نظام­های پرداخت و بحث بانکداری الکترونیکی در دو دهه­ گذشته در کشور معرفی شده و توسعه پیدا ‌کرده‌است . در این گذر می توان دو مرحله­ عمده را تشخیص داد:

مرحله­ اول که از ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۱ به طول انجامید دوره­ توسعه خدمات پرداخت الکترونیک در درون بانک­ها بود در پایان این دوره جزیره­های پرداخت الکترونیک در بانک­ها شکل گرفت که دو ویژگی بارز داشتند:

هدف از توسعه ی آن ها کاستن از بار رو به تزاید شعب بود.

ابزار الکترونیکی برای ارائه­ یک خدمت سنتی (برداشت وجه )مورد استفاده قرار می­­گرفت.

در اوایل دهه­ ۸۰ طرح نظام جامع پرداخت معرفی و پیگیری گردید. در سال ۱۳۸۱ سیستم شتاب سال ۱۳۸۵ ساتنا سال ۱۳۸۸ پایا به مشتریان معرفی شد و حساب­های بانکی در قالب شبا یکپارچه گردید.

پذیرش فناوری اطلاعات

امروزه تاثیر فناوری اطلاعات بر فضای کسب و کار کنونی غیر قابل انکار است. انسان هزاره سوم در تلاش است با شتاب دادن به روند توسعه و کاربری فناوری اطلاعات در بخش­های مختلف نظام اجتماعی از الگوی سنتی فاصله گرفته و الگوی جدید متناسب با الزامات عصر اطلاعات ایجاد کند.. (Joseph, M.,& Stone, G., 2003) فناوری ­های اطلاعات و ارتباطات به عنوان فناوری غالب در هزاره جدید معرفی ‌شده‌اند. این فناوری­ها با سرعت بخشیدن به فرایند مبادله اطلاعات و کاهش هزینه­ های داد و ستد، به ابزاری برای افزایش بهره ­وری ‌و کارایی و رشد در تمامی حیطه­های فعالیت بشری تبدیل ‌شده‌اند. مزایای بالقوه این فناوری­ها زمانی قبل حصول است که بین تمام بخش­های جامعه توسعه و گسترش یابند. (رضایی, ۱۳۸۸)

در این حوزه درک عواملی که موجب پذیرش یک فناوری می‌شوند و ایجاد شرایطی که تحت آن، فناوری ­های اطلاعاتی مورد نظر پذیرفته شود از پژوهش‌های مهم در زمینه فناوری اطلاعات است. به عبارتی این مسأله که چرا افراد، یک فناوری اطلاعاتی را می‌پذیرند و از آن استفاده می‌کنند و یا برعکس، آن را نمیپذیرند و از آن استفاده نمیکنند از مهمترین مباحث سیستم‌های اطلاعاتی است. (یعقوبی & شاکری, ۱۳۸۷) پذیرش فناوری ­های اطلاعات و ارتباطات با بخشی از دانش رفتار مصرف ­کننده که به ارزیابی پذیرش و به­ کارگیری یا عدم پذیرش این فناوری­ها در سطوح فردی و سازمانی می ­پردازد حوزه­ تحقیقاتی جدیدی را گشوده است که امکان تبیین بهتری را برای رفتار مصرف­ کنندگان سیستم­های اطلاعاتی فراهم ‌می‌آورد. از این رو با بهره­ گیری و توسعه مدل های رفتار مصرف ­کننده می توان برای استقرار مطلوب­تر سیستم­های اطلاعاتی راهکارهای عملی­تری ارائه داد.از این رو نخست پیشینه­ای از شکل­ گیری و توسعه مهمترین مدل­های رفتار مصرف ­کننده در حوزه­ فناوری اطلاعات ارائه شده و سپس پیشینه­ای از به­ کارگیری این مدل­ها در حوزه­ تخصصی خدمات نوین بانکی بررسی گردیده و شاخص­ های اصلی و مدل مفهومی پژوهش ارائه می­ شود.

تئوری­ها و مدل­های رفتار مصرف ­کننده در حوزه­ فناوری اطلاعات

از زمان ظهور فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی،محققان از دیدگاه های مختلف به بررسی آثار و تبعات استفاده از این فناوری ها پرداخته‌اند. با افزایش سرمایه گذاری ها در حوزه ی گسترش این فناوری ها مطالعه مرتبط با پذیرش این فناوری ها اهمیت بیشتری یافته است. پذیرش، پدیده ای چند بعدی است و مجموعه ای وسیع از متغییرهای کلیدی مانند ادراکات، عقاید، نگرش ها و ویژگی های افراد و همچنین میزان درگیری آن ها با فناوری اطلاعات را شامل می شود. پذیرش کاربران به عنوان “علاقه مشهود در بین گروه برای استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات، به منظور انجام وظایفی که این فناوری ها برای پشتیبانی از آن ها طراحی شده اند” تعریف می شود.

بیش از سه دهه تحقیقات در حوزه­ به­ کارگیری فناوری اطلاعات و ارائه­ خدمات مالی انجام شده است. بیشتر تحقیقات در حوزه­ درک مشتری از فناوری ­های جدید و ارائه­ مدل­هایی در این زمینه انجام شده است . خاستگاه اکثر آن ها سیستم­های اطلاعاتی و رویکردهای روان­شناسی و جامعه ­شناسی بوده است . این مدل­ها به شناخت ما از عوامل مؤثر در پذیرش فناوری از سوی کاربران و روابط بین آن ها کمک می­ کند. (رضایی, ۱۳۸۸)

تئوری رفتار منطقی

این تئوری توسط فیش­باین وآجزن در سال ۱۹۷۵درکتاب “باور،نگرش،قصدورفتار: مقدمه­ای برتئوری وپژوهش”مطرح شده ‌و مبتنی براین فرض است که افرادبه طورمنطقی عمل می‌کنند. آن ها کلیه اطلاعات دردسترس درباره رفتارهدف راجمع­آوری وبه ‌طور منظم ارزیابی می‌کنند، همچنین اثرونتیجه اعمال را درنظرمیگیرند، سپس ‌بر اساس استدلال خودتصمیم میگیرندکه عملی را انجام دهندیا انجام ندهند. (Pikkarainen, Pikkarainen, & Karjaluoto, 2004, ص. ۲۲۶).شکل زیراین تئوری را نشان می‌دهد.

نظریه رفتار منطقی یا عمل مستدل روابط علی را که در جریان حرکت از اعتقادها، نگرش­ها و گرایش­ها به رفتار وجود دارد مشخص می‌کند. (رضایی, ۱۳۸۸)

شکل۲تئوری رفتار منطقی (Vallerand ,R.J.,Pelletier,L.G.,Deshaies,P.,Cuerrier,J.P.,&Mongeau,C, 1992

طرز نگرش نسبت به رفتار

هنجارهای ذهنی

تمایل رفتاری یا قصد

رفتار واقعی

باورها یا عقاید نگرشی

باورها یا عقاید هنجاری

باورها یا عقاید نگرشی

باورها یا عقاید هنجاری

تئوری رفتار برنامه­ ریزی شده

تئوری رفتار برنامه­ ریزی شده ^[۲۲] مدل بسط یافته تئوری رفتار منطقی است که بیان می­ کند رفتار نتیجه­ مستقیم نیت رفتاری است. این تئوری بیان می­ کند که قصد فرد تحت تاثیر درک او از چگونگی و سختی انجام رفتار است. این تئوری بر تعیین کننده­ های ادراکی رفتاری تمرکز دارد.

شکل ۳ تئوری رفتار برنامه­ ریزی شده (Venkatesh, V., Morris, M. G., Davis, G. B., & Davis, F. D., 2003)

باورها یا عقاید نگرشی

باورها یا عقاید هنجاری

باورهای کنترلی

رفتار واقعی

تمایل رفتاری یا قصد

طرز نگرش نسبت به رفتار

هنجارهای ذهنی

ادراک از کنترل رفتاری

باورها یا عقاید نگرشی

باورها یا عقاید هنجاری

باورهای کنترلی

رفتار واقعی

تمایل رفتاری یا قصد

طرز نگرش نسبت به رفتار

هنجارهای ذهنی

ادراک از کنترل رفتاری

نظریه رفتار­برنامه ریزی شده یک الگوی عمومی است که در بسیاری از زمینه­ ها ازجمله پذیرش

فناوری اطلاعات به کار گرفته شده است. در این نظریه، از عوامل انگیزشی برای پیش‌بینی یک رفتار ویژه استفاده می­ شود و فرض بر آن است که تمایل، انعکاسی از انگیزه­ شخصی برای یک رفتار مشخص است. ‌بر اساس نظریه یاد شده تمایل به رفتار حاصل سه عامل نگرش، هنجار ذهنی و برداشت ذهنی از کنترل رفتار است. در این نظریه فرض بر آن است که رفتار یک فرد از طریق تمایل وی به آن رفتار تحریک می­ شود و این تمایل را به ترتیب، نحوه نگرش به رفتار، هنجار ذهنی و توانایی فرد در محقق ساختن موفقیت آمیز رفتار تعیین می­ کند.

۱-عده از فقها معتقدند که قاتل باید دیه مقتول را از مال خود بپردازد زایرا که قتل را، قتل شبه عمد فرض کرده‌اند، با اینکه ضمان نفوس است و در ضمان نفوس خود جانی ضامن است و نه عاقله.

۲-عده ای دیگر از فقها معتقدند که هیچ گونه دیه ای بر او یا بر عاقله او نمی باشد و دلیلشان اصاله البرائه می‌باشد و گفته اند اصل یا اقتضاء برائت را درمورد نائم در بر دارد.

۳-بعضی از فقها نیز احتمال داده‌اند که دیه او را بیت المال بپردازد و استنادشان روایات وارده می‌باشد،از جمله این روایت که می فرماید:« لایطل دم امر مسلم» یعنی خون مسلمانان نباید هدر رود.

۴-پاره ای از فقها که در اکثریت بسر می‌برند و متأخرین نیز به آن معتقدند، پرداخت دیه به وسیله و بر عهده عاقله شخص خواب و بیهوش است و مدرک آن ها این است که قتل واقع شده چون از نوع خطئی است؛ یعنی شخص در حال خواب مرتکب قتل یا جرح و صدمه بدنی می‌گردد؛ نه در فعل خود قاصد است و نه قصد قتل را دارد. ‌بنابرین‏ با توجه به ادله وارده در این گونه مواد، عاقله ضامن پرداخت دیه می‌باشد.

مبحث سوم: عوامل رافع مسئولیت کیفری در قانون راجع به مجازات اسلامی مصوب ۱۳۶۱

گفتار نخست: صغر سن

سن بلوغ در پسر پانزده سال تمام قمری و در دختر ۹ سال تمام قمری است. تبصره ۱ ماده ۱۲۱۰ قانون اصلاح موادی از قانون مدنی مصوب ۱۳۶۱اطفال در صورت ارتکاب جرم مبری از مسئولیت کیفری هستند و تربیت آنان با نظر دادگاه به عهده سرپرست اطفال و عندالاقتضاء کانون اصلاح و تربیت اطفال می‌باشد ماده ۴۹ هرگاه برای تربیت اطفال بزهکار تنبیه بدنی آنان ضرورت پیدا کند، تنبیه بایستی به میزان و مصلحت باشدتبصره ۲ ماده ۴۹ منظور از طفل کسی است که به حد بلوغ شرعی نرسیده باشد تبصره ۱ ماده ۴۱مطابق ماده ۵۰ قانون مجازات اسلامی: چنانچه نابالغ مرتکب قتل و جرح وضرب شود عاقله ضامن است لکن ‌در مورد اتلاف مال اشخاص خود طفل ضامن است و ادای آن مال از مال طفل به عهده ولی طفل است.

جنایت عمد و شبه عمد نابالغ به منزله خطای محض وبرعهده عاقله می‌باشد عاقله مطابق قانون عبارت است از بستگان ذکور نسبی پدری ‌و مادری به ترتیب طبقات ارث به طوری که همه کسانی که حین الفوت می‌توانند ارث ببرند به صورت مساوی عهده دار دیه خواهند بود تبصره ماده ۳۰۶ و مواد ۳۰۷ و ۲۲۱ قانون مجازات سلامی نکته مورد توجه آن است که قانون‌گذار، به جهت تسامح، برای طفلی که مرتکب قتل می شود مجازات قصاص پیش‌بینی نکرد و برای جبران این فعل قتل، از سوی اطفال، مقرر نموده: عاقله طفل باید دیه مقتول را بپردازد. مطابق تبصره ماده ۲۲۱ قانون مجازات اسلامی:در جرائم قتل نفس یا نقص عضو اگر جرم ارتکابی عمدی باشد و مرتکب صغیر یا مجنون باشد و پس از بلوغ یا افاقه مرتکب، مجنی علیه در اثر سرایت فوت شود مستوجب قصاص نمی باشد.یعنی اگر طفلی شخص بالغی را مورد ضرب وشتم قراردهد وچندی بگذرد و طفل بالغ شود و مجنی علیه فوت نماید در این خصوص هم مرتکب مجازات قصاص نمی شودحال اگر شخصی طفل غیر ممیز را وادار کند که شخصی را به قتل رساند یعنی طفل بدون تمایل خود این کار را با اکراه انجام دهد یعنی طفل اکراه شونده باشد، طفل مبری از مجازات است و اکراه کننده قصاص می شود در حالی که اگر شخص بالغی شخص بالغ دیگری را وادار به قتل نماید مرتکب قصاص می شود ولی مجازات اکراه کننده یا امر کننده آمر حبس ابد است.

رأی‌ وحدت رویه دیوان عالی کشور در این خصوص به مقرر می‌دارد: مطابق مواد ۱۱۸۳ و ۱۲۱۶ قانون مدنی، در صورتی که صغیر باعث ضرر غیر شود خود ضامن است و مسئول جبران خسارت است و ولی او به علت اهلیت صغیر، نماینده قانونی وی می‌باشد. بنابرین ضرر و زیان ناشی از جرم به عهده شخص متهم صغیر است و محکوم به مالی از اموال خود او استیفاء خواهد شد.

احکام اسلامی از منابع چهارگانه: قرآن سنّت، عقل و اجماع استخراج می‏ شود که قرآن، از اساسی‏ترین منابع فوق است؛ چون علاوه بر این که خود، منبع مستقل احکام است، اعتبار بعضی از منابع مذبور؛ مثل سنت نیز منوط به معارض نبودن با قرآن می‏ باشد.

به بعضی از آیاتی که تعابیر فوق در آن ها تصریح شده است، اشاره می ‏کند:

آیه اوّل: «وقتی که کودکان شما به حد بلوغ و احتلام رسیدند، باید مانند سایر بالغان با اجازه وارد شوند (و از شما برای ورود اجازه بگیرند) خدا آیات خود را برای شما بدین روشنی بیان می ‏کند که او دانا و حکیم است.»

آیه دوم: «… کودکانی که هنوز به حد احتلام نرسیده‏اند، در شبانه‏روز سه مرتبه برای ورود اجازه بگیرند: پیش از نماز صبح، پس از نماز عشا و هنگام ظهر، آنگاه جامه از تن برمی‏گیرید که این سه وقت، هنگام خلوت شما است.ملاک و معیار اصلی عبور از دوره کودکی و رسیدن به دوره بزرگسالی احتلام و قدرت و توانایی جنسی و عمل زناشویی و تحقق بلوغ اشد است. لذا نمی‏توان برای بلوغ، سن خاصی را معین کرد؛ چرا که رسیدن به مراحل حُلم، نکاح و اشد، از امور تکوینی به حساب می ‏آید و تشخیص مسائل و امور تکوینی و طبیعی، عُرف است، نه شرع. از این رو، تعیین سن خاص در امور تکوینی، خارج از وظیفه شارع است و از این جهت مشاهده می‏ شود که در قرآن، هیچ سخنی از سن دختر و پسر به عنوان سن بلوغ به میان نیامده است، بلکه به جای آن، معیارهای کلی ارائه شده است.

گفتار دوم:مستی

سکر به معنی مستی و حالتی است که میان انسان و عقل او عارض می شود یا قرار می‌گیرد و یا حالتی است که از نوشیدن الکل اتیلیک و اقسام دیگر آن حاصل می شود.سکر اسمی است برای هر چیز که سکر آورد و مست کننده باشد.سکر یعنی بند آوردن و بسته شدن مجرای آب و این تعبیر به جهت اینکه میان انسان و عقلش که آب حیات او است سد می‌گردد.

برخی از فقها از آن به (اَقْرَبُ الاجَلَیْنِ) (نزدیک‌ترین دو مدت) تعبیر شده است و برخی دیگر در توضیح این عبارت گفته‌اند که اگر زایمان پیش از سه عده طلاق روی دهد و در این فاصله رجوع صورت نگیرد، زن از همسر خود به طور قطعی جدا می‌شود و می‌تواند با هر کس که بخواهد ازدواج کند و اگر تا سه ماه زایمان روی ندهد، جدایی از همسرش قطعی است اما نمی‌تواند پیش از زایمان ازدواج کند.

هرچند احتمال دیدن خون حیض و نفاس در طول مدت بارداری خیلی بعید است ولی بااین‌حال اگر زنان در طول این مدت خون ببینند مانع از طلاق شوهرش نمی‌شود و اما در خلع نیز همچون طلاق

باید از خون حیض و نفاس پاک باشد. (دیانی ۱۳۸۷ ۲۳۸و لنگرودی ۱۳۸۶ ۲۳۴) و به‌طورکلی می‌توان گفت که زنان در طول حاملگی عادت ماهانه نمی‌شوند.

۱٫۲ طلاق قبل از نزدیکی

چون معاشرتی بین زن و شوهر نبوده پس فرزندی هم در این میان نیست پس ترسی از اختلاط نسل وجود ندارد و طلاق راحت‌تر صورت می‌گیرد لذا طلاق چنین زنی را در حالت عادت زنانگی و یا نفاس را مجاز می‌شمارد.طلاق زنی که هنوز با وی نزدیکی صورت نگرفته و پیوندهای استوار و علایق پایداری ندارد. زیرا هنوز لذت زندگی زناشویی و اولادی از ازدواجش پدید نیامده است. ازاین‌روست که قانون‌گذار طلاق وی را به دلیل نداشتن تعلقات شدید آسان‌تر نموده است .(شریف. ۱۳۷۶ ۱۱۴)

۱٫۳ طلاق زنی که شوهرش غایب است چنانچه شوهر زن غایب باشد یعنی در هنگام طلاق در محل سکونت زن نباشد و از وضعیت پاکیزگی زن و یا عدم آن نتواند اطلاع حاصل کند می‌تواند زن خود را طلاق دهد حتی اگر بعداً معلوم شود در حال پاکیزگی نبوده است. البته امروزه به کمک وسایل ارتباطی امکان اطلاع فراهم است. اگر شوهر در محل سکونت زن نباشد و غیبتش آن‌قدر طولانی باشد (برای مثال اگر شوهر زندانی باشد) که نتواند حساب عادت زنانگی همسرش را بداند و توان تحقیق هم نداشته باشد می‌تواند همسرش را طلاق دهد.در حکم غیبت می‌توان زندانی بودن فرد را نیز اضافه نمود البته چنانچه اطلاع از حال زن به رایش مقدور نباشد. (دیانی.۱۳۸۷ ۲۳۸‌).

۲٫عده وقوع نزدیکی از پایان عادت زنانگی در هنگام طلاق

همان طور که قبلاً هم اشاره شد یکی از شرایط مختلعه آن است که در حال طلاق پاک باشد اما پاکیزگی برای صحت طلاق کافی نیست لذا زن باید در دوره‌ای از پاکیزگی باشد که بین او شوهرش نزدیکی واقع نشده باشد (نجفی ۱۴۰۴ ۲۰) طبق تصریح ماده ۱۱۴۱ قانون مدنی که مقرر می‌دارد:« طلاق در طهر مواقعه صحیح نیست مگر اینکه زن یائسه یا حامل باشد.»‌، طلاق هنگامی صحیح است که از زمان پاک شدن تا زمان وقوع طلاق، نزدیکی بین زوجین رخ نداده باشد و در اصطلاح حقوقی، زن باید در طهر غیر مواقعه باشد.مگر آنکه زن، یائسه یا حامل باشد.‌بنابرین‏ اگر مرد بعد از طهر اقدام به برقراری رابطه‌ زناشویی با زن کرده باشد، نمی‌تواند او را طلاق دهد.مگر آنکه صبر کند که زن از نو عادت ماهیانه ببیند و پاک شود و آنگاه اقدام به طلاق نماید.

مبحث سوم: زمان طلاق

دین مبین اسلام ازدواج را بسیار باارزش و بااهمیت دانسته و آن را مورد تشویق و ترغیب قرار داده و از طرف دیگر طلاق را مبغوض ترین حلال‌ها در نزد خدا دانسته است که تنها در مواردی که چاره‌ای از آن نباشد می‌توان بدان اقدام کرد .طلاق از ایقاعات است یعنی انشاء و ایجاد آن‌یک طرفه و از طرف مرد است و نیاز به رضایت و مداخله زن ندارد اما ‌در مورد موعد طلاق بستگی به نوع رفتار و حرکات و ظرفیت طرفین است که با مراجعه به داوری به عنوان یکی از پیش‌شرط‌های شکلی که قانون‌گذار شرعی برای تحقق طلاق معین فرموده و البته موردپذیرش قانون‌گذار عرفی نیز واقع گردیده ارجاع امر به حکمین می‌باشد‌ .طبیعی است زوجین در بدو زندگی مشترک زناشویی و یا حتی پس‌ازآن ممکن است در اثر عدم تجربه کافی و غلبه احساسات و عکس‌العمل‌های تلافی‌جویانه ناشی از عدم شناخت روحیات متقابل مختص زن و مرد و برخوردار نبودن از پختگی لازم تصمیم مهمی مبنی بر انحلال رابطه‌ زناشویی خود بگیرند که اگر این تصمیم بر پایه عقل و منطق صحیح استوار نباشد ممکن است عمری پشیمانی به همراه داشته باشد. (دیانی. ۱۳۸۷ ۲۶۳) مستند ارجاع به داوری در آیه ۳۵سوره نساء است که می‌فرماید : اگر از اختلاف و دشمنی بین زوجین می‌ترسید داوری از میان خویشان زوج و داوری از میان خویشان زوجه برگزینید که اگر بخواهند آشتی برقرار نماید آن‌ ها را موفق می‌دارد همانا خداوند گشایش دهنده داناست‌. آخرین قانونی که ‌در مورد داوری تصویب‌شده قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق است مصوب سال ۱۳۷۱‌ .از تاریخ تصویب این قانون زوج‌هایی که قصد طلاق و جدایی از یکدیگر رادارند بایستی جهت رسیدگی به اختلاف خود به دادگاه مدنی خاص مراجعه و اقامه دعوی نمایند چنانچه اختلاف فی‌مابین از طریق دادگاه و حکمین از دو طرف که برگزیده دادگاه‌اند حل‌وفصل نگردید دادگاه با صدور گواهی عدم امکان سازش آنان را به دفاتر رسمی طلاق خواهد فرستاد .دفاتر رسمی طلاق حق ثبت طلاق‌هایی را که گواهی عدم امکان سازش برای آن‌ ها صادر نشده است ندارند در غیر این صورت از سردفتر خاطی سلب صلاحیت به عمل خواهد آمد. (هدایت نیا. ۱۴۰٫۱۳۸۷‌) حال اگر این موارد نتوانست اصلاح بین طرفین کند و منجر ‌به این نتیجه گردد جدایی راهی برای رهایی از دور شدن از تنش و عمیق‌تر شدن رابطه و ریسک و خطرات بعدی گردد طلاق و جدایی بهترین گزینه ممکن می‌باشد .

گفتار اول: طلاق قبل از نزدیکی یا طلاق در زمان نامزدی

‌ دوران نامزدی علاوه بر اینکه یکی از مقوله‌های ازدواج است یکی از شیرین‌ترین و ماندگارترین دوره های زندگی هر انسانی نیز محسوب می‌شود که زمینه شناخت بیشتر افراد را از یکدیگر فراهم می‌آورد. در همین دوره بسیاری از زوجین به خاطر شناختی که از همدیگر پیدا می‌کنند، تصمیم به جدایی می‌گیرند که به‌اصطلاح آن را طلاق می‌نامیم.این پدیده ثبات و آرامش را از خانواده ها گرفته و به جای آن بحران‌های روحی و روانی را جایگزین می‌کند.

إذا طلق قبل الدخول کان علیه نصف المهر و لو کان دفعه استعاد نصفه إن کان باقیا أو نصف مثله إن کان تالفا و لو لم یکن له مثل فنصف قیمته و لو اختلفت قیمته فی وقت العقد و وقت القبض لزمها أقل الأمرین(نجفی ۲۱۴٫۱۴۱۳)

(کوری ۲۰۰۲)

دوره سوم: درطول سال‌های (۱۹۶۰) با انتشار کتاب هنر انسان شدن شروع شد.در این دوره تمرکز برماهیت خودبودن ‌و صادقانه بودن بود.فرایند شخص باتجربه ای بودن توسط گشودگی تجربه،علاقه به شخص وتجاربش،ارزشیابی درونی وتمایل به سوی اهداف از مشخصات این دوره است و در طی سال‌های (۱۹۶۰) راجرز وهمکارانش با اجرای تحقیقات وسیع و جامع وبهره گیری از نتایج به دست آمده از روان درمانی به آزمایش گسترده فرضیات این رویکرد پرداختند.راجرز در تحقیقاتش به چگونگی یادگیری مردم در روان درمانی علاقه مند بود.او کیفیت رابطه بین مراجعه ودرمانگر را به عنوان یک عامل تسهیل کننده که منجر به تغییر شخصیت می شود معرفی ‌کرده‌است یکی ‌از نکات برجسته ‌در کارهای تحقیقی راجرزظرافتهای کاری اوست که بررسی آن ها جذابیت های خاص خود را دارد. (کوری ۲۰۰۲)

دوره چهارم: در خلال سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۸۰ بود که با رشد ملاحظه آموزش ‌و تدریس در صنعت گروها و مشکلات تصمیم گیری ‌و جستجو برای صلح جهانی مشخص شده است.به خاطراینکه راجرزازحوزه گسترده ای تأثیرپذیرفته است(علاقه او به اینکه مردم چگونه به خودشان ودیگران تسلط می‌یابند و اختیار خودشان را در دست می گیرند)،این تأثیرات نتیجه خود را در روان درمانی گذاشته اند واین دلیلی است که رویکرد مراجع محوری عمدتاًً به نحو گسترده ای برای افراد و گروه ها به کار رفته است.سایرحوزه های مهم بکاررفته در این رویکرد شامل آموزش خانواده،رهبری ومدیریت،رشد سازمانی،مراقبت‌های سلامتی،فعالیت‌های بین‌المللی وبین فرهنگی ورابطه کشورها می‌باشد.ازسال۱۹۷۰تا ۱۹۸۰ راجرز فعالیت‌هایش را به سمت کاربرد رویکرد مراجع محوری در سیاست ‌و مخصوصاً درصلح جهانی معطوف کرد. (کوری ۲۰۰۲)

روان درمانی

روان درمانی فرآیندی است که مشاور با سازمان و نحو عملکرد «خود» سروکار دارد.روان درمانی یک فرایند یادگیری است که بدان طریق فرد می کوشد با بهره گرفتن از روش های مناسب توانایی گفتگو با خودش را کسب کند وبدان وسیله اعمالش را کنترل کند.این شیوه درمانی نظریه « اگر- پس » است ‌و هیچ‌گونه متغیر مزاحم ‌و مداخله کننده ای در آن وجود ندارد.

روان درمانی در معنای وسیع آن ‌رها کردن استعدادهایی است که قبل از فردی که بالقوه،با استعداد وتواناست وجود دارد.خصوصیات عمده این شیوه است که:

۱( مراجع را در مراکز درمان قرار می‌دهد واو را عامل اصلی تصمیم گیری

می‌داند.

۲) کیفیت رابطه مشاوره ای را مهم ترین عامل در ایجاد تغییر درشخصیت می‌داند.

۳) توجه زیادی به تکنیک ندارد بلکه برنگرشهای مراجع ومشاوره درجریان درمان تأکید می‌کند.

۴) در جریان مشاوره به جای تکیه ‌بر اطلاعات،سوابق،تشخیص وتجویز برمحتوای احساسی وعاطفی اعمال و گفتار مراجع تکیه می‌کند. (شفیع آبادی ۱۳۷۵)

فرضیه های کلی این رویکرد:

باربارا تیماند برودلی فرضیات کلی این رویکرد که اساس روان درمانی مراجع محور را تشکیل می‌دهند ‌به این شرح ذکر ‌کرده‌است:

۱) اعتقاد به اینکه انسان‌ها طبیعتاً سازنده هستند.

۲) اعتقاد به اینکه انسان‌ها طبیعتاً اجتماعی هستند.

۳) اعتقاد به اینکه حرمت نفس یک نیاز اساسی انسان‌ها می‌باشد و در رابطه درمانی از استقلال و حرمت نفس افراد با حساسیت حمایت می شود.

۴) اعتقاد به اینکه اشخاص اساساً برای درک واقعیت برانگیخته می‌شوند و موقعیتهای واقعی را جستجو می‌کنند.

۵) اعتقاد به اینکه ادراکها تعیین کننده بزرگ تجارب فردی و رفتاری هستند،‌بنابرین‏ برای فهم افراد باید تلاش به فهم همدلانه آن ها کرد.

۶) اعتقاد به اینکه هرفرد به نوبه خودش منحصر به فرد است وافراد باید درمورد خودشان اطلاعات بروز دهند ‌و خودشان را رشد دهند ونه اینکه در گروه ها وسازمانها رشد یابند.

۷) اعتقاد به اینکه اشخاص خودشان را می شناسند وحمایت می‌کنند،تحت این عنوان که آن ها کسانی هستند که می‌توانند مدتی را به چهارچوب مرجع قیاس درونی و بیرونی خودشان بپردازند.

۸) اعتقاد به اینکه آن ها از مورد کنترل قرار گرفتن وتحت تسلط بودن شخص دیگری پرهیز می‌کنند وبه جای آن کوشش می‌کنند کنترل اعمال خودشان در دست گیرند.

۹) اعتقاد به مفهوم کامل بودن فرد.

۱۰) نسبت به نظریه وعمل تعهد واحترام وجود دارد. (باربارا تیماند برودلی ۱۹۸۶)

اهداف مشاوره گروهی

در مشاوره گروهی:

در مشاوره گروهی مراجع- محوری بر احساسات،تصورات ‌و اراده‌ فرد تأکید فراوان می شود واعتقاد بر آن است که رابطه حسنه وپذیرا بین مراجع ومشاوره به تحقق خویشتن منجر می‌گردد وهمین تحقق خود، هدف نهایی مشاوره به شمارمی رود. (شفیع آبادی ۱۳۷۵)

به اعتقاد راجرز (۱۹۵۱،۱۹۷۱) اصول اساسی مشاوره گروهی مراجع محوری به شرح زیر قابل ذکر است:

۱) انسان به طور فردی یا گروهی اگر از ترس ووحشت فارغ باشد رفتار سازگار ومناسبی خواهد داشت.

۲) زندگی ‌و هستی هرفرد حاصل تجربیات زمان حال وتجربیات اوست.

۳) اگر فردی می‌خواهد که روابط دیگران با او حسنه باشد باید در نحوه رفتارش تجدید نظر کند.

۴) هر فردی در رفتارش با موانع و مقاومتهایی مواجه است تا زمانی که جایگزین‌های مناسبی برای مقاومتها پیدا نشود نمی توان انتظار داشت تغییرات مناسبی در رفتار به وجود آید.

۵) عکس العمل انسان‌ها به چگونگی احساسات آنان نسبت به یکدیگر بستگی دارد.

۶) حمایت وپذیرش غیرشرطی موجب می‌گردد که انسان آنچه را که در درون دارد بازگو کند.

۷) با تأکید به زمان حال در رفتار کنونی می توان رفتار فرد راتغییر داد.

۸) مشاوره نیز باید از قوانین گروه تبعیت کند وبه عنوان الگویی برای دیگر اعضا باشد.

۹) هر یک از اعضای گروه می‌تواند محدودیت‌هایی را برای گروه معین ومشخص کند.

۱۰) هر فردی در مقابل فعالیت‌های گروه مسئول است.

۱۱) گروه می‌تواند تمام امکانات وفرصت های لازم وضروری برای تغییر رفتاررا ایجاد کند. (شفیع آبادی ۱۳۷۵)

فرایند درمان و رابطه درمانی

پیروان نظریه مراجع محوری درمورد رابطه درمانی که هسته تغییر در رویکرد مراجع محوری است مطالبی گفته اند.عقیده اساسی در درمان مراجع محوری ‌به این نحو است که درمانگر به مراجع علاقه مند است وگرایش دارد ‌و در یک جوعاطفی مناسب وابستگی به خودشکوفایی مراجع را ترفیع می بخشد. (بوزارت ۱۹۹۱)

فرایند درمان مداخله درعدم هماهنگی هایی است که میان ارگانیزم تجربه گر فرد ومفهوم «خود» او رخ داده است.نظریه انسانی درمان مراجع محوری را می توان به شکل فرضیه داده «اگر- پس» بیان کرد.این فرضیه مولد آن است که اگر شرایط خاصی در جلسه درمان برقرار شود،آنگاه نتایج وتغییرات مطلوب وخاصی در رفتار مراجع ظاهر خواهد شد. (شفیع آبادی ۱۳۷۵)

1. 1. مدت زمان انجام کار: مدت زمان انجام کار طولانی یا کوتاه می‌باشد .

1. ترکیب کار: کار ساده یا مشکلچند فعالیت توام است.

از نظر انسانی و شخصی چون توانایی انسان ثابت نیست در شرایط مختلف انجام یک کار، توانایی‌های انسان تغییر می‌کند. عواملی که باعث تغییرات در توانایی کاربدنی یا فکری انسان می شود عبارتند از :

• • فاکتورهای شخصی

• • خوپذیری و عادت

• • عوامل فیزیولوژیکی و روان

• اجتماعی

با بررسی عوامل انسانی و مشخص شدن میزان نسبی توانایی ها ی انسان و تطبیق آن با مشخصه کار می توان از فردی استفاده نمود که با کار محوله هماهنگ و سازگار باشد و بتواند با توانایی یکنواخت در یک سیکل کاری فعالیت نماید و نیز با شناخت فاکتورهای انسانی مجموعه مورد نظر می توان از ابزار و تجهیزات مناسب و منطبق با مجموعه استفاده نمود

• فاکتورهای شخصی

الف- سن

یکی از عوامل اصلی در ارتباط با توانایی انسان به خصوص در کارهای بدنی و فیزیکی سن انسان است. به طور طبیعی مشخص است که انسان در بدو تولد دارای توانایی‌های بسیار محدودی است که با افزایش سن سیر صعودی پیدا می‌کند و پس از گذشت مدتی مجدداً فرسوده شده و توانایی شخصی کاهش می‌یابد. پس در نتیجه با تفکیک میزان سختی کار در یک مجموعه می توان از افراد جوان و سالم برای قسمت های مورد لزوم استفاده نمود.

ب- وزن بدن

به طور طبیعی ۴۰ درصد وزن بدن انسان را عضلات که انجام دهنده کار هستند، تشکیل می‌دهند. حال هر قدر وزن عضلات بدون چربی زیر پوست بیشتر باشد. توانایی انجام کار بدنی انسان بیشتر می‌باشد و یک رابطه مستقیم بین این دو وجود دارد که از گذشته نیز بدین صورت بوده و کارهای سنگین و طاقت فرسا همیشه به افراد ورزیده و تنومند محول می شده است.

پ- جنسیت

تا سن بلوغ اختلاف محسوسی از نظر جسمی بین دختر و پسر موجود نیست، با ازدیاد سن، این اختلاف که شامل تفاوت در فرم بدن و توانایی فیزیکی انجام کار است، ظاهر می‌گردد. با توجه به تحقیقات به عمل آمده به طور کلی توانایی توانایی فیزیولوژیکی زنان کمتر از مردان است و باید برای کارهای سخت و مرکب پیچیده سعی شود که از مردان استفاده شود و زنان برای کارهای سبک و ظریف به کار گرفته شوند.

ت- فرم بدن

فرم اصلی بدن انسان در رابطه با توانایی مؤثر است، همان گونه که از نظر چهره افراد با هم متفاوت هستند از نظر فرم و ساختمان بدن نیز اختلاف وجود دارد که برای سهولت در کار و تحقیقات علمی، فرم های اصلی بدن به سه دسته :

• • انسان عضلانی

• • انسان چاق و فربه

• انسان لاغر و استخوانی

تقسیم می‌شوند که با توجه به نوع کار مورد انتظار باید از افراد مناسب استفاده نمود. مثلا برای کارهایی نیاز به عکس العمل های سریع و چالاکی و چابکی دارد، باید از افرادی که در دسته لاغر غضلانی هستند استفاده نمود و برای کارهای سنگین، جا به جایی مواد، پتک زدی، از افراد عضلانی چاق استفاده نمود.

ث- وضعیت جسمانی و روانی

وضعیت جسمانی و روانی در توانایی انجام کار انسان بسیار مؤثر است، به طوری که انسان با یک سرما خوردگی کوچک و با یک ناراحتی روحی و فکری جزئی، مقدار بسیار زیادی از قدرت کاری خود را از دست می‌دهد و در ارتباط با شرایط فیزیکی محیط کار و علائق و استعداد افراد، بهترین فرد برای انتخاب انجام شود که عولمل موجود در محیط کار چه فیزیکی و چه روحی نتواند به سرعت تعادل جسمی و روحی فرد را به هم ریخته و باعث کاهش قدرت کاری وی شود.

ج- خصوصیت شخصی و روانی

در ارتباط با خصوصیت شخصی و روانی مسئله شخصیت کاری، مورد مطالعه و بررسی قرار می‌گیرد، به طور کلی تیپ کار کردن و شخصیت کاری افراد در ارتباط با خصوصیات شخصی و روانی متفاوت است. این افراد به ‌گروه‌های زیر تقسیم می‌شوند با توجه به شرایط شغل مورد نظر باید نزدیکترین عمل شخصی به شغل مورد نظر انتخاب شود که در کارایی افراد شاغل بسیار مؤثر است.

• • افرادی که آرام و یکنواخت کار می‌کنند.

• • افرادی که سریع و بدون دقت کار می‌کنند .

• • افرادی که خوب و سریع کار را شروع می‌کنند ولی کم کم بی علاقه شده و بی دقت می‌شوند .

• • افرادی که با تغییرات و یکنواخت کار می کنندگاهی تند و گاهی آرام.

• • افرادی که فقط با سرپرستی و دستور کار می‌کنند.

• • افرادی که شخصاً با علاقه و به صورت مستقل و با انگیزه داخلی کار می‌کنند.

• عادت و خوپذیری

الف- عادت

قدرت فراگیری اشخاص در کارهای مختلف متفاوت است. بدین صورت که اگر عده ای را برای انجام کاری انتخاب نماییم و نحوه انجام کار را به آن ها بیاموزیم، در طی زمان ثابت حد توانایی انجام کار در این عده متفاوت خواهد بود و عملاً ثابت می شود که قدرت فراگیری افراد به دلیل مسائل ذاتی، استعدادی و … با هم متفاوت است.

علاوه بر این زمان انجام کار نیز در اثرتمرین و فراگیری کاهش پیدا می کندف بدین معنی که هر قدر تمرین زیاد تر باشد کار در زمان کوتاه تری انجام می شود که این زمان نیز برای افراد مختلف متفاوت است.

چون مهارت در انجام کار بستگی به دو عامل خوبی کار ارائه شده و زمان انجام کار دارد، ‌بنابرین‏ افراد پس از گذراندن دوره آموزشی و کارآموزی، دارای زمان‌های انجام کار و مهارت های متفاوتی می‌شوند که هر دو عامل، مشخصه مهارت و توانایی انجام کار و یا به عبارت دیگر ارزیابی توانایی‌های شخص است

ازدیاد مهارت نیز مانند فراگیری برای همه افراد یکسان نیست و با توجه به نوع کار و توانایی ذاتی افراد به صورت های گوناگون می‌باشد.

ب-خوپذیری

خوپذیری باید با توجه به نوع کار، نحوه انجام کار و شرایط محیطی محل کار و مورد ارزیابی و بررسی قرار گیرد، چون به طور طبیعی هر کس در طول زمان یک روش یا ریتم و سیستم بخصوصی را جهت انجام کار انتخاب می‌کنند که گاه اشخاص چنان به روش های انجام کار خود خو می گیرند که تغییر روش، هر چند که روش جدید درست تر و علمی تر هم باشد، برای آن ها مقدور نیست. شرایط جوی و جغرافیایی نیز ایجاد کنده نوعی عادت و خوپذیری است، به طوری که اگر کسانی در مناطق گرمسیر، مرطوب، سردسیرو … زندگی می‌کنند، در غیر از آن محیطی که به آن عادت کرده و خو گرفته اند به کار گماشته شوند، در هفته های اول به میزان قابل ملاحظه ای از کارایی و توانایی آن ها کاسته می شود ولی چون انسان به خاطر طبیغت خویش، قابلیت بسیار زیاد خوپذیری و عادت با محیط های مختلف را دارد که این فطرت عامل اصلی ادامه حیات انسان است می‌تواند با توجه به تحقیقات انجام شده، تقریباً پس از شش هفته کم کم به محیط جدید شرایط جوی، اقلیمی،… عادت کرده و و از عهده انجام کار در آن محیط برآید.

۲-۱۶-۳- عوامل فیزیولوژیکی و روانی