دامنه قابل قبول قرار گرفته اند و لذا مدل مورد تأیید می­باشد.
جدول ۴-۱۳- شاخص­ های برازندگی

شاخص تناسب

RMSEA

GFI

AGFI

NFI

NNFI

CFI

دامنه مقبول

نتیجه

۸۶/۲

۰۷۸/۰

۱

آیه الله مکارم در تفسیر آیه می فرمایند: ” قرآن در ذیل همین آیه به یکى دیگر از سخنان بى اساس و پندارهاى باطل منافقان اشاره کرده مى‏گوید:” آنها هر گاه به پیروزى برسند و نیکیها و حسناتى به دست آورند مى‏گویند از طرف خدا است” یعنى ما شایسته آن بوده‏ایم که خدا چنین مواهبى را به ما داده. (وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَهٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ) ولى هنگامى که شکستى دامنگیر آنها شود و یا در میدان جنگ آسیبى ببینند مى‏گویند:” اینها بر اثر سوء تدبیر پیامبر ص و عدم کفایت نقشه‏هاى نظامى او بوده است” و مثلا شکست جنگ احد را معلول همین موضوع مى‏پنداشتند.(وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ یَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ). در هر حال قرآن به آنها پاسخ مى‏گوید که از نظر یک موحد و خداپرست تیزبین” همه این حوادث و پیروزیها و شکستها از ناحیه خدا است” که بر طبق لیاقتها و ارزشهاى وجودى مردم به آنها داده مى‏شود (قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ). و در پایان آیه به عنوان اعتراض به عدم تفکر و تعمق آنها در موضوعات مختلف زندگى مى‏گوید:” پس چرا اینها حاضر نیستند حقایق را درک کنند”.(فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا یَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدِیثاً).^[۵۰۶]
بنابراین، از دیدگاه قرآن، هدایت و رشد انسان، در گرو پرورش قوه عاقله و زمینه سازی برای شکوفایی قوای عقلی و از جمله قدرت استدلال و تفکر است؛ زیرا که عدم تعقل و تفکر موجب احاطه زشتی ها و پلیدی ها در سرتاسر وجود آدمی است. ^[۵۰۷] قرآن کریم می فرماید:
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

“…ِ وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذینَ لا یَعْقِلُونَ”(سوره یونس، آیه ۱۰۰)؛ و (خداوند) پلیدى (کفر و گناه) را بر کسانى قرار مى‏دهد که نمى‏اندیشند.
علامه طباطبایی در تفسیر آیه می فرماید: “منظور از”رجس” در خصوص این آیه چیزى در مقابل ایمان است، و معلوم است که مقابل ایمان، شک و تردید است. پس در این آیه شک و تردید، رجس و پلیدى خوانده شده. به این معنا که شک مصداقى است که عنوان رجس بر آن صادق است، و این رجس در آیه زیر معرفى شده است:” وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ کَذلِکَ یَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ”( سوره انعام، آیه ۱۲۵)و کسى که خدا مى‏خواهد گمراهش کند سینه‏اش (دلش) را براى پذیرفتن حق تنگ و متنفر مى‏کند گویى مى‏خواهد به آسمان پرواز کند، آرى خدا این چنین رجس را مسلط بر کسانى مى‏کند که ایمان نمى‏آورند.”^[۵۰۸]
نتیجه بررسی تطبیقی: با توجه به آیات قرآنی، ریشه‏ى بسیارى از انحرافات، پندارهاى موهوم است، که باعث اختلال در درک واقعیات و شناخت حقایق می شود. لذا قرآن کریم، داورى بر اساس خیال و پندار را محکوم می کند؛^[۵۰۹]. بنابراین، عدم تعقل، تفکر و قضاوت صحیح، سبب پیدایش پندار غلط می گردد و عدم آگاهی سبب می گردد که انسان عقاید و آراء و اصول رفتاری خود را بر پایه ظن و گمان استوار سازد و این امر زمینه گمراهی فرد را فراهم می سازد که همواره ناراحتی روح و عذاب جسم و اضطراب و نگرانی خاطر را به دنبال دارد.
پس از بررسی این تحریف شناختی درباره شخصی سازی(یا به عبارتی، نسبت دادن بروز حوادث به خود) و تطبیق آن با آموزه های قرآن کریم، می توان به این نتیجه رسید که شخصی سازی در قرآن، همانند نظریه بک، دارای ابعاد شناختی- رفتاری است و آدمی می تواند از طریق آگاهی و شناخت نسبت به خویشتن و اصلاح رفتارهای خود، به مبارزه با پندارهاى موهوم در درون خود بپردازد. با این تفاوت که در روان شناسی، مراجع با کمک درمانگر آن ها را تعیین می کنند( درمانگر شناختی، با مفاهیمی نظیر تمیز قائل شدن، آزمودن واقعیت، اثبات درستی و معتبر دانستن نتیجه گیری ها، به بیمار در اصلاح خطاهای شناختی اش کمک می کند^[۵۱۰]). اما در قرآن، راهکارهای شناختی و رفتاری از قبل به طور کامل از سوی خداوند تعیین و تعریف گشته اند. زیرا که خداوند متعال بهترین درمانگر آدمی است و نفس و روان او را به طور کامل می داند.
۳-۲-۹٫ تحریف شناختی شماره نه: بزرگ نمایی یا کوچک نمایی امور
یکی دیگر از تحریف های شناختی، این است که افراد، اشکالات را بزرگ و نقاط قوت را ناچیز جلوه می دهند. به همین دلیل نتیجه گیری ها و قضاوت هایی می کنند که موید احساس حقارت یا افسردگی آن ها می باشد.^[۵۱۱]
۳-۲-۹-۱٫ تبیین این باور در روان شناسی
بک معتقد است که مشغله ذهنی بیماری که همه توجهش معطوف به عیب و ایرادهایش است، به اشکال مختلف رخ می نماید و هر تجربه او با توجه به این کمبودها مورد ارزیابی قرار می گیرد؛ زیرا این گونه افراد، ارزش های وجودی خویش را کم می بینند و از کمبود عزت نفس برخوردار می باشند. لذا، این اشخاص به طور دائم فرضیه سازی می کنند و بر اساس آن نتیجه می گیرند. بنابراین، روان درمانگر به بیمار کمک می کند تا بیمار، علاوه برمتمرکز شدن بر توانایی ها و ارزش های وجودی خویش، نتیجه گیری های خود را در معرض مدارک و واقعیت موجود بسنجد.^[۵۱۲]
لازم به ذکر است که زیر مبنای این تحریف شناختی(این که افراد، اشکالات را بزرگ و نقاط قوت را ناچیز جلوه می دهند)، به خود کم بینی و عدم عزت نفس فرد، برمی گردد که در تحریف شناختی شماره چهار(برچسب زدن)، مورد نقد و بررسی تطبیقی قرار گرفت.
۳-۲-۹-۲٫ نقد و بررسی تطبیقی
براى قضاوت درباره‏ى امور، باید تمام خیرات و شرور(خوبی ها و بدی ها) آن ها را کنار هم گذاشت و نباید زود قضاوت کرد.^[۵۱۳] قرآن درباره فرشتگانی که درباره خلقت انسان، زود قضاوت کردند و نقاط ضعف این امر را بسیار بزرگ دیدند، می فرماید:
“وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَهِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلیفَهً قالُوا أَ تَجْعَلُ فیها مَنْ یُفْسِدُ فیها وَ یَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ”(سوره بقره، آیه ۳۰)؛ (به خاطر بیاور) هنگامى را که پروردگارت به فرشتگان گفت: «من در روى زمین، جانشینى [نماینده‏اى‏] قرار خواهم داد.» فرشتگان گفتند: «پروردگارا!» آیا کسى را در آن قرار مى‏دهى که فساد و خونریزى کند؟! (زیرا موجودات زمینى دیگر، که قبل از این آدم وجود داشتند نیز، به فساد و خونریزى آلوده شدند. اگر هدف از آفرینش این انسان، عبادت است،) ما تسبیح و حمد تو را بجا مى‏آوریم، و تو را تقدیس مى‏کنیم.» پروردگار فرمود: «من حقایقى را مى‏دانم که شما نمى‏دانید.
آیه الله مکارم در تفسیر آیه می فرماید:”فرشتگان آن چنان که از سخنانشان پیدا است پى برده بودند که این انسان فردى سر به راه نیست، فساد مى‏کند، خون مى‏ریزد، خرابى به بار مى‏آورد. اما از کجا دانستند؟! گاه گفته مى‏شود خداوند قبلا آینده انسان را بطور اجمال براى آنها بیان فرموده بود، در حالى که بعضى احتمال داده ‏اند ملائکه خودشان این مطلب را از کلمه” فِی الْأَرْضِ” (در روى زمین) دریافته بودند، زیرا مى‏دانستند انسان از خاک آفریده مى‏شود و ماده بخاطر محدودیتى که دارد طبعا مرکز نزاع و تزاحم است، چه این که جهان محدود مادى، طبع زیاده طلب انسانها را نمى‏تواند اشباع کند، حتى اگر همه دنیا را به یک فرد بدهند باز ممکن است سیر نشود، این وضع مخصوصا در صورتى که توام با احساس مسئولیت کافى نباشد سبب فساد و خونریزى مى‏شود. بعضى دیگر از مفسران معتقدند پیشگویى فرشتگان به خاطر آن بوده که آدم نخستین مخلوق روى زمین نبود، بلکه پیش از او نیز مخلوقات دگرى بودند که به نزاع و خونریزى پرداختند پرونده سوء پیشینه آنها سبب بدگمانى فرشتگان نسبت به نسل آدم شد! این تفسیرهاى سه‏گانه چندان منافاتى با هم ندارند یعنى ممکن است همه این امور سبب توجه فرشتگان به این مطلب شده باشد، و اتفاقا این یک واقعیت بود که آنها بیان داشتند، و لذا خداوند هم در پاسخ هرگز آن را انکار نفرمود، بلکه اشاره کرد در کنار این واقعیت، واقعیتهاى مهمترى در باره انسان و مقام او وجود دارد که فرشتگان از آن آگاه نیستند. در حدیثى که از امام صادق ع در تفسیر این آیات آمده نیز به همین معنى اشاره شده است که فرشتگان بعد از آگاهى از مقام آدم دانستند که او و فرزندانش سزاوارترند که خلفاى الهى در زمین و حجتهاى او بر خلق بوده باشند.”^[۵۱۴]
از دیدگاه اسلام، مومنین باید نقاط ضعف یکدیگر را بپوشانند و به نقاط قوت خود توجه کنند؛ قرآن کریم درباره کسانی که دوست دارند درباره مومنان زشتی ها شایع شود، می فرماید برای آنان در دنیا و آخرت عذاب دردناکی خواهد بود:
“إِنَّ الَّذِینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشِیعَ الْفاحِشَهُ فِی الَّذِینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَه …”(سوره نور، آیه ۱۹)؛ کسانى که دوست دارند زشتیها در میان مردم با ایمان شیوع یابد، عذاب دردناکى براى آنان در دنیا و آخرت است.
لذا، یکى از صفات رذیله و اخلاق شنیعه، فاش نمودن و شیوع دادن امر قبیح و ناشایست در حق مؤمنان است و این عمل در شرع، مذموم و صاحب آن در نزد عقل، معاتب و ملوم است.^[۵۱۵] امام علی(ع) در روایتی می فرمایند: “فان کثره الذکر لحسن افعالهم تهُزُ الشجاع و تُحرضُ الناکل ان شاء الله تعالی^[۵۱۶]؛ یاد آوری نقاط مثبت و خوب رفتارها و کارهای افراد، موجب تحریک بیشتر اشخاص شجاع و برانگیختن افراد دلسرد و مسامحه کار به سوی رفتار مثبت خواهد شد، اگر خدا بخواهد.
امام صادق(ع) در روایتی از رسول خدا(ص) نقل می کند که پیامبر اکرم(ص) فرمودند: “لغزش های مومنان را جست و جو نکنید؛ زیرا هر کس لغزش های برادرش را جست و جو کند، خداوند لغزش هایش را دنبال کند و هر که را خداوند لغزش هایش را دنبال کند، رسوایش می سازد گر چه در خانه اش باشد.^[۵۱۷]
یکی از نشانه های منافقان در قرآن، این است که آنان توجهی به نقاط قوت مسلمانان ندارند؛ و لذا در صدد تخریب روحیه مسلمانان با نتیجه گیری هایشان(که ناشی از احساس حقارتشان است) می باشند؛ قرآن درباره آنان خطاب به مومنان می فرماید:
“یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَکُونُوا کَالَّذینَ کَفَرُوا وَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِی الْأَرْضِ أَوْ کانُوا غُزًّى لَوْ کانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَ ما قُتِلُوا لِیَجْعَلَ اللَّهُ ذلِکَ حَسْرَهً فی‏ قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ یُحْیی‏ وَ یُمیتُ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصیرٌ”(سوره آل عمران، آیه ۱۵۶)؛ اى کسانى که ایمان آورده‏اید! همانند کافران نباشید که چون برادرانشان به مسافرتى مى‏روند، یا در جنگ شرکت مى‏کنند (و از دنیا مى‏روند و یا کشته مى‏شوند)، مى‏گویند: «اگر آنها نزد ما بودند، نمى‏مردند و کشته نمى‏شدند!» (شما از این گونه سخنان نگویید،) تا خدا این حسرت را بر دل آنها [کافران‏] بگذارد. خداوند، زنده مى‏کند و مى‏میراند (و زندگى و مرگ، به دست اوست) و خدا به آنچه انجام مى‏دهید، بیناست.
آیه الله مکارم شیرازی در تفسیر آیه می فرمایند: “این آیات به منظور در هم کوبیدن فعالیت‏هاى تخریبى منافقان و هشدار به مسلمانان، نخست به افراد با ایمان خطاب کرده و مى‏گوید:” شما همانند کافران نباشید که هنگامى که برادرانشان به مسافرتى مى‏روند و یا در صف مجاهدان قرار مى‏گیرند و کشته مى‏شوند مى‏گویند: افسوس اگر نزد ما بودند نمى‏مردند و کشته نمى‏شدند”. گرچه آنها این سخنان را در لباس دلسوزى ایراد مى‏کنند اما نظرى جز مسموم ساختن روحیه شما ندارند و نباید شما تحت تاثیر این سخنان مسموم قرار گیرید و چنین جمله‏هایى بر زبان آرید. اگر شما مؤمنان تحت تاثیر سخنان گمراه کننده آنان قرار گیرید و همان حرفها را تکرار کنید طبعا روحیه شما ضعیف گشته و از رفتن به میدان جهاد و سفر در راه خدا خوددارى خواهید کرد و آنها به هدف خود نائل مى‏شوند، ولى شما این کار را نکنید و با روحیه قوى به میدان جهاد بروید تا این حسرت بر دل منافقان براى همیشه بماند. سپس قرآن در آخر آیه به سمپاشى آنها پاسخ منطقى مى‏دهد که مرگ و حیات در هر حال بدست خدا است و مسافرت و یا حضور در میدان جنگ نمى‏تواند مسیر قطعى آن را تغییر دهد و خدا از همه اعمال بندگان با خبر است. (وَ اللَّهُ یُحْیِی وَ یُمِیتُ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ).^[۵۱۸]
بنابراین، شتاب زدگی یکی از حالت های نفسانی است که ریشه در روان آدمی دارد؛^[۵۱۹] و لذا آنها که به قیامت ایمان ندارند در باره آن شتاب مى‏کنند، مى‏گویند این قیامت کى خواهد آمد: “َیسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِهَا ….”؛ کسانى که به قیامت ایمان ندارند درباره آن شتاب مى‏کنند .
ولى آنها که ایمان آورده‏اند، پیوسته با خوف و هراس مراقب آن (قیامت) هستند، و مى‏دانند پیوسته آن حق است و خواهد آمد: ” ..وَ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مُشْفِقُونَ مِنهْا وَ یَعْلَمُونَ أَنَّهَا الحْقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِینَ یُمَارُونَ فىِ السَّاعَهِ لَفِى ضَلَالِ بَعِید”(سوره شوری، آیه ۱۸)؛ ولى آنها که ایمان آورده‏اند پیوسته از آن هراسانند، و مى‏دانند آن حق است آگاه باشید کسانى که در قیامت تردید مى‏کنند، در گمراهى عمیقى هستند.
نتیجه بررسی تطبیقی: با توجه به آیات قرآنی، قضاوت های عجولانه و بدون تعقل و شناخت، باعث اختلال در درک واقعیات و شناخت حقایق می شود؛ که همواره ناراحتی روح و عذاب جسم و اضطراب و نگرانی خاطر را به دنبال دارد.
پس از بررسی این تحریف شناختی درباره بزرگ نمایی نقاط ضعف و کوچک شمردن امور مثبت و بر مبنای آن قضاوت کردن و تطبیق آن با آموزه های قرآن کریم، می توان به این نتیجه رسید که نتیجه گیری ها و قضاوت های عجولانه بر مبنای بی توجهی به نقاط مثبت و متمرکز شدن بر نقاط منفی در قرآن، همانند نظریه بک، دارای ابعاد شناختی- رفتاری است و آدمی می تواند از طریق آگاهی و شناخت نسبت به خویشتن و اصلاح رفتارهای خود، به مبارزه با قضاوت های عجولانه در درون خود بپردازد. با این تفاوت که در روان شناسی، مراجع با کمک درمانگر آن ها را تعیین می کنند( روان درمانگر به بیمار کمک می کند تا بیمار، علاوه برمتمرکز شدن بر توانایی ها و ارزش های وجودی خویش، نتیجه گیری های خود را در معرض مدارک و واقعیت موجود بسنجد^[۵۲۰]). اما در قرآن، راهکارهای شناختی و رفتاری از قبل به طور کامل از سوی خداوند تعیین و تعریف گشته اند. زیرا که خداوند متعال بهترین درمانگر آدمی است و نفس و روان او را به طور کامل می داند.
نتیجه گیری
کلیه مکاتب روان درمانی در این که دلیل اصلی بروز بیماری های روانی، اضطراب است، متفق القول هستند؛ ولی در تعیین عوامل اضطراب برانگیز، اختلاف نظرهایی با هم دارند. این مکاتب هدف اصلی روان درمانی را، رهایی از اضطراب و به وجود آوردن احساس امنیت در نفس انسان می دانند؛ اما برای تحقیق این هدف از روش های مختلف درمانی پیروی می کنند. باورهای غیر عقلانی و تحریف های شناختی در روان شناسی که از نظریه دو روان شناس آمریکایی گرفته شده است، هر دو بر اختلال تفکر افراد در درک واقعیات، تاکید می ورزند که به ناراحتی یا اختلالات روانی از جمله اضطراب، افسردگی، وسواس و … منتهی می شوند. لذا، در روان درمانی برای درمان بیمار، تنها کافی نیست که او به شناخت ماهیت مشکلات و تغییر فکر خود نسبت به آن ها و نیز تغییر بینش نسبت به خود و زندگی دست یابد، بلکه علاوه بر این، کسب مهارتهای جدید در زندگی توسط بیمار روانی و پیاده کردن افکار جدید درباره خود و مردم در زمینه های تازه، ضرورت دارد. به این ترتیب، او خود می بیند که رفتار جدیدش، سبب موفقیتهایی در روابط انسانی وی شده و تغییراتی روشن در رفتار دیگران نسبت به او به وجود آمده است.
بررسی تاریخ ادیان، به ویژه دین اسلام نشان می دهد که ایمان به خدا، در تحقق احساس امنیت و آرامش و پیشگیری از اضطراب و بیماری های روانی ناشی از آن، کاملاً موفق بوده است. قرآن کریم، امنیت و آرامشی را که ایمان، در نفس مومن ایجاد می کند، چنین توصیف می فرماید:
“الَّذینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إیمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِکَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ”(سوره انعام،آیه ۸۲)؛ آنها که ایمان آوردند، و ایمان خود را با شرک و ستم نیالودند، ایمنى تنها از آن آنهاست و آنها هدایت‏یافتگانند.
مساله مهم در زندگى انسان، این است که واقعیات را آن چنان که هست درک کند، و در برابر آن، موضع‏گیرى صریح داشته باشد؛ پندارها، پیشداوریها، تمایلات انحرافى و حب و بغضها، مانع از درک و دید واقعیات آن چنان که هست، نگردد؛ زیرا کسانى که اعتقادات صحیحى ندارند و از پندارهاى باطل خود پیروى مى‏کنند، تنها در یک عمل خسارت نمى‏کنند، بلکه در همه‏ى برنامه‏ها، زیان مى‏بینند. قرآن کریم، درباره این افراد می فرماید:
“قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرینَ أَعْمالاً”(۱۰۴) “الَّذینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً”(۱۰۵)” أُوْلَئکَ الَّذِینَ کَفَرُواْ بَِایَاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقَائهِ فحََبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ…”(سوره کهف،آیه ۱۰۴- ۱۰۶)؛ بگو: «آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین (مردم) در کارها، چه کسانى هستند. آنها که تلاشهایشان در زندگى دنیا گم (و نابود) شده با این حال، مى‏پندارند کار نیک انجام مى‏دهند. آنها کسانى هستند که به آیات پروردگارشان و لقاى او کافر شدند به همین جهت، اعمالشان حبط و نابود شد.
قرآن کریم، برای مقابله با انحرافات شناختی افراد و ایجاد تغییر در رفتار آنان، علاوه بر بیان راهکارهای شناختی افراد، راهکارهای رفتاری و درمانی آن را بیان می کند. ایمان به خداوند متعال و انجام اعمال صالح(مانند نماز، که انجام منظم و مرتب این عبادات در اوقاتی معین اطاعت از خداوند و امتثال اوامر الهی را به مومن یاد می دهد و باعث می شود که او همواره با خضوعی کامل در تمام کارها به خداوند نظر داشته باشد)، یاد خدا، توکل برخدا، دعا و نیایش، توبه و استغفار، صبر و تحمل سختیها ، جهاد با نفس و تسلط به خواسته ها و خواهشها، حسن ظن داشتن، مسئولیت پذیری و واقع بینی، از جمله راهکارها و روش های شناختی- رفتاری قرآن برای مقابله با باورهای غیر عقلانی و تحریف های شناختی است.
پس از بررسی تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی و تطبیق آن با آموزه های قرآن کریم، می توان به این نتیجه رسید که باورهای غیر عقلانی و انحرافات شناختی در قرآن، همانند نظریه الیس و بک، دارای ابعاد شناختی- رفتاری است و آدمی می تواند از طریق آگاهی و شناخت نسبت به خویشتن و اصلاح رفتارهای خود، به مبارزه با باورهای غیر عقلانی و تحریف های شناختی در درون خود بپردازد. با این تفاوت که در روان شناسی، مراجع با کمک درمانگر آن ها را تعیین می کنند (درمانگر شناختی، با مفاهیمی نظیر تمیز قائل شدن، آزمودن واقعیت، اثبات درستی و معتبر دانستن نتیجه گیریها، به بیمار در اصلاح خطاهای شناختی اش کمک می کند). اما در قرآن، راهکارهای شناختی و رفتاری از قبل به طور کامل از سوی خداوند تعیین و تعریف گشته اند؛ زیرا که خداوند متعال بهترین درمانگر آدمی است و نفس و روان او را به طور کامل می داند. به دیگر بیان، ایمان به خداوند متعال و پیروی از روشی که در قرآن برای انسان ترسیم شده، تنها راه رهایی انسان از اندوه و اضطراب است و و توجه به اصول اعتقادی دین اسلام و آموزه های رفتاری قرآن کریم، به زدودن تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی در آدمی منتهی می گردد. همچنان که فقدان ایمان، سرانجام به اندوه و اضطراب و بدبختی منجر خواهد شد. قرآن کریم می فرماید:
“قالَ اهْبِطا مِنْها جَمیعاً بَعْضُکُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا یَأْتِیَنَّکُمْ مِنِّی هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدایَ فَلا یَضِلُّ وَ لا یَشْقی”(۱۲۳)” وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْری فَإِنَّ لَهُ مَعیشَهً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ أَعْمى‏”(۱۲۴)(سوره طه، آیه ۱۲۳-۱۲۴)^[۵۲۱]
بنابراین، با توجه به نتایج این پژوهش، می توان بدین نکته دست یافت که تلاش های روان شناسان، تلاشی است در خور توجه و شایسته ستایش و به میزان چشمگیری توانسته است دستاوردهای گران بهایی را در اختیار افراد قرار دهد و نیز با مفاهیم قرآنی موجود در این باره شباهت زیادی دارد. از این رو در تطبیق باورهای غیر عقلانی و تحریف های شناختی در نظریه الیس، بک و قرآن، مشترکات بیش از مفترقات است و یافته های بشری بسیار شبیه به آموزه های قرآنی است. به همین دلیل می توان برخی از مشکلات بشر متمدن امروزی را (از جمله تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی) در علم روان شناسی بررسی و سپس رهیافت های به دست آمده را با متن قرآن مقایسه نمود و نظر قرآن را در آن امور استخراج کرد.
اما برخی مشترکات(تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی) در این دو حوزه عبارتند از:
– تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی، به معنای عدم شناخت و آگاهی صحیح فرد در درک واقعیتها است.
– ترس، وحشت و اضطراب، افسردگی و ناامیدی، شک و تردید، وسواس، ناتوانی در اتخاذ تصمیم و دوگانگی شخصیت، پیامدهای تحریف های شناختی و باورهای غیر منطقی افراد می باشد.
– جدا کردن فرضیه ها و پیشبینیها از واقعیتها، ایجاد احساس رضایتمندی و پرورش احساس ارزشمندی در فرد، مثبت اندیشی و حسن ظن داشتن، خودکفایی، افزایش مهارتهای اجتماعی و ارتباطی و آسودگی خاطر، مواردی از راهکارهایی است که در روانشناسی و قرآن، برای باز سازی شناختی افراد ارائه شده است.
و تنها در امور زیر تفاوت هایی در این دو حوزه مشاهده می گردد:
-زیر بنای مبارزه با تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی در نظریه آلبرت الیس و آرون بک، بر اساس نوع جهان بینی فرد(مادی گرا یا معنا گرا) تعریف می گردد؛ اما زیر بنای مبارزه با تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی در قرآن کریم در ارتباط با الله است.
– از مهمترین عوامل عدم شناخت صحیح در قرآن کریم، تعصبات کورکورانه و عدم بصیرت و آگاهی، ظن و گمان، و تمایلات و هواهای نفسانی افراد می باشد.
– دعوت به توحید و یگانگی خداوند، دعوت به بصیرت و آگاهی در دین، دوری از جهل و غفلت و شک و تردیدها، و انجام اعمال صالح(نماز، روزه، به جا آوردن صله رحم و …..)، از جمله مهمترین راهکارهای شناختی –رفتار درمانی قرآن است که برای باز سازی شناختی افراد ارائه میدهد.
– روان شناسی یکی از شاخه های علوم انسانی است که پیگیری امر مطلوب و نامطلوب در آن وجود ندارد. الیس و بک نیز در حوزه این علم، هیچ گونه بحث ارزشی ارائه ننموده و به بایدها و نبایدها نپرداخته اند. به همین دلیل آدمی جهت یافتن راهکارهایی موثر و همیشگی جهت مبارزه با تحریف های شناختی و باورهای غیر عقلانی، باید به سراغ آموزه های دینی رود و تنها در این صورت است که نوعی مصونیت و پیشگیری از آسیب بیماری های روانی در او ایجاد می شود.
با توجه به موارد فوق، می توان بدین نکته راه یافت که یافته های حاصل از این تطبیق، می تواند به واقع نمایی کارآیی نظریه الیس و بک منتهی گردد؛ چرا که پژوهش در علوم انسانی ( به منظور شناخت، برنامه ریزی و ضبط و مهار پدیده های انسانی) در راستای سعادت واقعی بشر ضرورتی انکارناپذیر است و استفاده از عقل و آموزههای وحیانی در کنار داده های تجربی و عینی، شرط اساسی پویایی، واقع نمایی و کارایی این گونه پژوهشها در هر جامعه است. به همین دلیل غنی نمودن نظریه الیس و بک با عرضه آن برآموزه های قرآن کریم، موجب بهینه گشتن آن خواهد شد و قابلیت آن را دارد که باورهای غیرعقلانی و تحریف های شناختی را در زندگی آدمی برای همیشه نابود و زمینه رشد شناخت صحیح را در او فراهم نماید. برای نمونه، انسان مومن و موحد از طریق صبر و توکل بر خداوند، به عنوان یک قدرت برتر و با توجه به این که خداوند همواره ملازم و همراه آدمی است، موانع و عدم دستیابی به خواسته هایش را شکست، تلقی نمی کند؛ چون معتقد است که کراهت و محبّت نفسانى، نشانه‏ى خیر و شرّ واقعى نیست (بقره/ ۲۱۶) ؛ و فقط اراده و مشیت خداوند جارى است و توکل و واگذارى امور به او جایى براى سرور یا غم نمى‏گذارد( توبه/۵۱). در حالی که در نظریه الیس و بک، به دلیل آن که هیچ گونه بحث ارزشی ارائه ننموده اند و به بایدها و نبایدها و ارائه امور مطلوب و نامطلوب نپرداخته اند، از تاثیر یاد خدا در مبارزه با تحریف های شناختی و باورهای غیر منطقی غافل ماندهاند.
فهرست منابع
قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.
نهج البلاغه.
اتکینسون، ریتا ال و همکاران، زمینه روان شناسی هیلگارد، ترجمه محمد نقی براهنی و همکاران، تهران، انتشارات رشد، چاپ هفتم، ۱۳۸۶٫

۸- استفاده از کلمات کلیدی و علایم اختصاری (مخفف ها ) در سراسر متن، مثلاً به جای Kilogram ا ز kg ، % به جای درصد و → به جای نتیجه می دهد و > = < به جای کمتر، بیشتر و یا مساوی
۹- استفاده ازعلامت های:
سؤال (؟) در حاشیه یک عبارت برای نشان دادن این که عبارت مورد نظر را نفهمیده و یا معنای آن

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

برای فرد وضوح کاملی ندارد.
ستاره (*) در حاشیه صفحات برای نشان دادن اهمیت موضوع و امکان طرح سؤال از آن در امتحانات. تعجب(!) برای نشان دادن عدم توافق با قسمتی از نوشته یا عبارت.
ج) بعد از کلاس
۱ – مرور یادداشت ها
در خلال ۲۴ ساعت باید برای هر کلاس ۱۰ دقیقه وقت گذاشت و یادداشت ها را مرور کرد، زیرا در غیر اینصورت ۵۰ تا ۸۰ درصد از مطالب از دست می‌رود. مرور بلافاصله مطالب نتیجه بهتری نسبت به مرور پس از مدت طولانی به بار خواهد آورد. اگر دانشجویی درمدت ۲۴ ساعت و یا قبل از جلسه درسی بعدی مطالب را مرور کند از میزان محفوظات او کاسته و بر میزان فراگیری او افزوده می شود.
۲- دوباره نویسی یادداشت ها
با سازماندهی و بازنگری هر چه سریعتر یادداشت ها پس از سخنرانی به دلیل ایتکه موضوع درس هنوز در ذهن تازه و آماده است، می توان از مثال ها و حقایقی که در حافظه فرد از درس به جای مانده و فرصت نوشتن آن ها را در حین سخنرانی نداشته برای تکمیل یادداشت ها استفاده کرد. علاوه بر این می توان قسمت هایی از درس را که مبهم باقی مانده است باز یابی کرده و از استاد، همکاسـی، از متن کتاب درسی و یا از طریق سایر منابع برای کسب اطلاعات بیشتر برای رفع ابهام کمک گرفت. اگر مطلب یا نکته ای از قلم افتاده است، به آن اضافه کرد و یا اگر مطلب به غلط یادداشت شده، تصحیح نمود. همچنین با تغییرکلمات مخفف به کلمات کامل، علائم به کلمات و جملات کوتاه به جملات بلندتر، جزوه را کامل کرد.
۳- حاشیه نویسی در کنار یادداشت ها
روش حاشیه نویسی در کنار یادداشت ها بر دوباره نویسی ارجحیت دارد، پیشنهاد های زیر می تواند در زمینه حاشیه نویسی در کنار یادداشت ها مفید باشد.
الف) خط کشیدن در زیر و یا دور جملات کلیدی و مفاهیم مهم .
ب) استفاده از حاشیه های جزوه یا از صفحات خالی برای هماهنگ کردن یادداشت ها با متن کتاب درسی. برای ابن کار بهتر است شماره صفحه متن مربوط در کتاب درکنار یادداشت ها نوشته شود.
ج) کشیدن پاره خطی عمودی در کنار یادداشت ها، یا پرانتز و کروشه ای در دو طرف یک یا چند جمله، برای نشــان دادن اهمیت آن ها .
۲-۱-۷٫ روش های یادداشت برداری:
روشی به عنوان بهترین روش یادداشت برداری وجود ندارد. بهترین روش یادداشت برداری به عملکرد شخص مربوط است و آن انعکاسی است از سبک یادگیری، چگونگی کار ذهن و زمان موجود برای یادداشت برداری. از نظرمه یر(۲۰۰۲) مهارت های یادداشت برداری می توانند شامل مهارت های عمومی مثل ضرورت افتراق بین ایده های اصلی و مفاهیم وابسته مانند روش رئوس مطالب و یا یک روش منسجم همچون روش تقسیم صفحه باشد که ساختاری را نشان می دهد که در آن مهارت های عمومی بیشتر به کار گرفته می شود.
۱- نقشه ذهنی^۱ (درخت حافظه) :
درخت حافظه روش علمی یادداشت برداری است که بوسیله آن می توان شکل کلی موضوع و ارتباط بین نکات مختلف را نشان داد. شکل جایگیری مطالب در درخت حافظه به گونه ای است که یادآوری و دوره مطالب را بسیار آسان می کند. در این روش مطالب بصورت فهرست وار نوشته نمی شوند بلکه شکل شاخه ای دارند، به این گونه که موضوع اصلی و درجه اهمیت مطالب و ارتباط بین آنها بصورت کاملا مشخص نشان داده می شود. مزیت دیگر این روش آن است که به راحتی می توان مطالب جدید را به درخت حافظه تکمیل شده اضافه کرد، بدون آنکه نظم مطالب از بین برود، در یادداشت برداری معمولی این کار امکان ندارد. مهم تر از همه اینکه شکل ظاهری درخت حافظه در به خاطر آوردن مطالب کمک بسیاری می کند.
این روش، علاوه بر تسهیل در حفظ مطالب، بازخوانی و مرور مجدد مطالب را در ایام امتحانات راحت تر و سریع تر می کند.
همچنین استفاده از نمودار درختی به هنگام امتحان کمک میکند تا تشخیص دهیم که سؤال مطرح شده، دقیقاً مربوط به کدام بخش از درس است و می توانیم جواب آن را سریع تر بیابیم.
درخت حافظه علاوه بر یادداشت برداری در موارد زیر نیز کاربرد دارد:
– خلاصه کردن مطالب.
– تنظیم مطالبی که از منابع مختلف گردآوری شده است.
– بررسی مسائل دشوار و پیچیده.
– ایجاد طرحی کلی از موضوع مورد مطالعه(پیوست های شماره ۱ و ۲ ).
ترسیم نقشه ذهنی :
برای ترسیم درخت حافظه به ترتیب زیر عمل می شود :
________________
۱-concept map
۱- موضوع اصلی در پایین یا وسط صفحه نوشته شده دور آن خط کشیده ، سپس از این قسمت خطی به طرف بالا یا اطراف صفحه امتداد داده می شود. این قسمت با شماره ۱ در شکل (پیوست شماره ۱) مشخص شده است.
۲- سپس خطوطی را از خط اصلی انشعاب داده و نکات مهم مرتبط با موضوع در کنار این خطوط نوشته می شود. این قسمت‌ها با شماره ۲ در شکل(پیوست شماره ۱) نشان داده شده است.
۳- اگر مطالب دیگری در ارتباط با نکات قبلی وجود دارد، خطوط قبلی انشعاب داده شده و آن مطالب نوشته می شوند. این قسمت‌ها با شماره ۳ در شکل(پیوست شماره ۱) نشان داده شده است .
۴- خطوط قبلی باز هم انشعاب داده شده و مطالب جزئی تر در کنار آنها نوشته می شوند(شماره ۴ در شکل پیوست شماره ۱). همانطور که مشاهده می شود این شکل دقیقا شبیه درختی است که شاخه‌های آن به همه طرف پراکنده شده است. البته محدودیتی در شکل ظاهری درخت حافظه وجود ندارد، فقط باید به این نکته توجه داشت که موضوع اصلی در پایین و یا وسط صفحه قرار گیرد و مطالب دیگر به ترتیب اهمیت از آن منشعب شوند. مطالب جدیدتر را نیز به همین ترتیب می توان به درخت حافظه اضافه کرد. توجه به این امر ضروری است که فقط ۲۰% اطلاعات برروی درخت نوشته شود و ۸۰% بقیه باید درحافظه نگهداری شود، همچنین برای مشخص کردن مطالب متفاوت، باید از رنگ‌های مختلف استفاده کرد ( منگروم واستریچارت ،۲۰۰۹ کراسدل ، فریمن ویورباژوسکی^۱ ،۲۰۰۳) .
۲- سیستم کرنل^۲ :
یک سیستم یادادشت برداری مؤثر سیستم کرنل نامیده می شود که توسط والترپاک ^۳ استاد بازنشسته
دانشگاه کرنل طراحی شده است. برای استفاده از این سیستم به یک برگه بزرگ یادداشت نیاز است.
این روش به دانشجواجازه میدهد تا جزوات کلاسی اش را در کنار یکدیگرقرار داده، مجدداً و به راحتی آن ها را تنظیم کرده و قسمتی از آن ها را حذف کرده و یا مطلبی به آن ها اضافه کند(پیوست شماره ۳).
مراحل یادداشت برداری به روش کرنل:
از ویژگی های بارز سیستم کرنل طراحی صفحه ای است که بر روی آن یادداشت برداری انجام می شود. طرح بندی صفحه شامل یک حاشیه بزرگ در سمت راست و پایین صفحه است. تصویری از
_____________________________________
۱- Croasdell , Freeman & Urbaczewsk
۲- Cornell System
۳- Walter Pauk
این طرح با ابعاد مشخص شده در پیوست شماره۳ نشان داده شده است.
الف- ستون یاد آوری (نشانه)^۱ :
۶ سانتی متر از فضای سمت راست حاشیه عمودی باید برای ستون یادآوری (نشانه) نگه داشته شود. در این منطقه نباید درطول سخنرانی چیزی نوشته شود.