مزدک نیز لذتجویی را برای پیروان خود جایز میدانست. در این مورد میتوان از روایت ابنندیم استفاده کرد. وی در مورد عقاید مزدک میگوید مزدک به پیروانش بهرهمند شدن از لذایذ به اعلاء درجه و خوردن و نوشیدن را موعظه کرد.^[۷۳۵] همانطور که از این روایت برداشت میشود، مزدک نه تنها حد و مرزی برای این لذتها مشخص نکرده و بهره بردن از همه لذتها را به پیروان خود توصیه کرده است، بلکه به آنان تأکید کرده تا جایی که میتوانند از این لذتها بهره ببرند.

شایان ذکر است وجود اندیشه اشتراک زنان در بین مزدکیان نیز به لذتجویی آنان اشاره دارد. اگر روایت نظامالملک را بپذیریم که گفته است مزدکیان هر وقت بخواهند با زنان – اعم از زنان مجرد یا متأهل- رابطه جنسی برقرار میکنند،^[۷۳۶] آنگاه بیش از پیش به لذتجویی مزدکیان پی میبریم. البته باید اشاره کرد که در بین پیروان مزدک، بودند کسانی که به ریاضت، زهد و پرهیزگاری روی آورده بودند و از لذتجویی، خوشگذرانی و بیبند و باری خودداری میکردند.^[۷۳۷]

۳-۱۷- اعتقاد به وجود همیشگی پیامبران و عدم انقطاع وحی

در حالی که برخی منابع، انکار نبوت را به خرمدینان نسبت میدهد،^[۷۳۸] برخی دیگر آوردهاند که آنان به امامان و پیامبران اعتقاد دارند. بر اساس روایت این دست از منابع، خرّمدینان نه تنها به وجود پیامبران معتقدند، بلکه آنان را فرشته میدانند و در مسائل دینی خود به آنان رجوع میکنند. چیزی که در میان توجه ما را به خود جلب میکند، این است که از نظر خرمدینان نه تنها سلسله پیامبران به آخر نرسیده است، بلکه هیچگاه به آخر نخواهد رسید. از نظر آنان پیامبران همچنان میآیند و میروند و در هر دوره پیامبر جدیدی ظهور میکند.^[۷۳۹]
از بررسی منابع روشن میشود که چنین اندیشهای در میان مزدکیان نیز وجود داشته است. بنا به روایتی که بیرونی آن را نقل کرده است، مزدکیان بر این باور بودند که زمین هیچگاه از وجود پیامبران خالی نمیشود و آنان پشت سر هم ظهور میکنند.^[۷۴۰] اگر چه به نظر میرسد که این عقیده، یک عقیده مزدکی است که در بین خرمدینان ادامه یافته است، اما برخی از محققان وجود این عقیده در بین خرمدینان را متأثر از شیعیان میدانند.^[۷۴۱]

نتیجهگیری

به طور کلی میتوان گفت شورشهای دینی در ایران که انگیزه‌های مختلف مذهبی، سیاسی، اجتماعی و ملی داشت، با ابومسلم خراسانی شروع شد و پس از وی با شدت و حدت بیشتری ادامه یافت. مرگ ابومسلم که در اذهان بسیاری از مردم ایران همچون قهرمانی ملی جلوهگر شده بود، بهانه اصلی شورشیان بود و ایشان با بهرهبرداری از اعتقاد خالص مردم به وی، شمار زیادی از آنان را به جنبش خود جذب نمودند.
هر چند به نظر میرسد شعار خونخواهی ابومسلم محرک اصلی مردم برای پیوستن به این شورشها بوده است، اما باید اشاره داشت که فضای سیاسی جامعه؛ یعنی ظلم و ستمی که در جامعه فوران میکرد و ناامیدی مردم از چنین وضعیتی در گرایش مردم به این جنبشها تأثیر بهسزایی داشته است.
بررسی تاریخی این جنبشها نشان میدهد که رهبران آنها در مدت زمان کمی موفق میشدند افراد زیادی را زیر پرچم شورش خود جمع آوردند و با حمایت و پشتیبانی از این قوای نظامی بزرگ به اهداف مختلف خود دست یابند. شایان ذکر است که این جنبشها گاه از حیث نظامی چنان بااهمیت و گسترده می‌شدند که موجودیت خلافت اسلامی را به خطر می‌انداختند. به نظر میرسد مهمترین عاملی که رهبران این شورشها را در جلب افکار مردم و جذب آنان یاری کرده است، بهرهگیری از عقاید مختلف بوده است.
منابع عقاید مختلف و درهمریختهای را به این جنبشها نسبت میدهند. مشخص است که همه این عقاید نمیتوانسته عقاید ایشان باشد. اگر چه بسیاری از عقاید ایشان همان عقاید مرسوم در عصرشان بوده است و آنان در برخی موارد متأثر از محیط اجتماعی و اندیشه های غلات بودهاند، اما فهرست عقاید موجود در این جنبشها نشان میدهد که آنها به اندیشه ها و عقاید ایرانی توجه ویژهای داشتهاند و رهبران این شورشها در کنار اهداف سیاسی خود که شامل به دست آوردن قدرت و مبارزه با اعراب و مسلمانان بود، اهداف دیگری چون احیای مجدد اندیشه های ایرانی را در سر میپروراندند.
در واقع وجود اندیشههایی در بین آنها که شباهت قابل توجهی به اندیشه های ایرانی دارند، ما را متقاعد میسازد که اینان متأثر از اندیشه های ایرانی بودهاند و ریشه و خاستگاه عقاید ایشان را باید در ایران پیش از اسلام جست. توجه به این واقعیت که پیروان بسیاری از عقاید ایران باستان همچون زردشتیان، مانویان و مزدکیان حتی سالها پس از ورود اسلام به ایران در جامعه ایران حضور داشتهاند و احتمالا همین حضور در انتقال اندیشه های آنان به هواداران این جنبشها بیتأثیر نبوده است، ما را مطمئن میسازد که برخی از اندیشه های موجود در بین این جنبشها خاستگاهی ایرانی دارند.
با مطالعه و بررسی آراء و عقاید جنبشهای دینی دو قرن اول هجری در ایران، تا حدودی روشن میشود جنبشهایی چون سیاهجامگان، راوندیه، سفیدجامگان و خرمدینان بیش از سایر جنبشها تحت تأثیر اندیشه های ایران پیش از اسلام قرار داشتند. مطالعات انجام شده نشان میدهند که میزان تأثیرگیری آنها از اندیشه های ایرانی بالاست، به گونهای که برخی از این جنبشها غالب اندیشههایشان را از ادیان ایرانی وام گرفتهاند.
شایان ذکر است که هر چند رهبران این جنبشها با اسلام و عقاید اسلامی چون نماز، روزه، جهاد و غسل مخالف بودهاند، اما چون در محیطی اسلامی شکل گرفتند، از تأثیر عقاید اسلامی به دور نبودهاند و عقاید اسلامی خواه و ناخواه وارد چهارچوب عقاید مسلک ایشان شده است. خواندن نماز و قرآن در بین سیاهجامگان؛ ساخت مساجد در محل سکونت سفیدجامگان و وجود اسامی پیامبران و امامان و استناد به برخی از آیات قرآن در بین عقاید اکثر این جنبشها، تا حدی این موضوع را ثابت میکند.
با بررسی اندیشه های ایرانی موجود در این جنبشها مشخص شد که عقایدی چون ازدواج با محارم و اشتراک در ناموس که انعکاسی از باورهای زردشتی و مزدکی است، در عقاید سیاهجامگان به چشم میخورد. علاوه بر این، ارتباط بین سیاهجامگان و خرمدینان- که دنباله مزدکیان پیش از اسلام بودند- به پیوند بین ایشان و مزدکیان اشاره دارد.
باورهای ایرانی در بین راوندیان نیز وجود دارد. آنان ازدواج با محارم را جایز میدانستند و در این مورد از دین زردشتی متأثر بودند. علاوه بر این، فوقالعاده مهماننواز بودند و در این مورد از مزدکیان تقلید میکردند. مهمترین اندیشه راوندیان عقیده به الوهیت خلفا بوده است. با بررسیهایی انجام شده در طی این پژوهش و شواهدی که ذکر گردید، به این نتیجه رسیدیم که اعتقاد به الوهیت پادشاهان با شدت و ضعف در ادوار مختلف تاریخ ایران مرسوم بود و راوندیه نیز از آنجا که ایرانی بودند از این اندیشه ایرانی تأثیر پذیرفته اند.
گویا سفیدجامگان، درصدد بازگرداندن پادشاهی سابق ایرانیان بودهاند. چرا که در بسیاری از اعمال و اعتقادات آنان، نشانههایی از بازگشت به اندیشه های ایرانی در مورد پادشاه به چشم میخورد. برای نمونه مقنع مانند پادشاهان ایرانی، و به طور کلی پادشاهان هندوایرانی، مدعی بود صورتش نورانی است و طبیعتی آتشین دارد، به همین دلیل نقاب میزد و با آتش خودسوزی نمود. علاوه بر این، پیروان خود را مقید میکرد تا در برابرش سجده کنند، هنگام دیدنش روزه بگیرند، و با واسطه غلامی به نام حاجب با وی در ارتباط باشند.
نکته دیگری که در مورد مقنع شایان ذکر است، این است که وی بسیاری از خصوصیات خدای مهر را به خود نسبت داده است. درخشش صورت، یاریدهنده در جنگ، شکستناپذیری و عروج به آسمان از جمله این موارد است. به علاوه، وی مانند رهروان دین مهری، به صورت خود نقاب میزد و خود را موظف میدانست تا در مورد علومی که از آنها باخبر بود، سخنی نگوید. در کنار این اقدامات، با توجه به شباهت بین مهرابه و بارگاه مقنع گویا وی در ساخت بارگاه خود از مهرابهها الهام گرفته است.
آخرین جنبش؛ یعنی خرمدینان ترکیبی از عقاید مختلف ایرانی است. اگر چه خرمدینان ادامه مزدکیان پیش از اسلام بودهاند و باید عقاید ایشان را ادامه میدادند، اما واقعیت این است که فهرست عقاید موجود در بین خرمدینان در ادوار مختلف تاریخی نشان میدهد که تعالیم ایشان در برخی موارد دقیقاً با تعالیم مزدکیان مطابق نیست و ایشان به مرور زمان اندیشه های زردشتی، مانوی، اسلامی و غلات شیعه را نیز به خود جذب کردهاند.
در واقع میتوان گفت که مجموعه اعتقادات خرّمدینان ترکیبی از عقاید مهری، مزدکی، مانوی و زردشتی در پیش از اسلام و فرقی چون باطنیه، اسماعیلیّه، شیعه و غلات در دوران اسلامی بوده است.
عقاید مربوط به دین میترائی، زردشتی، مزدکی و مانوی به وفور در بین اعتقادات خرمدینان به چشم میخورد. گرایش به جنگ و خونریزی و گاوکشی در بین خرمدینان تحت تأثیر اندیشه های دین میترائی بوده است و اعتقاد به ثنویت، طهارت و پاکی، ازدواج با محارم، گرزمان، تکهمسری و تحریم طلاق، نشانه تأثیرپذیری آنان از دین زردشتی است.
علاوه بر این، عقایدی شبیه به عقاید مانویان در بین اعتقادات آنان وجود دارد. آزار نرساندن به حیوانات و گیاهان، تناسخ ارواح و سرنوشت روان پس از مرگ از جمله این عقاید به شمار میرود. از آنجا که خرمدینان همان مزدکیان پیش از اسلام بودهاند، بسیاری از عقاید ایشان را حفظ کردهاند. از جمله این عقاید میتوان به این موارد اشاره کرد: اشتراک در مال و ناموس، آزار نرساندن به مردم، محبت و مهماننوازی، لذتجویی و اعتقاد به وجود همیشگی پیامبران.
سرانجام از بررسی عقاید ایرانی انعکاس یافته در این جنبشها نشان داده میشود که از بین ادیان ایرانی به ترتیب ادیان مزدکی، زردشتی و مانوی بیشترین تأثیر را بر عقاید این جنبشها داشتهاند و عقاید این جنبشها در بیشتر موارد با اندیشه های موجود در ادیان مزبور شباهت دارند. به طور کلی میتوان گفت که سه عقیده ازدواج با محارم، مهماننوازی و اشتراک در مال و ناموس از شایعترین عقاید ایرانی انعکاس یافته در این جنبشها به شمار میروند.

فهرست منابع

قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند.
اوستا: کهنترین سرودها و متنهای ایرانی، ترجمه جلیل دوستخواه، تهران، مروارید، ۱۳۸۷٫
آتابای، بدری، نگاهی به گوشههایی از تاریخ ایران، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۷٫
آذرگشسب، موبد اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زردشتیان، تهران، فروهر، ۱۳۷۲٫
آذرنوش، آذرتاش، چالش میان فارسی و عربی در سدههای نخست، تهران، نشر نی، ۱۳۸۵٫
آموزگار، ژاله، «سخنی کوتاه در مورد اوستا و مطالب آن»، زبان، فرهنگ، اسطوره (مجموعه مقالات)، تهران، معین، ۱۳۸۶٫
_______ و احمد تفضلی، اسطوره زندگی زردشت، تهران، چشمه، ۱۳۷۵٫
ابناثیر، علیبنمحمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۹۷۹م.
_______، اللباب فی تهذیب الأنساب، قاهره، مکتبه القدسی، ۱۳۵۷ ق.
ابناسفندیار، محمدبنحسن، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، به اهتمام محمد رمضانی، بیجا، کلاله خاور، ۱۳۶۶.
ابنبلخی، فارسنامه، توضیح منصور رستگار رضایی، شیراز، بنیاد فارسشناسی، ۱۳۷۴٫
ابنجوزی، عبدالرحمنبنعلی، تلبیس ابلیس، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۳۶۸٫
_______، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و دیگران، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۹۹۳م.
ابنحزم، علیبنمحمد، الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، القاهره: احمد ناجی الجمالی و دیگران، ۱۳۱۷-‎۱۳۲۰ق.
ابنحوقل، محمدبنحوقل، صوره الارض، بیروت، دار المکتبهالحیاه، بیتا.
ابنخلدون، عبدالرحمنبنمحمد، کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخبر فی أیام العرب و العجم و من عاصرهم، بیروت، دار الکتب اللبنانی، ۱۹۵۷م.
ابنخلکان، احمدبنمحمد، وفیاتالأعیان و أنباء أبناءالزمان، بیروت، دارصادر، تصحیح احسان عباس، ۱۹۷۰م.
ابنداعی رازی، سید مرتضی، تبصره العوام، تهران، بینا، بیتا.
ابنرسته، احمدبنعمر، أعلاق النفسیه، لیدن، انتشارات بریل، ۱۸۹۱م.
ابنطقطقی، محمدبنعلی، ‏الفخری فیالآداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، تصحیح کتبی و محمود توفیق، بیجا، دار إحیاءالکتبالعربیه، بیتا.
ابنعبری، غریغوریوسبنهارون، تاریخ مختصرالدول، بیروت، مطبعه الکاتولیکیه، بیتا.
ابنعماد، عبدالحیبناحمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، بیروت، دار الإحیاء التراث العربی، بیتا.
ابنفوطی شیبانی، عبدالرزاقبناحمد، مجمع الآداب فی معجم الألقاب، تحقیق محمد کاظم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۴۱۵ق/ ۱۳۷۴ش.
ابنقتیبه، عبداللهبنمسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشه، بیجا، مطبعه دار الکتب، ۱۹۶۰م.
ابنکثیر، اسماعیلبنعمر، البدایه و النهایه، بیروت، مکتبه المعارف، ۱۹۶۶م.
ابنمسکویه، احمدبنعلی، تجارب الأمم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تهران، دار سروشالطباعه والنشر، ۱۳۷۶٫
ابنندیم، محمدبناسحاق، الفهرست، بیروت، دارالمعرفه للطباعه و النشر، ۱۹۸۷م.
اصفهانی، علیبنمحمد، مقاتل الطالبین، تحقیق سید احمد صقر، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، ۱۳۶۸ه/ ۱۹۴۹م.
ابوالمعالی، محمدبنعبیدالله، بیان الأدیان، به تصحیح محمدتقی دانشپژوه و همکاری قدرتالله پیشنماز زاده، مجموعه انتشارات ادبی و تاریخی، ۱۳۷۶٫

hazārag ī Ušēdar [hcˀlk’ y ˀwšytl]
hazārag ī Ušēdarān [hcˀlk’ y ˀwšytlˀn]
(تنجیم)
هزارۀ اوشیدر، هزارۀ اوشیدران: هزارۀ دلو
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: اوشیدر اولین فرزند نازادۀ زردشت است که در آغاز هزارۀ دلو زاده خواهد شد و تا پایان آن هزاره حکمرانی خواهد کرد؛ به همین، خاطر، نام دیگر هزارۀ دلو، هزارۀ اوشیدر است.
ریشه شناسی: (برای بررسی ریشه شناختی جزء اول این ترکیب رک. hazārag). واژۀ Ušēdar وام گرفته از واژۀ اوستایی Uxšiiat̰.ərəta- می‌باشد که مرکب است از: Uxšiiat̰- از ریشۀ vaxš- «رشد کردن، افزودن» و ərəta- «عدل، داد» (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۳۴۹-۳۵۰) که رویهم رفته به معنی «داد-گستر» است؛ اوستایی: Uxšiiat̰-ərəta- (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۳۸۴)؛ فارسی میانه: Hūšēdar [hwšytl], Hušēdarān [hwšytlˀn] (بهار، ۱۳۴۵: ۷۲)؛ Hušētar [hwšytl] (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ پازند: Hušēδar (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ فارسی نو: هزارۀ هوشیدر.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

hazārag ī Ušēdarmāh [hcˀlk’ y ˀwšytlmˀh]
hazārag ī Ušēsarmāh [hcˀlk’ y ˀwšyslmˀh]
(تنجیم)
هزارۀ اوشیدرماه: هزارۀ ماهی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: اوشیدرماه، دومین فرزند نازادۀ زردشت است که در آغاز هزارۀ ماهی زاده خواهد شد و تا پایان آن هزاره حکمرانی خواهد کرد؛ به همین خاطر، نام دیگر هزارۀ ماهی، هزارۀ اوشیدرماه است. مطابق بندهشن (۳۳: ۳۸)، نام دیگر این هزارۀ hazārag ī Ušēsarmāh است.
ریشه شناسی: (برای بررسی ریشه شناختی جزء اول این ترکیب رک. hazārag). واژۀ Ušēdarmāh وام گرفته از واژۀ اوستایی Uxšiiat̰.nəmah- می‌باشد که مرکب است از: Uxšiiat̰- از ریشۀ vaxš- «رشد کردن، افزودن» و nəmah- «نماز، ستایش» (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۱۰۶۹) که رویهم رفته به معنی «نماز-گستر» است؛ اوستایی: Uxšiiat̰-nəmah- (بارتولومه، ۱۹۰۴: ۳۸۴)؛ فارسی میانه: Hušētarmāh [hwšytlmˀh] (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ Hušēdarmāh, Hōšīdarmāh (بهار، ۱۳۴۵: ۷۳)؛ پازند: Hušēδarmāh (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۴)؛ فارسی نو: هزارۀ هوشیدرماه.

Hōšag [hwšk’ | M hwšg | N xōša]
(اسامی بروج)
* خوشه: ششمین برج فلکی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: نام این برج به عربی «سنبله»، به لاتین «Virgo»، و نشانۀ اختصاری آن «♍» می‌باشد. ستارۀ شاخص این برج فلکی، Spica است که معادل لاتین آن و به معنی «کاکل ذرت و گندم» است. این برج فلکی، به صورت دختری تصور شده است که در طول دایرهالبروج قرار گرفته و در یک دستش خوشۀ گندم یا کاکل ذرتی است. صورت فلکی خوشه، برج ششم از دایرهالبروج است و مابین اسد (شیر) و میزان (ترازو) قرار دارد. در نجوم سنتی، ورود خورشید به این برج، برابر با آغاز ماه شهریور است.
ریشه شناسی: این واژه مرکب است از: hōš «خوش» + پسوند اسم ساز –ag «ـه»؛ سانسکریت: ṡūkaka- از ṡūka- «کاکل حبوبات» (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۱۰۸۵)؛ فارسی میانه: hōšak [hwšky] «کاکل ذرت» (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۱)؛ xōšag (بهار، ۱۳۴۵: ۷۱)؛ hōšag [hwšk’] (مکنزی، ۱۳۷۳: ۹۰)؛ فارسی میانه ترفانی: hōšag [hwšg] (بویس، ۱۹۷۷: ۴۹؛ مکنزی، ۱۳۷۳: ۹۰؛ دورکین-مایسترارنست، ۲۰۰۴: ۱۹۴)؛ فارسی نو: خوشه؛ انگلیسی: Spica «کاکل ذرت» از لاتین؛ معادل انگلیسی: Virgo ؛ معادل عربی: سنبله.

Husraw [Paz. husru]
(منازل قمر)
* هوسرو: خانه پانزدهم ماه. از ۶ درجه و ۴۰ دقیقه از میزان تا ۲۰ درجه میزان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بسامد و خوانش: این واژه بعنوان منزل قمری تنها یک بار در بندهشن آمده است. املای آن در نسخ مختلف به شرح زیر است: در K20 با املای پازند (husuru)، و در سایر نسخ با املای پازند (husru) آمده است (پاکزاد، ۲۰۰۵: ۳۶پ۴۴). خوانش پاکزاد (۲۰۰۵: ۳۶) به صورت Husraw است که در لغتنامۀ پهلوی مکنزی (۱۹۷۱: ۴۵) به معنی «معروف، خوش نام» آمده است. بهار (۱۳۷۵: ۵۹)، بهزادی (۱۳۶۸: ۵)، نیز همچون پاکزاد بدون اینکه وارد بحث پیرامون معنای این واژه شود، همین خوانش را دارند. یوستی (۱۸۶۸: ۱۲۷) و انکلساریا (۱۹۵۶: ۳۱)، این واژه را به صورت husru خوانده‌اند. در این میان تنها یوستی (۱۸۶۸: ۱۲۷) است که این واژه را به معنای «خسرو» گرفته است. سایر پژوهشگران، از اظهار نظر در مورد ریشه شناسی این واژه چشم پوشی کرده اند. به هر حال، واژه پهلوی husraw به معنی «خوش نام» دارای املای پازندِ xusrūb (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۳-۱۰۴) است، که با املای پازند این منزل قمر (husru) تفاوت دارد؛ در نتیجه، معنای این منزل قمری نمی‌تواند «خوش نام» باشد.
توضیحات: این منزل قمری معادل با پانزدهمین منزل قمر در عربی یعنی «غفر» است که شامل ستارگان (λ و κ و τ سنبله) می‌شود (بهار، ۱۳۷۵: ۵۹). نام این منزل قمری در هندی Svātí به معنی «خدا، صاحب» است و به ستارۀ Arcturus یا «سماک رامح» اشاره دارد (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۱۲۸۳).

J
ǰastan, jah- [ystn’, yh- | Paz. jah-, jastan | Av. vah-]
(تنجیم)
* ساکن شدنِ (سیارات در بروج دوازده‌گانه)، جای گرفتن، بودن
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
توضیحات: در بندهشن برای نشان دادن مکان و موضع سیارات درون برجها، از فعل ǰastan و andar ǰastan استفاده شده است. واژۀ ǰastan یک واژۀ نجومی به معنی «اقامت کردن، ساکن شدن» و «جای گرفتنِ سیارات در یک برج خاص» است. برای نمونه در بندهشن (۵الف: ۲) آمده است: (Tarāzūg Kēwān andar ǰast) که معنی آن چنین است: «[سیارۀ] کیوان در [برجِ] ترازو جای گرفت». از آنجا که در تنجیم، مکان کواکب در برجهای دوازده‌گانه سرنوشت جهان و جهانیان را رقم می‌زند، واژۀ ǰahišn که لفظاً به معنی «جایگیری و استقرار کواکب» است، عملاً مترادف با «زایچه» و به معنی «طالع، بخت، تقدیر، و سرنوشت» بکار رفته است. به همین ترتیب، ترکیب J̌ahišn-ayār نیز به معنی «بخت یار» آمده است.
ریشه شناسی: واژۀ ǰahišn مرکب است از: بن مضارع jah- «جای گرفتن، مستقر شدن» (سانسکریت: vas-)+ پسوند اسم معنی ساز ~išn (ـش): هندوایرانی آغازین: از ریشه *Huas- «ساکن شدن» (لوبوتسکی، ۲۰۰۹: ۱۲۳)؛ سانسکریت: vas- «ماندن، بودن، مستقر شدن، ساکن شدن» (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۹۳۲)؛ اوستایی: vah- «ساکن شدن، مسکن گزیدن» (رایشلت، ۱۹۱۱: ۲۶۰؛ کلنز، ۱۹۹۵: ۵۳)؛ فارسی میانه: jastan [jstn’] «جستن، قرار گرفتن، بودن»، andar jast «داخل شد» (بهار، ۱۳۴۵: ۳۶۷-۳۶۸)؛ jastan, jah- [ystn’, yh-] «روی دادن، پدیدار شدن، قرار گرفتن» (مکنزی، ۱۹۷۱: ۴۶)؛ jahišn [yhyšn’] «اقبال، بخت» (مکنزی، ۱۹۷۱: ۴۶)؛ jastan, jah- [ystn’, yh-] «جستن؛ (مجازاً) رخ دادن، پدیدار شدن» (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۷)؛ پازند: jastan, jah- (نیبرگ، ۱۹۷۴: ۱۰۷)؛ فارسی نو: جَستن؛ انگلیسی: was «بود» (مونیرویلیامز، ۱۹۶۰: ۹۳۲)؛ معادل عربی: وضع، سکن.
ترکیبات:
andar ǰast «مستقر شد، ساکن شد».

گام هفتم: مدلسازی خودرگرسیونی با وقفه‌های توزیعی (ARDL)
پس از استخراج سری زمانی ریسک، با مدل خودرگرسیونی با وقفه‌های توزیعی، این متغیر (به عنوان متغیر وابسته) براساس سری زمانی نرخ ارز مدلسازی می‌شود. ضرایب بدست آمده (کوتاهمدت و بلندمدت) از متغیر مستقل سری زمانی نرخ ارز، بیانگر میزان تاثیرپذیری بازدهی منفی (ریسک) هر یک از صنایع از نوسانات نرخ ارز میباشد. در نهایت پس از استخراج ضرایب مذکور برای کلیه صنایع، این صنایع بر حسب میزان تاثیرپذیری از نوسانات نرخ ارز رتبهبندی میگردند.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۱-۷-۲ جامعه آماری
در پژوهش حاضر دو نوع سری زمانی انتخاب گردید: سری زمانی نوسانات نرخ ارز و شاخص صنایع مختلف بورس. سری زمانی نرخ بازاری دلار از پایگاه اطلاعاتی شرکت بورس اوراق بهادار تهران استخراج گردید. در این مطالعه برای بررسی شاخص صنایع، صنایعی که در آن حداقل ۳ شرکت پذیرفته شده در بورس و اوراق بهادار (بازار اول و دوم) حضور دارند، انتخاب شد که با این قید، در مجموع ۱۷ صنعت به شرح زیر انتخاب گردید. صنایع منتخب شامل: سرمایه‌گذاری، شیمیایی، بانک، دارو، ماشین‌آلات، محصولات فلزی، فرآورده‌های نفتی، خودو، ساخت فلزات اساسی، مواد غذایی، قند و شکر، کاشی و سرامیک، پلاستیک (لاستیک)، سیمان، معدن، مستغلات و بیمه می‌باشد. اطلاعات مربوط به شاخص صنایع نیز از پایگاه اطلاعاتی شرکت بورس اوراق بهادار تهران استخراج شد.
دوره زمانی مورد مطالعه دوره ۵ ساله از ۳۱ شهریور سال ۱۳۸۸ تا ۳۱ شهریور ۱۳۹۳ می‌باشد و داده‌ها بصورت روزانه بوده و جمعاً ۱۲۱۰ مشاهده می‌باشد.
۱-۸ چارچوب تحقیق
در این پژوهش در فصل دوم به بررسی ادبیات و پیشینه تحقیق پرداخته شده است. در بخش نخست این فصل به پشتوانه مطالعات تطبیقی به معرفی مفاهیم ریسک، ریسک نرخ ارز و ارتباط آن با بازار سرمایه پرداخته و در ادامه ادبیات نظری ریسک‌های مشتق از نوسانات نرخ ارز و شیوه‌ها و استراتژی‌های مدیریت ریسک تشریح شده است. شایان ذکر است که بخش عمده‌ای از ادبیات نظری مربوط به ریسک نوسانات نرخ ارز در سطح خرد برای نخستین بار در مطالعات داخلی بیان گردیده است^[۱۱]. در بخش دوم فصل حاضر نیز مطالعات صورت گرفته در حوزه نوسانات نرخ ارز و بازار بورس در قالب ۴ حوزه: ۱) روابط بین نرخ ارز و بازدهی سهام، ۲) مطالعات مرتبط در حوزه خانواده GARCH، ۳) ارزش در معرض ریسک و ۴) زنحیره مارکوف پرداخته شده است.
در فصل سوم به بررسی مبانی نظری پژوهش و مروری بر متغیرهای مورد مطالعه پرداخته شده است. در بخش نخست فصل جاری به بررسی و تحلیل روند نرخ ارز، شاخص بورس و شاخص سهام برخی از صنایع پرداخته شد و در ادامه به تشریح مبانی نظری مدل‌های مورد استفاده در پژوهش اعم از مدل‌های خانواده GARCH، ارزش در معرض ریسک (VaR) و زنجیره مارکوف پرداخته شده است.
در فصل چهارم نیز در بخش نخست به برآورد و تجزیه و تحلیل نتایج بر اساس ۷ گام استخراج ریسک بنگاه از نوسانات نرخ ارز صنایع پرداخته شده و در بخش دوم آن نیز به معرفی و پیشنهاد ابزار جدید مدیریت ریسک نرخ ارز «اوراق مشارکت ارزی قابل تبدیل به سهام» پرداخته شده است.
فصل پایانی پژوهش حاضر نیز در بخش نخست به خلاصه‌ای از یافته‌های تحقیق در سه بخش؛ مبانی نظری ریسک نوسانات نرخ ارز، اندازه‌گیری ریسک صنایع و معرفی ابزار جدید مالی-اسلامی پرداخته و در بخش دوم پیشنهادات و توصیه‌های سیاستی برگرفته از نتایج این پژوهش بیان گردیده است.
۱-۸ تعاریف و اصطلاحات
در فرهنگ لغات سرمایه‌گذاری، ریسک به مفهوم زیان بالقوه سرمایه‌گذاری قابل محاسبه تعریف شده است. گالیتز^[۱۲] ریسک را نوسانات در هرگونه عایدی می‌داند. تعریف مذکور این مطلب را روشن می‌کند که تغییرات احتمالی آینده برای یک شاخص خاص، چه مثبت و چه منفی ما را با ریسک مواجه می‌سازد. بنابراین، امکان دارد تغییرات موجب انتفاع یا زیان شود. دیدگاه دیگری نیز در خصوص ریسک وجود دارد که تنها به جنبه منفی نوسانات توجه دارد. هیوب^[۱۳] ریسک را احتمال کاهش درآمد یا از دست دادن سرمایه تعریف می‌کند.
ریسک نوسانات نرخ ارز؛ این اصطلاح که در عنوان پژوهش حاضر نیز ذکر شده است، در ادبیات مالی در مفهوم «تاثیر نوسانات نرخ ارز بر ریسک فعالیت بنگاه‌های اقتصادی» بکار برده می‌شود و خلاصه اصطلاح « ریسک بنگاه از نوسانات نرخ ارز» می‌باشد(راعی، ۱۳۹۰). بنابراین در متن اصلی پژوهش اصطلاح «ریسک بنگاه از نوسانات نرخ ارز» و « ریسک نوسانات نرخ ارز » دارای مفهوم یکسانی می‌باشد. در عنوان پژوهش نیز جهت کوتاه‌ نمودن عبارت، از اصطلاح «ریسک نوسانات نرخ ارز» استفاده شده است. شایان ذکر است که در برخی از مطالعات اقتصادی، ریسک نوسانات نرخ ارز به ریسکی اشاره می‌کند که بر اساس مدل‌های پارامتریک از سری زمانی نوسانات نرخ ارز مستخرج می‌شود که این مفهوم با توجه به اهداف، سوالات و فروض تحقیق، مورد نظر پژوهش حاضر نمی‌باشد.
بازده؛ در ادبیات اقتصادی به درآمد حاصل از سرمایه‌گذاری گفته می‌شود و در تعریف آماری آن میزان تغییر قیمت جاری دارایی از دورهt به دوره t+1 گفته می‌شود. اگر قیمت دوره t+1 بیشتر از قیمت دوره t باشد، بازده مثبت و در غیر اینصورت بازده منفی می‌باشد. در صورت عدم تغییر قیمت نیز بازده برابر با صفر می‌باشد(دایره المعارف تخصصی حسابداری).
شاخص صنایع: میانگین وزنی قیمت سهام شرکت‌های فعال در آن صنعت، تحت عنوان شاخص صنعت x نامیده می‌شود. شاخص صنایع بصورت روزانه توسط بورس اوراق بهادار تهران محاسبه و منتشر می‌گردد.
ارزش در معرض ریسک: به حداقل زیان مورد انتظار در سطح اطمینان مشخص در یک دوره معین (معمولاً یک یا ده روزه) گفته می‌شود. برآورد ارزش در معرض ریسک بر اساس بازده و تلاطم قیمت دارایی انجام می‌شود (دایره المعارف تخصصی حسابداری).
مدیریت ریسک؛ فرآیندی است که به مدیران امکان می دهد میان هزینه‌های عملیاتی و هزینه‌های مالی اقدامات حفاظتی متعادلی برقرار کرده و از طریق حفاظت از فرآیندهای کسب و کار که پشتیبان اهداف سازمان هستند، به منافع مربوطه دست یابند. مدیریت ریسک، یک فرایند جامع است که به منظور تعیین، شناسایی، کنترل و حداقل نمودن تاثیرات و عواقب رویدادهای احتمالی مورد استفاده قرار می گیرد(دایره المعارف تخصصی حسابداری).
زنجیره مارکوف؛ دنباله‌ای از متغیرهای تصادفی است که همگی این متغیرهای تصادفی دارای فضای نمونه‌ای یکسان هستند اما، توزیع احتمالات آنها می‌تواند متفاوت باشد و در ضمن هر متغیر تصادفی در یک زنجیره مارکوف تنها به متغیر قبل از خود وابسته است. این فرایند تصادفی در هر مرحله در حالت خاص و مشخصی قرار دارد و به صورت تصادفی در هر مرحله تغییر حالت می‌دهد. مراحل اغلب به عنوان لحظه‌های زمانی در نظر گرفته می‌شوند (میلر^[۱۴]، ۱۹۹۷).
احتمال انتقال؛ احتمال‌هایی است که به تغییر حالت‌ها در هر مرحله نسبت داده می‌شوند (میلر، ۱۹۹۷).
رژیم ۱ و رژیم ۲؛ هر یک از دو رژیم تعیین شده برای بازده‌های شاخص صنایع تفسیر اقتصادی واضح و روشنی دارند. رژیم ۱ رژیمی است که رفتار شاخص صنعت را در حالت رکود با بازدهی مورد انتظار پایین و انحراف معیار بالا نشان می‌دهد. در حالی که رژیم دیگر (رژیم ۲) رفتار شاخص صنعت را در حالت رونق با بازدهی مورد انتظار بالا و انحراف معیار پایین نشان می‌دهد.
فصل دوم
ادبیات و پیشینه تحقیق
۲-۱ مقدمه
مطالب این فصل بطور کلی در دو بخش ادبیات و پیشینه تحقیق بیان شده است. در بخش نخست ابتدا به بررسی رابطه ریسک نرخ ارز و ارتباط آن با بازارهای مالی بویژه بازار سرمایه پرداخته شده است. در این رابطه ابتدا به بررسی انواع ریسک ناشی از نوسانات نرخ ارز برای بنگاه‌های اقتصادی پرداخته و ضمن بیان راهکارهای مدیریت آن بر حسب ویژگی‌های شرکت‌ها، استراتژی‌های مدیریتی مناسبی در این رابطه معرفی شد. در بخش دوم به بررسی مطالعات صورت گرفته در حوزه نوسانات نرخ ارز و بازار بورس پرداخته شده است. در این بخش مطالعات به ۴ گروه تقسیم شده است. در واقع مطالعات این حوزه به ترتیب در گروه‌های ۱) روابط بین نوسانات نرخ ارز و بازدهی سهام ۲) مدل‌های خانواده GARCH، ۳) ارزش درمعرض ریسک، و ۴) مطالعات پیرامون مدل‌های مارکوف دسته‌بندی شده است. در حوزه برآورد ارزش درمعرض ریسک با بهره گرفتن از مدل‌های خانواده GARCH با لحاظ نمودن مدل‌های مارکوف، تعداد بسیار محدودی تحقیق انجام گردیده که در انتهای بخش بدان اشاره شده است. شایان ذکر است که با توجه به تعدد مطالعات صورت گرفته در ۴ بخش فوق، بخش عمده‌ای از مطالعات در قالب جداول منسجم در پیوست (الف) تا (د) ضمیمه شده‌اند.
۲-۲ ریسک نوسانات نرخ ارز و ارتباط آن با بازار سرمایه
با گسترش فعالیت‌های اقتصادی، فضای کسب و کار حاکم بر هر صنعت، در دو مولفه «دسترسی به منابع ارزان» و «بازارهای هدف مناسب» با تحول چشمگیری مواجه شده است. این تحولات در راستای قانون « منابع محدود – نیازهای نامحدود»، بنگاه‌های تولیدی را ملزم به بهرهگیری از منابع ارزان در خلق ارزش و دسترسی به بازارهای جهانی با رویکرد عرضه ارزش نموده است (ناچسی و پوتزولو^[۱۵]، ۲۰۱۱). از سوی دیگر تجارت بین محصولات و کالاها در فضای جهانی می‌بایست برحسب ارزش‌های قابل قبول و مورد تایید کلیه کشورها باشد. این ارزش چیزی نیست جزء پول ملی کشور مبدا ( و پول ملی کشور طرف معامله که به اصطلاح «ارز» نامیده میشود). در واقع کالاها و خدمات در تجارت بینالملل بر حسب ارز، ارزش‌گذاری شده و مورد معامله قرار میگیرند(همان). بدون شک قیمت (اعتبار) ارز و نوسانات آن تابعی از شرایطی است که در مطالعه حاضر مورد نظر قرار نمی‌گیرد^[۱۶]. در این رابطه با توجه به فضای کسب و کار بنگاه‌های اقتصادی، فرایند زنجیره تامین- تولید و توزیع محصول آنها تحت تاثیر نوسانات نرخ ارز می‌باشد. قاعدتاً عدم اطمینان از میزان نوسانات ارز برای هر بنگاه به عنوان ریسک تلقی می‌شود که می‌تواند چارچوب فعالیت بنگاه را تحت تاثیر قرار بدهد(برون^[۱۷]، ۲۰۰۱). بنابراین مدیریت این ریسک به عنوان یکی از وظایف مهم مدیران مالی بنگاههای اقتصادی بحساب می‌آید.
۲-۲-۱ انواع ریسک نرخ ارز
«ریسک نرخ ارز» به خطر بالقوه‌ای اطلاق میشود که طی آن نوسانات نرخ ارز، عملکرد مالی شرکت را از طریق تغییر شرایط حسابهای مالی یا جریان نقدی شرکت تحت تاثیر قرار دهد و بگونهای موجب ایجاد نااطمینانی از میزان دریافتیها و پرداختیهای آینده برای شرکت گردد(آلپا^[۱۸]، ۲۰۰۳). محققان این موضوع را هم از منظر تئوریک و هم بصورت تجربی مورد بررسی قرار دادهاند. مطالعات تئوریکی انجام شده به بررسی انواع مختلف ریسک نرخ ارز شرکتی و ارتباط این ریسکها با ارزش بازاری شرکت پرداختهاند. مطالعات تجربی نیز روش های مختلف مدیریت ریسک ارز در کشورهای مختلف را بررسی نمودهاند (ویچینوند و دیکس کامیرو^[۱۹]، ۲۰۱۲). در ادامه به مطالعه ۳ ریسک عمده نوسانات نرخ ارز یعنی ریسک تبدیل^[۲۰]، ریسک معامله^[۲۱] و ریسک اقتصادی^[۲۲] پرداخته میشود.
الف) ریسک تبدیل
فرایند تبدیل همراه با نوسانات نرخ ارز ممکن است موجب تغییر سود یا زیان در ترازنامه‌ شرکت‌ها شود. تغییر سود و زیان همان ریسک تبدیل است. این تبدیل در دارایی‌ها- بدهی‌ها- تعهدات(در واقع بخش حساب‌های ترازنامه‌ای) منعکس میشود. ریسک تبدیل در زمان تجدید ارزیابی حسابهای مالی سالانه نیز نمود پیدا میکند. ریسک تبدیل خود شامل؛ ۱) ریسک سود و زیان، ۲)ریسک ترازنامه یا اهرمی و ۳)ریسک درآمد خالص است(مارشال^[۲۳]، ۲۰۰۸). در ادبیات اقتصادی، محققین ریسک تبدیل را در قالب اصطلاحی تحت عنوان «عدم تطابق ارزی^[۲۴]» بیان می‌کنند. عدم تطابق ارزی به این موضوع اشاره دارد که چگونه نوسانات نرخ ارز موجب تغییر ارزش خالص فعلی جریان درآمد- مخارج آینده می‌شود. میزان این تغییر به دو عامل میزان حساسیت دارایی‌ها و تعهدات به نوسانات نرخ ارزی و بازدهی دارایی‌های سرمایه‌ای بستگی دارد(پانیتزا، ۲۰۰۷^[۲۵]). عدم تطابق ارزی در واقع به عنوان تفاوت در ارزش ارزی دارایی‌ها و تعهدات موجود در ترازنامه‌های بنگاه‌ها، دولت و اقتصاد کشور تلقی می‌شود. برای یک بنگاه اقتصادی، عدم تطابق ارزی از رابطه بین تعهدات ارزی و ارزش خالص فعلی جریان نقدی پول ملی ناشی می‌شود. به عنوان نمونه چنانچه بانک‌ها تسهیلات ارزی دریافت شده را برحسب پول ملی در اقتصاد به جریان انداخته باشند، یک عدم تطابق ارزی بین دارایی‌ها و بدهی‌های بانکها به وجود می‌آید. در این وضعیت هرچند تراز مالی بانک در نرخ ارز جاری برقرار است، ولی هرگونه کاهش ارزش پول داخلی موجب می‌شود که تراز مالی بانک به هم بخورد. حال چنانچه این تغییر نرخ ارز شدید باشد، بانک دچار یک بحران جدی د ر بازپرداخت تعهـدات خود خواهد شد
ب) ریسک معاملاتی
در ادبیات مالی این ریسک محور اصلی مدیریت ریسک محسوب می‌شود. در واقع ریسک مذکور، یک ریسک جریان نقدی است که شرکت در حین تبدیل جریان نقدی پول خارجی خود، به پول ملی با آن مواجه می‌شود. شرکتهای صادرات محور که بخش اعظمی از منابع مورد نیاز خود را از داخل تامین میکنند، یا شرکتهایی که بخش اعظمی از مواد اولیه خود را از خارج تامین میکنند (و محصولات خود را در داخل به فروش میرسانند) از این ریسک تاثیر بیشتری می‌پذیرند. مطالعات گستردهای راجع به ریسک معاملاتی صورت گرفته و ابزارهای مالی متنوعی در خصوص مدیریت ریسک مزبور طراحی و به اجرا درآمده که در بخش مدیریت ریسک به آنها اشاره خواهد شد.
با توجه به مفاهیم نسبتاً نزدیک ریسک تبدیل و ریسک معاملاتی در جدول (۲-۱) برخی تفاوت‌های این دو نوع ریسک ذکر شده است.
جدول (۲-۱): تفاوت ریسک تبدیل و ریسک معاملاتی

مولفه
ریسک تبدیل
ریسک معاملاتی

زمان ظهور/ایجاد

پایان دوره مالی

طی دوره مالی/ جریان نقدی

حساب‌های مالی تاثیرپذیر

ترازنامه‌

صورتحساب‌های سود و زیان میان‌دوره‌ای

بخش‌های تاثیرپذیر

سود و زیان/ دارایی‌ها/ بدهی‌های ارزی/ درآمد خالص

سود و زیان/ درآمد خالص

تاثیر بر سرمایه

ب: مبنای مسئولیت

به موجب رهنمود سال ۲۰۰۴ بهره‌برداران – اشخاص حقیقی یا حقوقی اعم از دولتی یا خصوصی که فعالیت برای آنها انجام می‌شود – دو تعهد عمده دارند: نخست، تکلیف اولیه تعهد به فعل: یعنی در صورتی که خطر قریب الوقوع ورود خسارت وجود دارد، بایستی بلافاصله اقدام پیشگیرانه از ورود خسارت را انجام دهند و در صورت امکان نداشتن پیشگیری، بلافاصله جوانب امر را به اطلاع مقامات صالح دولتی برسانند؛ و دوم، تکلیف ثانویه متحمل شدن خسارت: به این معنی که در صورت ورود زیان، بایستی همزمان با اطلاع دادن به مقام‌های صالح، تلاش کنند آلودگی را مهار کرده و کاهش دهند و در ادامه خسارات وارده را نیز جبران کنند. دلیل به رسمیت شناختن مسئولیت محض این است که اثبات تقصیر عامل زیان در مسایل زیست محیطی برای زیان دیده بسیار دشوار و پر هزینه است. و همچنین از منظر اقتصادی نیز قدرت بازدارندگی مسئوولیت محض بیشتر است چرا که هدف در این نوع از مسئولیت پیشگیری از وقوع خسارت است و نه جبران خسارت‌های وارده و در نتیجه بهره‌بردار علاوه بر بیمه خطرات احتمالی با « تحلیل‌های سود و زیان» در اجتناب و پیشگیری از وقوع حادثه تلاش بیشتری می‌کند. چرا که در صورت وقوع حادثه خسارتی دو چندان را متحمل می‌شود.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

بند سوم: مفهوم خسارت

دشواری اصلی در تعریف خسارت‌های زیست محیطی این است که آیا قربانی جنین خسارتی انسان است، یا محیط زیست. در پاسخ به این پرسش بنیادین دو گرایش عمده وجود دارد، گروهی محیط زیست را منشاء ورود خسارت به انسان دانسته‌اند و در مقابل گرایش دیگر خسارت به خود محیط زیست را صرف نظر از بازتاب‌های آن مورد، خسارت تعریف می‌کنند گویا بتوان نظر دوم را با دو استدلال مقدم دانست، نخست آنکه بسیاری از خسارت‌های وارده به محیط پیرامونی برای ما شناخته شده و قابل درک نیستند و چه بسا رفتاری که برای انسان بی‌خطر فرض می‌شود پایه‌های خسارت زیست محیطی دیرپایی باشد که در آینده نمایان می‌شود به این ترتیب هر خسارتی بر محیط زیست – هر چند که در نگاه اول بی‌خطر باشد – ممکن است در آینده خسارت‌ها و آثار مخربی را به دنبال داشته باشد و دوم آنکه از آنجایی که هر حقی با تکلیف ملازمه پیدا می‌کند، حق استفاده و بهره‌برداری از محیط زیست برای انسان تکلیف توامان حفظ آن را نیز ایجاد می‌کند به تعبیر دیگر انسان در مقابل استفاده‌ای که از محیط زیست می-برد ملزم به رعایت حداقل حقوق آن یعنی محافظت و نگهداری محیط زیست به همان حالت طبیعی است و در صورت رعایت نکردن این توازن باید در مقام جبران خسارت، باید خواستار بازگرداندن شرایط طبیعی پیشین از آلوده‌کننده شد. پس هر چند که انسانی از این خسارت ایجاد شده آسیب ندیده است (گرچه می‌توان گفت هر اثر ناسودمندی بر زندگی انسان مؤثر است خواه به شکل مستقیم یا غیر مستقیم) اما حق خود ِ محیط زیست چنین ایجابی را بر عهده‌ی انسان قرار می‌دهد.اما از منظر حقوقی می¬توان از دستور العمل کمیسیون اروپا استفاده کرد چنانچه در ماده دو این دستورالمعل خسارات زیست محیطی به سه نوع تقسیم شده اند: خسارت به گونه‌ها و زیست گاه‌های طبیعی، خسارت به آب و زمین. این خسارت‌ها در واقع خسارت به برخی از عناصر سازنده‌ی محیط زیست هستند به این ترتیب همه‌ی منابع طبیعی را شمال نمی‌شود.

بند چهارم:روش ارزیابی خسارات زیست محیطی

در خصوص ارزیابی خسارات زیست محیطی دو نظر وجود دارد، گروه نخست (اکولوژیست‌ها) معتقدند که خسارت‌های زیست محیطی قابلیت ارزیابی را ندارند و در واقع این بازار است که عناصر زیست محیطی را ارزیابی می‌کند، این گروه معتقدند که عناصر زیست محیطی دارای ارزشی ذاتی هستند که قابلیت ارزش‌گذاری مادی را ندارند، چرا که تمامی‌عناصر یک پیکرۀ زیست محیطی بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند و یک بخش از آن را نمی‌توان مستقل از دیگری ارزیابی کرد، به باور این گروه خسارت به یک بخش از محیط زیست، خسارتی است که بر همۀ ارکان وجودی آن تأثیرگذار است، حال آنکه توانایی درک این خسارن‌ها در یک برهه‌ی زمانی و مکانی برای ما غیر ممکن است. استدلال حقوقی باورمندان به این اندیشه این است که علاوه بر اینکه معیار درستی برای قیمت‌گذاری وجود ندارد، ارزیابی عناصر زیست محیطی در قالب ارزش‌گذاری مادی به معنای فروش جرم است و این خود مجوزی است برای دارندگان توانایی مالی تا در مقابل کسب سود بخشی از محیط زیست را مورد وعاملع قرار دهند. در مقابل این گروه موافقان ارزیابی خسارتهای زیست محیطی قرار دارند که معتقدند اگر محیط زیست ارزش‌گذاری نشود نتیجه‌ای جز تخریب آن وجود نخواهد داشت، هر چند نظر این گروه مطابق با واقعیت‌های زندگی اجتماعی امروز است اما روش ارزیابی و معیار سنجش ارزیابی در این مورد از اهمیت به سزایی برخوردار است.
یکی از روش‌های ارزیابی، تعیین میزان خسارت بر اساس روش‌های «هزینه جایگزینی» است به این معنی که هزینه‌ی ترمیم آن عنصر زیان داده و بازگرداندن به حالت نخست معیار عمل قرار گیرد. راه حل دیگر استفاده از «روش سودمندی» برای تعیین ارزش واقعی یک عنصر زیست محیطی است به این معنی که تمایل افراد به میزان پرداخت هزینه‌های زیست محیطی معیار عمل قرار گیرد برای نمونه می‌توان گفت که افراد برای خرید یک واحد آپارتمان در حاشیه بزرگراه نسبت به واحد مسکونی با همان شرایط در مکانی بدون آلودگی صوتی تمایل کمتری دارند و درنتیجه میزان ارزش این نوع آلودگی در تفاوت قیمت این دو کالا نمایان می‌شود. در عین حال هر یک از این روش‌های ارزیابی را می‌توان به میزان حداقلی و یا حداکثری سنجید در روش حداقلی تنها خسارت‌های زیست محیطی مستقیم ارزیابی می‌شود در حالی در در روش حداکثری خسارات متعددی همچون عدم نفع از محیط زیست و… نیز ملاک تقویم خسارت است.

بند پنجم: رابطه سببیت

یکی از دشوار‌ترین مسائل در مسئولیت مدنی پیدا کردن رابطه سببیت بین خسارت وارد شده و فعل زیان بار است. این دشواری در خسارات زیست محیطی دوچندان می‌شود چرا که افزون بر خاصیت «دیرپایی» این نوع خسارت که تشخیص عرفی عامل زیان را دشوار می‌کند ممکن است در مواردی تشخیص خود ِ زیان برای بشر دشوار باشد در واقع در بین ارکان سه گانه‌ی مسئولیت مدنی (زیان؛ فعل زیان بار و رابطه سببیت) دو حلقه‌ی مفقود وجود داشته باشد، علاوه بر این موارد ممکن است که عدم وضوح تعابیر و الفاظ زمینه‌های سوء استفاده و سوء تعبیر و تفسیر را بیش از هر پرونده‌ی دیگری ایجاد کند. همچنین در مواردی که آلودگی وصف ِ «پراکنده» و منتشر شونده دارد نمی‌توان آثار منفی محیط زیست را به فعل یا ترک فعل عامل معینی منتسب کرد که نتیجه‌ی تمام موارد گفته شده محقق نشدن مسئولیت ناشی از خسارت است چرا که در مسئولیت مدنی باید حداقلی از تقصیر و رابطه‌ی آن تقصیر با خسارت احراز شود. به همین دلیل است که در دستورالعمل کمیسیون اروپا در صورت «امکان» وجود خسارت زیست محیطی؛ مسئولیت بهره‌بردار محقق شده فرض می‌شود و همچنین در مواردی که آلودگی‌ها «وصف پراکنده» دارد و نمی‌توان به مسئولیت زیست محیطی شخص خاصی استناد کرد شیوه‌های جایگزین مانند مالیات پیش‌بینی شده است. در توجیه وجود مسئولیت در صورت امکان وجود ضرر برخی از حقوقدانان مسئولیت را ناشی از «تقصیر در احتیاط» شمرده‌اند به این معنی که آلاینده احتیاط لازم را در زمینه پیشگیری از وقوع خسارت قریب الوقوع انجام نداده است.
در حقوق ایران می‌توان این نکته را ذکر کرد که معیار واحد مسئولیت تقصیر نیست و در این مورد می‌توان به مبانی فقهی همچون نظریه «احترام به اموال» اشاره کرد(روایت مشهور پیامبر- حرمه مال المسلم کحرمه دمه). در این نظریه محیط زیست ِ ذکر شده در اصل ۵۰ قانون اساسی از دو فرض خارج نیست یا مشمول اموال عمومی‌مندرج در اصل ۴۵ قانون اساسی است و حکم انفال و ثروت‌های عمومی‌را پیدا می‌کند و یا مشمول اموال خصوصی اصل ۴۷ قرار می‌گیرد که در هر دو صورت عناصر آن در دسته اموال قرار گرفته و تابع احکام حمایت از اموال است و حمایت اموال در درجه‌ی نخست به معنی جلوگیری از ایجاد خسارت و در مرحله‌ی بعد جلوگیری از هدر رفتن آن خسارت است. در مرحله‌ی اجرا می‌توان گفت از انجایی که این نظریه اعم از اتلاف، تسبیب و مسئولیت مطلق است در صورتی که هیچ یک از اصول خاص بیانگر مسئولیت بهره‌بردار نبود می‌توان عمل او را مشمول فرض تقصیر دانست.

بند ششم: مسئول پیشگیری و جبران خسارت زیست محیطی

کمیسیون اروپا مسئولیت را بر عهده «متصدی» یا «بهره‌بردار» قرار داده است. در این سند بهره‌بردار به شخصی گفته می‌شود که بر فعالیت انجام شده کنترل و نظارت دارد و لذا شخصی غیر از مالک یا متصرف زمین آلوده است. بهره‌بردار شخصی است که بر فعالیت زیانبار «کنترل عملی» دارد، از این رو شرکت‌های مادر که کنترل مستقیم و مدیریت روزانه‌ای بر فعالیت ندارند و نظارتشان غیر مستقین است را شامل نمی‌شمود.
بر اساس پیش‌بینی کمیسیون بهره‌بردار دو تعهد اساسی به عهدا دارد: تعهد به اقدام و تعهد مالی. در تعهد به اقدام بهره‌بردار موظف است در صورت خطر خسارت قریب الوقوع بودن تاخیر اقدانات پیشگیرانه را انجام دهد و اگر اقدامات انجام شده ثمری نداشت هر چه سریع‌تر اطلاعات لازم را در اختیار مقامات صالح دولتی قرار دهد، همچنین در صورتی که خسارتی ایجاد شده بهره-بردار باید بدون تاخیر مقامات را در جریان امر قرار دهد و اقدامات لازم را برای مهار و کاهش خسارت به کار‌بندد.
در مورد خسارت‌های مالی نیز گاهی مسئولیت بهره‌بردار به شکی مستقیم است و از ابتدا هزینه‌های خسارت زیست محیطی را تأمین می‌کند و گاهی مقام صالح دولتی پس از انجام تقدامات لازم هزینه را از وی اخذ می‌کند. در کمیسیون توشیحی اروپا پیش‌بینی شده بود که در صورت یتیم بودن خسارت به این معنا که بهره‌بردار قابل شناسایی نباشد، دولت موظف به جبران خسارت یا پیشگیری از آن است؛ البته این اقدامات طبق دستور العمل فعلی تأثیری در مسئولیت بهره‌بردار ندارد و طبق اصل «آلوده‌کننده باید بپردازد» مسئول نهایی بره‌بردار است.

بند هفتم: عوامل رافع مسئولیت زیست محیطی

مبنای مسئولیت مقرر در دستورالعمل اروپا مطلق نیست بلکه مسئولیت محض است. به این معنی که در دستورالعمل دفاع‌هایی در این راستا پیش‌بینی شده است، که‌پذیرش برخی از آنها برای دولت‌ها اجباری و‌پذیرش برخی دیگر نیز اختیاری است.

الف: عوامل توجیه‌کننده اجباری

۱. دخالت شخص ثالث

اگر بهره‌بردار تدابیر لازم را اندیشیده باشد، نباید مسئولیت ناشی از فعل غیر را متحمل شود. رویه انگلستان چنین دفاعی را می‌پذیرد به شرطی که فعل ثالث غیر قابل پیش‌بینی باشد. اما از آنجایی که دخالت شخص ثالث به طور کل رابطه‌ی سببی را قطع نمی‌کند به نظر می‌رسد که شخص باید اقدامات لازم و ضروری را با توجه به نوع فعالیت و اوضاع و احوال قضیه رعایت کرده باشد تا از مسئولیت معاف شود و در غیر این صورت در حدود بی‌مبالاتی و یا بی‌احتیاطی خود مسئول است.

۲. رعایت دستور یا تعلیمات دولتی

رعایت فعالیت یا دستور اجباری مقامات دولتی یا تعلیمات ارائه شده از طرف آنها سبب معافیت بهره‌بردار از مسئولیت می‌شود. البته باید به یاد داشت که در بسیاری از کشورهای اروپا همانند آلمان دخالت شخص ثالث و یا رعایت دانش فنی و تعلیمات دواتی همانند سایر دلایل مسئولیت را منتفی نمی‌کنند بلکه در این راستا «اصل تناسب» رعایت می‌شود و بهره‌بردار باید به نسبت دخالت در زیان به جبران خسارت بپردازد تا هدف پیشگیری و جبران خسارت توامان رعایت شده باشد و از طرفی به علت معافیت از مسئولیت، فرد در انجام خسارت تشویق نشده باشد.

ب: عوامل توجیه‌کننده اختیاری

دربارۀ مسئولیت محض دو دفاع که دولت‌های عضو در‌پذیرش یا رد آن اختیار دارند نیز پیش‌بینی شده است که عبارتند از:

۱. داشتن مجوز دولتی

بهره‌بردار موظف نیست خسارت‌هایی را که از انجام فعالیت‌های مجاز او ایجاد شده است جبران کند، البته برخی از مفسران گفته‌اند که مجوز دولتی انجام فعالیت را مجاز می‌سازد و نه ایجاد خسارت بنابراین اگر دانش علمی‌و فنی جدید که بهره‌بردار فرصت آگاه شده و استفاده از ان را داشته روشن سازد که استانداردهای مجوز قدیمی‌هستند دفاع‌ پذیرفته نیست.

۲. رعایت معلومات علمی‌و فنی زمان انجام فعالیت

یکی دیگر از دفاع‌هایی‌پذیرفته شده دفاع «خطر پیشرفت» است، برای برخورداری از چنین معافیتی بهره‌بردار نباید مرتکب تقصیر و بی‌مبالاتی شده باشد و از اخرین یافته‌های علمی‌و فنی در انجام فعالیت خود بهره برده باشد.
پس میتوان به این نتیجه رسید که به نظر می‌رسد که مسئولیت مدنی سنتی که بر مبنای نظریه‌های سنتی مانند تقصیر و خطا استوار است پاسخگوی خسارتهای زیست محیطی که در بسیاری از موارد باعث ایجاد خسارتهای عمومی‌می‌شوند نیست چرا که در قواعد مسئولیت مدنی حقوق و اموال خصوصی مورد حمایت قرار گرفته است و برای حفاظت از حقوق عمومی‌ زیست محیطی باید ساختار پیشگیری و جبران خسارتها خاص در قوانین پیش‌بینی شود. همچنین تشکیل دادگاه تخصصی و آموزش قضات و دادرسان در درک مسائل زیست محیطی می‌تواند در جبران اینگونه خسارت‌ها تأثیر به سزایی داشته باشد.

گفتار سوم: راه‌های جبران خسارت

حق استفاده از محیط زیست سالم، یکی از حقوق بنیادین افراد محسوب می‌شود و نگهداری از آن تکلیف عمومی‌است. با وجود این، حقوق مسئولیت مدنی نیز نسبت به ادای چنین تکلیفی بیگانه نیست. قواعد سنتی مسئولیت مدنی در پاسخگویی به خسارت‌های زیست محیطی کارآمد نیست. به همین مناسبت، پارلمان و شورای اروپا در سال ۲۰۰۴ دستورالعملی درباره مسئولیت ناشی از تجاوز به محیط زیست، تصویب کرد که دولت‌ها ملزم هستند قواعد آمرانه آن را به قانون ملی خود وارد کنند. هدف اصلی در طراحی دستورالعمل، پیشگیری و جبران خسارت‌های زیست محیطی با رعایت «اصل آلوده‌کننده باید بپردازد»، است.
کمیسیون اروپا در اولین سند خود در این مورد در سال ۱۹۹۳ هدف اصلی را اجرای اصل « آلوده‌کننده باید بپردازد » قرار داد، اصلی که اجرای صحیح، آن را به اصلی پیشگیرانه در عین وجود خصایص درمان کنندگی بدل می‌کند. دستورالعمل کمیسیون اروپا در راستای اجرای این اصل دو تکلیف عمده برای بهره‌بردار مقرر نموده است:
اول- تعهد به اقدام: این امر به دو شکل مصداق می‌یابد، اولاً: اقدامات پیشگیرانه بدون تأخیر در موارد خطر قریب الوقوع، ثانیاً: اطلاع رسانی بدون تأخیر به مقامات ذیربط در موارد ورود خسارات زیست محیطی.
دوم- تعهد به ارائه اطلاعات: هر چند دستورالعمل این امر را تنها در موارد خطر قریب الوقوع مقرر نموده، ولی توسط دول عضو قابل تسری به سایر موارد نیز می‌باشد.
در مورد خسارات یتیم که بهره‌بردار آنها قابل شناسایی نمی‌باشد دولت می‌تواند رأساً پیشگیری یا جبران را بر عهده گیرد، اما به هر حال مسئولیت نهایی بر عهده بهره‌بردار خواهد بود.
کمیسیون اروپا در دستورالعمل خود برای دولت‌های عضو به طرح دفاع‌ها و عواملی برای توجیه مسئولیت پرداخته که برخی از آنها اجباری می‌باشند و دسته‌ای اختیاری. موارد اجباری که باعث معافیت کامل بهره‌بردار می‌گردند عبارتند از: دخالت شخص ثالث، رعایت دستور یا تعلیمات دولتی. اما عوامل توجیه‌کننده اختیاری از سویی هزینه اقدامات پیشگیرانه را در بر نمی‌گیرند و از طرف دیگر اعمال آنها منوط به عدم تقصیر و بی‌مبالاتی بهره‌بردار می‌باشد. این عوامل عبارتند از: داشتن مجوز دولتی، رعایت قانون و رعایت معلومات علمی‌و فنی در زمان انجام فعالیت.
از آنچه گفته شد می‌توان چنین نتیجه گرفت که بهترین راه حل در شرایط موجود رجوع به قوانین و مقررات حقوق عمومی‌در جبران و پیشگیری از خسارت و اعمال قواعد سنتی مسئولیت در ارکان تحقق مسئولیت و عوامل توجیه‌کننده و شیوه‌های جبران خسارت می‌باشد.

مبحث سوم:

دادرسی مربوط به حق انسان بر محیط زیست

گفتار اول: خواهان دعوی

الف: خواهان

ازآنجاکه محیط زیست به فرد خاصی تعلق ندارد (و متعلق به همگان می‌باشد)، برای جهان در کلیت آن یا برای جامعه دولت‌ها یا مردم،‌تشخیص ” خواهان مناسب ” ممکن است مشکل باشد. بر اساس قانون آب پاک ۱۹۷۷ ایالات متحده و قانون ۱۹۹۰ آلودگی نفتی،‌کنگره به رییس جمهور ایالات متحده یا نماینده مجاز دولت یا قبایل بومی‌اجازه داده است تا به عنوان ” تراستی ” از طرف عموم اقدام کرده و دعوی جبران خسارات وارده بر منابع طبیعی را اقامه نماید. تراست عمومی‌به طور موسع به عنوان برخورد با منابع طبیعی متعلق به حکومت فدرال، ایالتی یا محلی یا قبایل بومی‌یا تحت مدیریت آنها، ناشی از آنها تحت کنترل آنها یا تحت تراست اعلام شده به وسیله آنهاتعریف شده است.
بر اساس حقوق بین‌الملل دولتی که محیط زیست وی خسارت دیده است نیز طرفی تلقی می‌شود که از حق اقامه دعوی و تحصیل غرامت برخوردار است. با این حال این سؤال که در صورت ایراد خسارت به محیط زیست مناطق فراسوی صلاحیت ملی نظیر دریای آزاد یا شاید جنوبگان چه کسی می‌تواند به عنوان خواهان اقدام نماید، هنوز بی‌پاسخ مانده است.
]در این خصوص [ دولت‌های عضو یک رژیم مربوط به مسئولیت مدنی خسارات زیست محیطی می‌توانند یک سازمان بین‌المللی را ایجاد نموده و اختیارات یک “تراستی ” را به آن اعطا نمایند. راه حل دیگر این است که جامع دولتهای عضو این رژیم، به عنوان ” تراستی ” تلقی شود. ممکن است مؤثرترین راه حل این باشد که به یک یک اعضای اینجا جامعه متشکل از دولت‌های عضو اجازه داده شود تا از طرف آن جامعه اقدام نماید. این راه حل مانع از آن خواهد شد که اقدام لازم و ضروری توسط دولت عضو خوانده بلوکه شود. پیش‌نویس رژیم مسئولیت مدنی بحث شده بر اساس پروتکل الحاقی حفاظت از محیط زیست به معاهده جنوبگان، هنوز به راه حلی قابل قبول و‌پذیرش دست نیافته است.
در سازمان‌های غیردولتی و دادخواهی زیست‌محیطی یک کارکرد مؤثر و چشم‌گیر سازمان‌های غیردولتی می‌تواند دادخواهی زیست محیطی باشد. این کارکرد تاکنون در ایران مورد توجه لازم قرار نگرفته است و غیردولتی‌ها از ابزارهای قانونی بسیار کم استفاده کرده‌اند. در واقع، این سازمان‌ها از حقوق زیست محیطی خود و جامعه چندان آگاهی ندارند. فعالیت سازمان‌های زیست محیطی غیردولتی بیشتر در حد انتشار نشریه، دادن گزارش، برگزاری نشست، و حدکثر پیاده کردن یکی دو برنامه (پروژه)‌ی اجرایی بوده است. اما، مبارزه با آلوده‌سازی و تخریب طبیعت یک کارزار است، و در این کارزار طرف مقابل طبیعت دوستان، در بسیاری موارد کسانی هستند که فقط در اندیشه‌ی سود شخصی هستند، و یا بدتر از آن برای سود شخصی حاضرند پا بر حقوق دیگران بگذارند. همچنین ممکن است پاره‌ای مقام‌های دولتی باشند که برای بالا بردن آمار «خدمات» خود و نشان دادن قابلیت جذب و هزینه‌کردن بودجه‌ها، اقدام به کارهای عمرانی پرشمار زود بازده اما مغایر با اصول توسعه‌ی پایدار ‌کنند. در این گونه موارد، کار فرهنگی چاره‌ساز نیست، چرا که این گونه متجاوزان یا تخریب‌گران ناآگاه نیستند، با آنان باید مقابله‌ی قانونی کرد.
در تاریخ ۲/۵/۸۴ جمعیت زنان مبارزه با آلودگی محیط زیست برای بزرگ داشت زنده‌یاد ناصر پیروی جنگل‌بانی که چندی پیش در منطقه‌ی ماسال به دست متجاوزان به جنگل کشته شد، و «بررسی چالش‌های حقوقی محیط زیست» نشستی در دانشکده‌ی محیط زیست دانشگاه تهران برگزار کرد. این نشست، یک نمونه‌ی خوب از گفتگو میان مسئولان دولتی (از سازمان جنگل‌ها و مراتع، سازمان محیط زیست،…) و نمایندگان سازمان‌های غیردولتی بود، و در آن دو طرف به بیان مشکلات خود و انتقاد پرداختند.

آیا میان ضرایب همبستگی مؤلفه‌‌‌‌های کیفیت زندگی کاری با میزان استرس شغلی کتابداران کتابخانه‌‌‌‌های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور تفاوت معنادار وجود دارد؟
تجزیه و تحلیل اطلاعات گردآوری­ لشده نشان داد که تنها تفاوت میان ضرایب همبستگی مربوط با مؤلفه­ی توسعه قابلیت ­های انسانی با استرس شغلی کتابداران در دو سازمان مورد مطالعه معنادار است. از این رو، تفاوت معناداری میان ضرایب همبستگی سایر مؤلفه­ های کیفیت زندگی کاری با استرس شغلی کتابداران در دو سازمان دیده نشد و از لحاظ آماری نمی­ توان گفت همبستگی مؤلفه­ های کیفیت زندگی کاری با استرس شغلی یک سازمان بیشتر از دیگری است.
در هر صورت با ۹۵ درصد اطمینان می­توان گفت که تفاوت میان ضریب همبستگی مؤلفه­ی توسعه قابلیت ­های انسانی معنادار است و این همبستگی در کتابداران کتابخانه­ های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران بیش از نهاد کتابخانه­ های عمومی است. این تفاوت از لحاظ آماری معنادار بوده و نمی­ توان گفت که از روی تصادف و احتمال بوده ­است. بنابراین، می­توان گفت استقلال در کار، اهمیت وظایف، چند بعدی بودن شغل، ارزیابی عملکرد، اعطاء و تقسیم مسئولیت ­ها، و خود کنترلی نسبی از مقوله­ هایی هستند که با استرس شغلی کتابداران کتابخانه­ های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران همبستگی بیشتری دارند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

با توجه به تاریخچه شکل­ گیری دو سازمان و سابقه­ بیشتر شهرداری­ های کشور در مدیریت کتابخانه­ های عمومی، احتمالاً نظام مدیریتی سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران از جنبه­ توسعه قابلیت ­های انسانی مناسب­تر از نهاد کتابخانه­ های عمومی کشور عمل کرده و ساختار منسجم­تری به خود گرفته است و در این مورد با رویکرد مدیریت غیر متمرکز پیش رفته است و ساختار دموکراتیک­تری دارد. این رویکرد باعث شده است که کتابداران شاغل در این سازمان نسبت به سازمان دیگر از اعتماد به نفس بالاتری برخوردار شوند و این مسئله توانسته است ارتباط قوی­تری با استرس شغلی آن‌ها برقرار کند. در سند چشم­انداز نهاد کتابخانه­ های عمومی کشور نیز اشاره به توسعه قابلیت ­های انسانی کتابداران، از جمله چندبعدی بودن وظایف آن‌ها و … تا حدودی نادیده گرفته شده است؛ که احتمالاً این مسئله بر نتایج بدست آمده توسط این پژوهش بی­تأثیر نبوده است.

۵-۴-۳٫ سؤال کلی سوم

کدام یک از مؤلفه‌های کیفیت زندگی کاری از طریق رگرسیون چندگانه قادر به پیش‌بینی رضایت شغلی کتابداران کتابخانه‌های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور می‌باشند؟
بر اساس نتایج بدست آمده، همبستگی چندگانه سه مؤلفه با رضایت شغلی کتابداران کتابخانه­ های عمومی وابسته به نهاد کتابخانه­ های عمومی کشور در سطح ۹۹ درصد معنادار (P<0.01) هستند. از این رو، پرداخت کافی و منصفانه، ۰٫۲۷۵؛ محیط کار ایمن و بهداشتی، ۰٫۲۵۲؛ و تأمین فرصت رشد و امنیت مداوم، ۰٫۳۴۴ رضایت شغلی این کتابداران را می­توانند پیش ­بینی کنند. از سوی دیگر، در کتابداران کتابخانه­ های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، تنها همبستگی چندگانه دو مؤلفه­ی کیفیت زندگی کاری با رضایت شغلی این کتابداران معنادار بوده ­است. بنابراین، می­توان گفت که مؤلفه­ی فضای کلی زندگی (P<0.05)، ۰٫۱۴۵ و مؤلفه­ی یکپارچگی و انسجام اجتماعی (P<0.01)، ۰٫۴۹۶ رضایت شغلی این کتابداران را می­توانند پیش ­بینی کنند. بنابراین، نتایج این پژوهش نشان داد مدل پیش ­بینی رضایت شغلی کتابداران هر دو سازمان از روی مؤلفه­ های کیفیت زندگی کاری آن‌ها معنادار است.
در مقایسه با تحقیقات گذشته، ضابطیان (۱۳۹۰) به این نتیجه رسید که از هشت مؤلفه­ی کیفیت زندگی کاری، پنج مؤلفه پرداخت کافی و منصفانه، قانون­گرایی در سازمان، فضای کلی زندگی، یکپارچگی و انسجام اجتماعی، و توسعه قابلیت ­های انسانی قادر به پیش ­بینی واریانس رضایت شغلی داوران لیگ برتر فوتبال می­باشند. همچنین، نارنجی ثانی (۱۳۸۶) در پاسخ به این سؤال که آیا بین کیفیت زندگی کاری و رضایت شغلی همبستگی چندگانه وجود دارد، به این نتیجه می­رسد که سه مؤلفه­ی قانون­گرایی در سازمان، فرصت رشد و امنیت مداوم، و توسعه قابلیت ­های انسانی قادرند ۷۹ درصد از واریانس رضایت شغلی را پیش ­بینی کنند. لازم به ذکر است که نتایج این پژوهش با نتایج بدست آمده توسط فوری (۲۰۰۴) مطابقت نداشته است.
با توجه به نظر آبراهام مازلو، نظریه­پرداز کلاسیک حوزه مدیریت، در مورد سلسه مراتب نیازهای انسان، رفتار افراد در لحاظ خاص تحت تأثیر شدیدترین نیاز قرار می­گیرد. هنگامی که ارضای نیازها آغاز می‌شود، تغییری که در انگیزش فرد رخ خواهد داد بدین گونه است که به جای نیازهای قبل، سطح دیگری از نیاز، اهمیت یافته و محرک رفتار خواهد شد. با توجه به تاریخچه راه ­اندازی سازمان­های مورد مطالعه احتمالاً می­توان نتیجه فوق را اینگونه تبیین کرد که مؤلفه­ های تأثیرگذار بر رضایت شغلی کتابداران کتابخانه­ های عمومی وابسته به نهاد کتابخانه­ های عمومی در سطوح اولیه­ هرم مازلو قرار دارند و به نیازهای زیستی نزدیک­تر هستند، در حالی که در سازمان دیگر این مؤلفه­ ها در سطوح بالاتری قرار دارند و به سمت سطوح احترام و خودشکوفایی میل می­ کنند. مدیریت نهاد کتابخانه­ های عمومی کشور با برآورده کردن نیازهای سطوح اولیه می ­تواند درصد زیادی از رضایت شغلی کتابداران کتابخانه­ های عمومی وابسته به این سازمان را پیش ­بینی کند.

۵-۴-۴٫ سؤال کلی چهارم

کدام یک از مؤلفه‌های کیفیت زندگی کاری از طریق رگرسیون چندگانه قادر به پیش‌بینی استرس شغلی کتابداران کتابخانه‌های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور می‌باشند؟
بر اساس نتایج بدست آمده از طریق همبستگی چندگانه، مؤلفه­ های فضای کلی زندگی و توسعه قابلیت ­های انسانی هر کدام به ترتیب قادرند تا ۰٫۳۶۷ و ۰٫۴۶۰ استرس شغلی کتابداران کتابخانه­ های عمومی وابسته به نهاد کتابخانه­ های عمومی شهر تهران را پیش ­بینی کنند. همچنین، در کتابخانه­ های وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، مؤلفه­ی یکپارچگی و انسجام اجتماعی می ­تواند نزدیک به ۰٫۳۸۳ درصد استرس شغلی این کتابداران را پیش‌بینی کند. هرچند، معادله پیش ­بینی استرس شغلی در زیر آمده است.
ضابطیان (۱۳۹۰) به این نتیجه رسید که از هشت مؤلفه­ی کیفیت زندگی کاری، شش مؤلفه پرداخت کافی و منصفانه، قانون­گرایی در سازمان، وابستگی اجتماعی زندگی کاری، فضای کلی زندگی، یکپارچگی و انسجام اجتماعی، و توسعه قابلیت ­های انسانی قادر به پیش ­بینی واریانس استرس شغلی داوران لیگ برتر فوتبال می­باشند. کوه­پیما (۱۳۹۰) نیز مؤلفه­ های تأمین فرصت رشد و امنیت مداوم، محیط ایمن و بهداشتی، یکپارچگی و انسجام اجتماعی، و توسعه قابلیت ­های انسانی را به عنوان مؤلفه­ های پیش ­بینی کننده واریانس استرس شغلی مشخص کرده است.

۵-۵٫ پیشنهادهای کاربردی پژوهش

از آنجایی که این پژوهش بر روی دو سازمان، نهاد کتابخانه­ های عمومی کشور و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران به انجام رسیده است، بنابراین، پیشنهادهای کاربردی پژوهش در رابطه با هر کدام از سازمان­ها در ادامه خواهد آمد. بر اساس همبستگی­های بدست آمده میان مؤلفه­ های کیفیت زندگی کاری و رضایت شغلی می­توان پیشنهادهای لازم را در مورد هر کدام از سازمان­ها اولویت­ بندی کرد. به این صورت که اولویت نهاد کتابخانه­ های عمومی کشور باید به ترتیب، شامل مؤلفه­ های تأمین فرصت رشد و امنیت مداوم، پرداخت کافی و منصفانه، یکپارچگی و انسجام اجتماعی، قانون­گرایی در سازمان، توسعه قابلیت ­های انسانی، وابستگی اجتماعی زندگی کاری، محیط کار ایمن و بهداشتی، و فضای کلی زندگی باشد. از سوی دیگر، تمرکز سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران باید به ترتیب بر روی مؤلفه­ های یکپارچگی و انسجام اجتماعی، پرداخت کافی و منصفانه، محیط کار ایمن و بهداشتی، وابستگی اجتماعی زندگی کاری، تأمین فرصت رشد و امنیت مداوم، قانون­گرایی در سازمان، توسعه قابلیت ­های انسانی، و فضای کلی زندگی باشد.
از طرف دیگر، بر اساس همبستگی­های بدست آمده میان کیفیت زندگی کاری و استرس شغلی، می­توان گفت که نهاد کتابخانه­ های عمومی باید اولویت زیر را جهت کاهش استرس شغلی کارکنانش رعایت کند: توسعه قابلیت ­های انسانی، تأمین فرصت رشد و امنیت مداوم، یکپارچگی و انسجام اجتماعی، پرداخت کافی و منصفانه، قانون­گرایی در سازمان، محیط کار ایمن و بهداشتی، و وابستگی اجتماعی زندگی کاری. همچنین، اولویت سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران در مورد کاهش استرس شغلی کتابداران کتابخانه­ های عمومی، به ترتیب شامل بهبود مؤلفه­ های یکپارچگی و انسجام اجتماعی، محیط کار ایمن و بهداشتی، قانون­گرایی در سازمان، تأمین فرصت رشد و امنیت مداوم، وابستگی اجتماعی زندگی کاری، پرداخت کافی و منصفانه، و توسعه قابلیت ­های انسانی می­باشد. سطور زیر به پیشنهادهای مرتبط با بهبود هر کدام از مؤلفه­ های کیفیت زندگی کاری می ­پردازد. سازمان­های مورد مطالعه بر اساس اولویت­های مذکور می­توانند تصمیمات لازم را اتخاذ کنند.
مدیران و رؤسای کتابخانه­ های عمومی تلاش کنند نهایت استفاده را از توانایی­های بالقوه کتابداران کرده و از تجربیات و مهارت­ های آن‌ها بیشتر استفاده کنند. همچنین، به امنیت شغلی کارمندان توجه بیشتری شود. همچنین، تلاش شود یک نظام ارتقای شغلی برای کتابداران تهیه و تدوین شود و به آگاهی همه کتابداران برسد (تأمین فرصت رشد و امنیت مداوم)؛
ایجاد، طراحی، و پیاده­سازی نظام­های پرداخت و پاداش­های مادی و غیر مادی؛ به گونه‌ای که افراد با دانش، مهارت، و توانایی­های بالاتر و کار بیشتر از حقوق و مزایای مادی و غیرمادی بیشتری برخوردار شوند. همچنین، لازم است که مدیران کتابخانه ­ها از برآیندهای پاداش­های غیرمادی بر روی کارمندان آگاهی داشته باشند و از زحمات کارکنان قدردانی به عمل آید (پرداخت کافی و منصفانه)؛
امکانات کاری لازم جهت انجام خدمات کتابخانه­ای در اختیار کتابداران قرار گیرد و مسئولین مربوطه حمایت بیشتری از کتابداران داشته باشند. سعی شود به منظور افزایش غنی­سازی شغل­ها، نیروها جابجایی بیشتری داشته باشند و ایجاد جو همدلی و افزایش اعتماد در کارکنان نسبت به یکدیگر در دستور کار سازمان­ها و مدیران قرار گیرد. همچنین، باید مسیر رشد و ترقی کارکنان و تشویق آن‌ها به ادامه تحصیل در سطوح مختلف و افزایش دانش و بینش فراهم شود (یکپارچگی و انسجام اجتماعی)؛
ایجاد محیط و زمینه­ای صمیمانه که در آن کتابداران بتوانند بدون ترس و واهمه آراء و عقاید خود را بیان کنند و شکایات خود را بدون نگرانی ارائه دهند. همچنین، تلاش شود تا با تدوین یک منشور قانون­گرایی سازمانی و رعایت نکات اخلاقی توجه کارمندان به این موضوع افزایش یابد. به علاوه، مدیران باید تلاش کنند که فاصله­ی خود را با کارمندان و کتابداران نزدیک­تر کنند و به حل مسائل و مشکلات بر اساس قوانین مبادرت ورزند (قانون­گرایی در سازمان)؛
برگزاری کارگاه­ها، همایش­ها، و نشست­های تخصصی به منظور ارتقای سطح دانش و مهارت کارکنان باید مورد توجه قرار گیرد، همچنین، سازمان باید امکانات بیشتری در دسترسی کتابداران به اطلاعات تخصصی فراهم آورد تا آن‌ها بتوانند قابلیت ­های خود را توسعه دهند. شغل­های موجود به منظور ارائه خودمختاری بیشتر به کارکنان و خود کنترلی لازم طراحی دوباره شوند و همچنین در طراحی دوباره باید به تنوع مهارت ­ها نیز توجه شود، بدین معنی که شغل به متصدی خود فرصت دهد تا دامنه­ وسیعی از قابلیت­ها و مهارت ­ها را تجربه کند و صرفاً تکرار یک مهارت واحد و یا تعداد محدودی از مهارت ­ها را شامل نشود (توسعه قابلیت ­های انسانی)؛
جو سازمانی کتابخانه باید به گونه ­ای طراحی گردد که شرایط لازم برای ایجاد مشارکت و روحیه­ی کار گروهی در تمام سطوح سازمانی، به خصوص در سطح کتابداران، فراهم شود. کتابداران باید تلاش کنند تا به قوانین سازمان­ها بیشتر بها دهند و طبق آیین­ نامه­ ها و قوانین سازمان متبوع فعالیت­های خود را پیش ببرند (وابستگی اجتماعی زندگی کاری)؛
شرایط فیزیکی محیط کار، نظیر حرارت، روشنایی، رطوبت، و … محل کار کتابداران در کتابخانه ­ها به گونه‌ای متعادل طراحی شود، و همچنین، نظر کتابداران در مورد ساعات کاری آن‌ها نیز پرسیده و بررسی شود. به علاوه، نظارت کارشناسان بر محیط­های کاری بیشتر و وضعیت ارگونومی فضاهای کاری به استانداردهای موجود نزدیک­تر شود (محیط کار ایمن و بهداشتی)؛
برگزاری برنامه ­های تفریحی و سرگرم کننده برای کتابداران و خانواده­های آن‌ها، و در نظر گرفتن اوقات فراغت کتابداران برای رسیدگی به وظایف و مسئولیت­های خانوادگی، شهروندی، و … (فضای کلی زندگی)؛
مدیران کتابخانه­ های عمومی وابسته به نهاد کتابخانه­ های عمومی باید توجه خاصی به مؤلفه­ های پرداخت کافی و منصفانه، محیط کار ایمن و بهداشتی، و تأمین فرصت شد و امنیت مداوم داشته باشند، به این دلیل که این مؤلفه­ ها در آزمون رگرسیون چندگانه معنادار بوده ­اند و بنابراین قادرند بخش مهمی از رضایت شغلی را پیش ­بینی کنند؛
مدیران کتابخانه­ های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران سعی کنند که اقدامات لازم جهت بهبود مؤلفه­ های یکپارچگی و انسجام اجتماعی و فضای کلی زندگی انجام دهند، چرا که این مؤلفه­ ها قادر به پیش ­بینی رضایت شغلی کارکنان هستند.

۵-۶٫ محدودیت‌های تحقیق

معمولاً در تحقیقات علمی پیش می ­آید که محققان با مسائل و مشکلاتی روبرو شوند که امکان دارد تأثیرات مهمی بر نتایج پژوهش آن‌ها بگذارند. در این موارد پژوهشگران باید تلاش کنند تا جایی که ممکن است از شمار و شدت این محدودیت­ها بکاهند تا از تأثیر آن‌ها در نتایج پژوهش کاسته شود. اما، محدودیت­هایی وجود دارند که گاه از اختیار محقق خارج می­شوند و نمی­ توان آن‌ها را مدیریت کرد. در هر صورت، محدودیت­ها و مشکلاتی که پژوهشگر در انجام فرایند این تحقیق با آن‌ها روبرو بوده ­است به شرح زیر می­باشد:
محدودیت یک مرحله­ ای بودن فرایند تحقیق، به این معنی که چون این تحقیق در یک مرحله به انجام رسیده است، احتمالاً بر روایی و پایایی پژوهش مؤثر واقع خواهد شد؛
کنترل رفتار کتابداران (کنترل شلوغی محیط، نداشتن تمرکز، و …) و پاسخگویان به پرسشنامه حین تکمیل پرسشنامه از کنترل پژوهشگر خارج بوده ­است؛
عدم همکاری کتابداران کتابخانه­ های عمومی هر دو سازمان جهت همکاری در پژوهش و تکمیل پرسشنامه ­ها؛ البته، با پی­گیری­های مکرر تلاش شد تا حداکثر افراد ممکن به تکمیل پرسشنامه مبادرت ورزند.

۵-۷٫ پیشنهادهای پژوهشی

با توجه به طرح و نتایج بدست آمده در این پژوهش، موضوعات زیر به عنوان موضوعات قابل بررسی در پژوهش­های آتی پیشنهاد می­ شود.
بررسی کیفیت زندگی کاری با سایر متغیرهای سازمانی، از جمله تعهد سازمانی، عدالت سازمانی، فرسودگی شغلی، رفتار شهروندی سازمانی، بهره­وری، اثربخشی، و …؛
بررسی و مطالعه کیفیت زندگی کاری در انواع دیگر کتابخانه ­ها، از قبیل کتابداران کتابخانه­ های دانشگاهی، کتابداران کتابخانه­ های آموزشگاهی، کتابداران کتابخانه­ های تخصصی، و … و مقایسه نتایج با نتایج این پژوهش؛
بررسی ارتباط میان سبک­های مختلف مدیریت در سازمان­های گوناگون با کیفیت زندگی کاری در انواع مختلف کتابخانه ­ها؛
انجام مطالعه­ ای در جهت شناسایی الگوی ارتباطی میان ابعاد متفاوت کیفیت زندگی کاری کتابداران و متخصصان اطلاع­رسانی؛
مطالعه و بررسی مهم­ترین عواملی که باعث رضایت و استرس شغلی در کتابداران کتابخانه­ های عمومی می­شوند؛
مطالعه و بررسی عوامل تأثیرگذار بر کیفیت زندگی کاری کتابداران، از قبیل متغیرهای جمعیت­شناختی (مانند: سن، جنسیت، سابقه کار، و …)، متغیرهای سازمانی (مانند: جو سازمانی، تعاملات کاری، ظهور تکنولوژی، و …)، متغیرهای روان­شناختی (مانند: اعتماد به نفس، انگیزه، دستیابی به اهداف، و …)؛
مطالعه و بررسی ارتباط کیفیت زندگی کاری با رضایت و استرس شغلی در سازمان­ها و مشاغل دیگر و مقایسه­ نتایج با نتایج بدست آمده توسط این پژوهش بر روی کتابداران؛
مطالعه و امکان­سنجی طراحی دوباره­ی شغل­ها و مسئولیت ­ها در کتابخانه­ های عمومی بر اساس مؤلفه­ های کیفیت زندگی کاری و به خصوص پیشنهادهای کاربردی این پژوهش؛
بررسی راه­کارهایی برای بهبود هرکدام از مؤلفه­ های کیفیت زندگی کاری و ارائه­ دستورالعمل­های لازم به سازمان­های متبوع؛

۵-۸٫ جمع‌بندی فصل

این فصل پایانی به ارائه­ نتایجی در رابطه با یافته­های پژوهش، هم در رابطه با فرضیه ­های تحقیق و هم در رابطه با سؤالات پژوهش، پرداخت. کاربردهای نظری و عملی تحقیق مورد بحث قرار گرفت و پیشنهاداتی برای تحقیقات آتی نیز در این فصل مطرح شد. همچنین، محدودیت­هایی هم که پژوهشگر در فرایند انجام تحقیق با آن روبرو بود تشریح شد. به طور خلاصه، انتظار می­رود نتایج این پژوهش در رابطه با ارتباط میان کیفیت زندگی کاری با رضایت و استرس شغلی مورد استفاده­ی سازمان­های مورد مطالعه قرار گیرد. به علاوه، امید است نتایج حاصل از پژوهش نقطه­ی آغازی جهت توجه بیشتر مسئولین و کتابداران به کیفیت زندگی کاری کتابداران کتابخانه­ های عمومی باشد.

فهرست منابع و مآخذ

بخش اول: منابع فارسی

استوارت، رابرت دی.، موران، باربارا بی. (۱۳۸۹). مدیریت کتابخانه ­ها و مراکز اطلاع­رسانی. ترجمه زهیر حیاتی و فاطمه جمشیدی قهفرخی. تهران: نشر کتابدار.
اسلامی، سمیرا، نوروزی چاکلی، عبدالرضا، و زارعی هاجر (۱۳۹۱). بررسی دیدگاه مدیران کتابخانه­ های عمومی استان مازندران در خصوص کیفیت زندگی کاری خود و نقش آن در عملکرد آنها. دانش شناسی (علوم کتابداری و اطلاع رسانی و فناوری اطلاعات)، ۵ (۱۶)، ۱-۱۷٫
اشرفی­ریزی، حسن (۱۳۸۲). بررسی میزان رضایت شغلی کتابداران شاغل در کتابخانه­ های عمومی وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در استان اصفهان. پایان نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع­رسانی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تهران.
اشرفی‌‌ریزی، حسن و کاظم‌‌پور، زهرا (۱۳۸۸). رضایت شغلی کتابداران، مفهومی فراموش شده در مدیریت کتابخانه‌‌ها با تأکید بر کتابخانه‌‌های دانشگاهی: پژوهشی در متون. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌‌رسانی دانشگاهی، ۴۳ (۵۰)، ۷۱-۹۴٫