مراقبت بهینه از فضاهای سبز

ایجاد و گسترش پارکها

درختکاری و نگهداری از آنها

۱-۱۲- مفاهیم و واژه های تحقیق:

مفاهیم و متغیرهای اصلی این تحقیق عبارت است از مشارکت که متغیر مستقل پژوهش است و توسعه شهری که متغیر وابسته است. در ادامه تعریف هر یک از متغیرهای فوق پرداخته می آید.
توسعه:
امروزه توسعه به معنای رشد تدریجی در جهت پیشرفته ترشدن، قدرتمندترشدن و حتی بزرگ ترشدن است. امروزه و در ادبیات علوم اجتماعی، توسعه کوششی است برای ایجاد تعادلی تحقق نیافته یا راه حلی است در جهت رفع فشارها و مشکلاتی که پیوسته بین بخش های مختلف زندگی اجتماعی و انسانی وجود دارد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

توسعه شهری را می توان مبنای تجدید ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگ و حقوقی شهر تلقی کرد که هدف آن در درجه اول بهبود شرایط زندگی شهری می باشد و دارای خطوط کلی می باشد که عبارتند از:
رفع نیازهای اقتصادی شهروندان (فراهم نمودن اشتغال و خدمات شهری مناسب)؛
رفع نیازهای فرهنگی و اجتماعی شهروندان (فراهم نموددن تسهیلات فرهنگی و اجتماعی)؛
رفع نیازهای زیست محیطی شهروندان (فراهم نمودن محیط زیست سالم و پایدار)؛
رفع نیازهای سیاسی شهروندان (فراهم نمودن زمینه های مشارکت سیاسی شهروندان). (محسنی تبریزی و آقا محسنی، ۱۳۸۹: ۱۵۲).
به این ترتیب اجرای پروژه توسعه شهری یک فعالیت جمعی است و نیازمند همکاری و همیاری تمام اعضای یک شهر می باشد.
مشارکت:
«مشارکت درگیری ذهنی و عملی اشخاص در موقعیت­های گروهی است که آنان را بر می انگیزد تا برای دستیابی به هدف های گروهی یاری دهند و در مسئولیت کار شریک شوند«مشارکت درگیری ذهنی و عاطفی اشخاص در موقعیت­های گروهی است که آنان را بر می انگیزد تا برای دستیابی به هدف های گروهی یاری دهند و در مسئولیت کار شریک شوند.
مشارکت ذهنی: یعنی توانایی فرد در ارائه پیشنهاد و تصمیم ­گیری.
مشارکت عملی: یعنی دخالت فرد در اجرا و بهره برداری و مراقبت از یک فعالیت.

۱-۱۳- موانع و مشکلات تحقیق:

هر تحقیقی با مشکلات و محدودیت های خاصی روبروست. این تحقیق نیز با توجه از این قاعده مستثنی نبود. برخی از محدودیت­ها و موانعی که محقق حین اجرای پژوهش حاضر با آن­ها روبرو بود عبارت است از:
جامعه آماری تحقیق را سرپرستان خانوارها تشکیل می دهند پیدا کردن سرپرستان و مصاحبه با آن­ها زمان و وقت زیادی را از محقق می گرفت.
با توجه به موضوع تحقیق جلب اعتماد و اطمینان افراد مورد بررسی مساله دیگری بود که با توضیحات و توجیحات زیاد امکان پذیر می گشت.
پیدا کردن منابع در زمینه توسعه شهری مشکل دیگری بود که محقق با آن­ها روبرو بود.
فصل دوم:
مبانی نظری و پیشینه تحقیق
در پیشینه تحقیق ابتدا به بررسی برخی تحقیقات انجام شده در ارتباط با موضوع مورد مطالعه در ادامه مبانی نظری تحقیق مورد بررسی قرار می­گیرد.

۲-۱- بررسی تحقیقات انجام شده:

– بررسی نقش مشارکت شهروندان در مدیریت شهری با تاکید برطرح مدیریت محله ای (مطالعه موردی محله قلهک ناحیه ۵ منطقه ٣ شهرداری تهران) عنوان تحقیق غلامعلی پور و راشین بصیری است که در اولین همایش شهروندی و مدیریت محله ای ارائه گردیده است. این تحقیق با هدف بررسی میزان تمایل و مشارکت شهروندان در اداره امور محله قلهک و انجام فعالیت های مختلف فرهنگی، اجتماعی و رفاهی تدوین گردیده تا با بهره گرفتن از نتایج بدست آمده بتوان راهکارهای مناسب برای تحقق یافتن این امر در راستای مدیریت محلهای را بکار بست. با بهره گیری از پرسشنامه هایی که شامل ١٨ سوال می باشد مشخص شد که میزان اتفاق نظر افراد در ایجاد هویت بخشی، حفظ زیبا سازی و آثار قدیمی محله قلهک و تأثیر در کاهش آسیب های اجتماعی و ارتباط متقابل بین شهرداری و ساکنین و همچنین تمایل ساکنین قلهک در عضویت در کارگروهها بررسی شده است (غلامعلی پور و راشین بصیری، ۱۳۸۷: ۸۷).
– تحلیلی بر سنجش عوامل موثر بر مشارکت شهروندان در مدیریت شهری: (مطالعه موردی، منطقه ۴ شهر تبریز) توسط مسعود تقوایی ، رسول بابا نسب ، چمران موسوی انجام گرفته است. این تحقیق با هدف تحلیل سنجش عوامل موثر بر مشارکت شهروندان در مدیریت شهری و بر اساس یافته ها و نتایج یک بررسی میدانی از منطقه ۴ شهر تبریز تهیه شده است. روش جمع آوری اطلاعات بر مبنای کتابخانه ای، اسنادی ونیز میدانی (پرسشنامه ای) و نوع تحقیق کاربردی – توسعه ای و روش مطالعه اسنادی- تحلیلی وپیمایشی بوده است. برای تجزیه وتحلیل داده ها از نرم افزار spss استفاده شده است. روش های آماری مورد استفاده در این تحقیق کندال، رگرسیون چند متغیره واسپیرمن است. ودر نهایت ، از این پژوهش نتایج زیر بدست آمده است:
۱- ارزیابی شهروندان از پیامدهای مشارکت مثبت بوده، بیشتر شهروندان معتقد بودند که می توانند با مشارکت در مدیریت شهری تاثیرگذار باشند. مطالعات به دست آمده نشان می دهد که بیشترین مشارکت، برگزاری مراسم و جشن های محلی وکمترین مشارکت مربوط به اطلاع رسانی مشکلات به مدیران شهری بوده است.
۲- هر چه میزان رضایتمندی افراد از خدمات رسانی مدیران شهری بیشتر باشد به همان میزان تمایل به مشارکت در مدیریت شهری افزایش می یابد که این میزان مشارکت در محدوده مورد مطالعه ۴٢ درصد است.
۳- مطالعات به دست آمده نشان می دهد که هر چه احساس مالکیت ، یعنی مدت زمان سکونت ونوع مالکیت (ملکی ) بیشتر باشد به همان اندازه مشارکت افزایش پیدا می کند.مطالعات صورت گرفته، نشان دهنده این است که در محدوده مورد مطالعه، احساس مالکیت تعیین کننده مشارکت در مدیریت شهری است.
۴- واینکه وضعیت اقتصادی واجتماعی شهروندان بر مشارکت تعیین کننده است، که با بررسی متغیرهای اقتصادی واجتماعی مشخص شد با بهتر شدن وضعیت اقتصادی واجتماعی میزان مشارکت هم بالا می رود (تقوایی و همکاران، ۱۳۸۸: ۱۰۱).
– فضیله خانی در رساله دکترای خود تحت عنوان «جایگاه و نقش اشتغال زنان در فرایند توسعه روستایی» در سال ۱۳۷۵، به عوامل موثر در مشارکت زنان روستایی در بازار کار اشاره کرده و مهمترین عوامل را در سطح درآمد خانوار، میزان مالکیت زمین و عوامل فردی از جمله سطح سواد زنان، بعد خانوار و دوره های زندگی ذکر کرده اند(خانی،۱۳۷۵: ۱۲۳).
– کاظم رستمی در پایان نامه کارشناسی ارشد خود در سال۱۳۸۳ در محدوده جغرافیایی بخش فلاورد شهرستان لردگان ، نقش مشارکت مردمی در توسعه روستایی با تأکید برمشارکت سنتی و جدید را مورد بحث قرار داده است .نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد که هر چند در مجموع بین مشارکت سنتی و جدید روستائیان در بخش فلاورد تفاوت معناداری وجود ندارد ولی این تفاوت در مصادیق مشارکت سنتی و جدید چشمگیر است (رستمی، ۱۳۸۳: ۲).
– پایان نامه بررسی راه های جلب مشارکت اقتصادی اجتمایی زنان روستایی با تأکید بر نهادهای سنتی مورد مطالعه شهرستان سوادکوه که توسط خدیجه رضایی قادری در سال ۱۳۸۳برای اخذ درجه کارشناسی ارشد تهیه و تدوین شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که بین متغیر ویژگیهای فردی (سن، تحصیلات، تعداد فرزندان، تعداد فرزندان زیر ۶ سال) با میزان مشارکت رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. همچنین بین درآمد ماهانه و میزان مشارکت رابطه مستقیم و معناداری وجود دارد. یعنی هر چه درآمد بالاتر باشد امکان مشارکت بیشتر است. بین نگرش زنان نسبت به خود و میزان مشارکت آنان رابطه منفی وجود دارد و همچنین زنان تمایل بیشتری به شرکت در سازمانهای غیر دولتی از خود نشان می دهند. همچنین نتایج تحقیق نشان می دهد که سطح تحصیلات و ورود فن آوری و ناتوانی جسمی زنان قدیمی و بی تجربگی نسل نو به ترتیب اولویت از عوامل فروپاشی نهادهای سنتی می باشد. همچنین بررسی­ها نشان می دهد که زنان تمایل بیشتری به مشارکت در نهادهایی را که مختص زنان باشد و تسهیلات ویژه ای برای آنان در نظر بگیرد نهادی که افزایش درآمد داشته باشد و همچنین از صلاحیتهای اخلاقی برخوردار باشد را در اولویت نخست قرار دادند(رضایی قادری۱۳۸۳: ۴).
– پایان نامه ای با عنوان نقش مشارکت مردمی در توسعه روستایی با تأکید بر جایگاه جوانان از نظر دولت و مردم در شهرستان بابلسر از توابع بخش فریدونکنار توسط هادی شاکری در سال ۱۳۸۰ تألیف شده و نتایج حاکی از آن است تحقق کامل توسعه روستایی در روستاهای بخش فریدونکنار منوط به مشارکت ارادی و داوطلبانه جوانان در طرحهای توسعه روستایی و ایجاد تشکیلاتی است که حضور مؤثر جوانان را در طرحهای توسعه روستایی تضمین می کند. همچنین نتایج تحقیق نشان می دهد که بین توسعه روستایی و سطح مهارت و آموزش جوانان مناطق روستایی برای مشارکت در طرحهای توسعه روستایی ارتباط مستقیم وجود دارد( شاکری، ۱۳۸۰: ۵).
– محمد زاهدی اصل (۱۳۷۷) پژوهشی تحت عنوان “بررسی چگونگی مشارکت خانوارهای زلزله زده اردبیل در بازسازی مناطق آسیب دیده” اجرا نموده است. در این پژوهش پدیده مشارکت به عنوان یکی از مشخصه­های مربوط به توسعه بررسی شده است. سوال اصلی این پژوهش چنین بیان شده: میزان مشارکت افراد زلزله زده اردبیل با توجه به ویژگی های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آنها در امر ساخت و ساز اماکن آسیب دیده چگونه بوده است؟ این پژوهش از روش پژوهش توصیفی از نوع پیمایشی استفاده نموده و واحد تحلیل آن خانوار است. حجم نمونه ۶۳۵ خانوار و روش نمونه گیری تصادفی ساده و جمع آوری اطلاعات از طریق مصاحبه ساختار یافته انجام پذیرفته است. در آزمون فرضیه های مربوط به متغیر مشارکت و متغیرهای مطروحه دیگر نتایج چنین است: بین میزان مشارکت و سطح سواد، سن، وضعیت سلامتی رؤسای خانوار، رابطه معنادار وجود دارد. فرض رابطه بین سواد روسای خانوار و مشارکت با ۹۸ درصد اطمینان صحیح است. بین سن و میزان مشارکت نیز رابطه معکوس وجود دارد. بین سلامت روسای خانوار، و میزان مشارکت آنان رابطه معنادار وجود دارد. بین جنس و میزان مشارکت رابطه­ای وجود ندارد. در آزمون دومین فرضیه یعنی رابطه مشارکت و ویژگی­های خانوادگی با ابعاد حجم خانوار، وضعیت تأهل و تعداد فرزندان ذکور در هر سه بعد رد شد. بین میزان مشارکت و مقدار زمین زیر کشت و نوع مالکیت آن تفاوتی دیده نشده است ولی این تفاوت در میزان مشارکت و مجموع درآمد رئیس خانوار تایید شد. در آزمون فرضیه سوم نتیجه می­ شود که بین میزان مشارکت و مقدار زمین زیر کشت و مالکیت زمین مزروعی و همچنین درآمد روسای خانوار رابطه معناداری دیده نمی­ شود. فرضیه چهارم مبنی بر رابطه بین مشارکت و وضعیت سکونت فعلی هم تایید شد. بالاخره فرضیه پنجم که موید رابطه بین میزان مشارکت و میزان تخریب منزل بود با اطمینان ۹۹ درصد تایید می شود. رابطه معکوس برای میزان مشارکت ومیزان تخریب منزل مسکونی تایید شد. رضایت از کمک های دریافتی از دولت، میزان بی شتری از مشارکت را به همراه داشت. رؤسای خانوار مخالف با ابقای روستا رغبتی برای مشارکت نداشتند.
– ژاله شادی طلب(۱۳۸۱) در گزارش خود از طرح پژوهشی” مشارکت زنان” که در مرکز مطالعات و تحقیقات زنان دانشگاه تهران انجام شده است، به این مطلب اشاره می­نماید که کنترل شهروندی عالی­ترین سطح و نوع مشارکت است. در این گونه مشارکت، مردم در تصمیم گیری هایی که در زندگی روزانه آنها را تحت تأثیر قرار می­دهد دخالت می­ کنند. مساله این پژوهش شناخت متغیرهایی بوده است که موفقیت مردم را در کنترل امور جامعه تضمین می کند. شناخت انواع مشارکت اجتماعی زنان و عوامل مرتبط با آن هدف این پژوهش بوده است و بر پایه یافته های پژوهشی در شهر تهران تدوین شده است. در مجموع شش نوع مشارکت: مدنی، حمایتی، فرهنگی- تفریحی، محلی، مذهبی- خیریه ای و شرکت در فعالی تهای انقلابی شناخته شده که در این بین میانگین مشارکت مدنی پایین تر و میانگین مشارکت مذهبی- خیریه ای بالاتر از سایر انواع مشارکت است. به طور کلی نیز میزان مشارکت اجتماعی زنان شهر تهران در سطح پایینی قرار دارد.
– محمد علی فرهادی(۱۳۸۵) در پژوهش خود با عنوان” بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر مشارکت اجتماعی” (مورد دانشجویان دانشگاه تهران) هدف از پژوهش را شناخت عوامل اجتماعی مؤثر بر مشارکت اجتماعی دانشجویان اعلام نموده است. مشارکت در این پژوهش به مثابه کنش در نظر گرفته شده است. از این منظر تمام قواعد و اوصاف کنش در مشارکت اجتماعی نیز صدق می­ کند. چارچوب مفهومی پژوهش نیز مشارکت را در مقام کنش در نظر گرفته و چارچوب نظری نظام عمومی کنش پارسونز و نظریه کنش بوردیو را با یکدیگر تلفیق نموده است. با تکیه بر مباحث نظری، سرمایه اجتماعی، سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی و احساس بی­قدرتی از متغیرهای مهم در تبیین مشارکت اجتماعی کنشگران هستند. جمعیت آماری این پژوهش دانشجویان مشغول به تحصیل در چهارده دانشکده، دانشگاه ۸۴ هستند. نمونه گیری پژوهش با روش تصادفی انجام شده و با بهره گرفتن از فرمول کوکران – تهران تعداد ۳۷۸ نفر از دانشجویان به عنوان جمعیت نمونه انتخاب شده اند. اطلاعات مربوط به مفاهیم و متغیرها با تکنیک پرسشنامه و از طریق مصاحبه حضوری گردآوری شده است. بر مبنای نتایج این پژوهش و بر اساس آزمون تحلیل رگرسیون متغیرهای مورد نظر مذکور به علاوه متغیرهای جنس و مقطع تحصیلی دانشجویان در مجموع ۲۰ درصد واریانس مشارکت اجتماعی را تبیین کرده ­اند. بر اساس تحلیل مسیر سرمایه اجتماعی و اعتماد از مهم ترین متغیرهای اثرگذار بر مشارکت اجتماعی در این پژوهش بوده ­اند. عکس العمل کنشگر در برابر موقعیت های متفاوت بسته به میزان اعتماد او به موقعیت پیش روی اوست. اعتماد به روابط بین گروهی، اعتماد به روابط برون گروهی و همچنین اعتماد به نظام های انتزاعی جامعه از وجوه سرمایه اجتماعی و اعتماد است که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است. بررسی مشارکت در دو سطح عینی و ذهنی به تعمیق این رابطه کمک می کند. میانگین مشارکت ذهنی جمعیت مورد بررسی بیش از مشارکت عینی آنهاست. از آ نجا که جمعیت این پژوهش دانشجویان و جوانان هستند، می توان گفت دانشجویان که جوانانی فرهیخته اند و کنش های آنها متأثر از محیط دانشگاهی و سطح سوادشان است، در سطح ذهنی مشارکت جوتر هستند و مشارکت پایین آنها در سطح عینی ناشی از موانع ساختاری رفتارهای مشارکتی در گروه های داوطلبانه در ایران است. این موانع ساختاری در نظام فرهنگی و سیاسی جامعه حاضر ایران قابل ردیابی است.

(مثنوی، دفتر دوم، بیت ۱۳۵۰)
اسب داند بانگ و بوی شیر را گرچه حیوان است إلا نادرا
(مثنوی، دفتر سوم، بیت ۳۶۱۹
گفت:‌آری بُد فراق، إلّا سفر بود بر من بس مبارک، مژده ور
(مثنوی، دفترچهارم، بیت ۱۷۴۰)
« و به هیچ حال از آدمی به جز انبیاء در این حال صفت نگردد إلّا اندر وی عاریت باشد، و آن به جز حالت سکر نباشد. »
(درویش گنج بخش، گزیده کشف المحجوب، توضیح عابدی، ص ۱۴۲)
«مرا از روی دنیا از کسی طمع نباشد، إلّا از روی متابعت که پیغامبر هدیه قبول کرد. »
(مقالات شمس، ویرایش جعفر مدرس صادقی، ص ۱۴۱)
«خاطر او به دنیا وی نکشیده باشد و التفات نکرده إلّا اکنون،‌از جهت من، صدبار دریغ خورده باشد.»
(مقالات شمس، ویرایش جعفر مدرس صادقی، ص ۱۴۱)
«میلم از اول با تو قوی بود، إلّا می دیدم در مطلع سخت که آن وقت قابل نبودی این رموز را »
(مقالات شمس، ویرایش جعفر مدرس صادقی ص ۲۳۹)
حرفهای ربط مرکب که با «إلّا» ساخته می شود. ^[۶۰]
۱-إلّا که (إلّا و إلّآ تا)
۲-و إلّا (و إلّا که)
در زیر به شرح آنها با مثال می پردازیم.
۱-« إلّا که » حرف ربط مرکب برای استداراک

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

« و متوضای عظیم بزرگ و چنان نیکو ساخته که به از آن نباشد؛ إلّا که سنگ آید که عمارت کرده اند همه سیاه است و از آن میافارقین رسیده» (سفرنامه ناصر خسرو، به کوشش دکتر ناصر زرین پور، ص ۱۲)
هین مپر إلّا که با پرهای شیخ تا ببینی عون و لشکرهای شیخ
(مثنوی، دفتر چهارم، بیت ۵۴۴)
نیم دانش دست او را بسته کرد جان بُبرد إلّا که خود را خسته کرد
(مثنوی، دفتر چهارم،‌بیت ۲۱۳۳)
« چنانکه گروهی اندر سماع بیهوش شوند و گروهی هلاک گردند، و هیچ کس نباشد إلّا که طبع او از حد اعتدال بیرون شود و این را برهان ظاهر است. »
(درویش گنج بخش، گزیده کشف المحجوب، توضیح عابدی، ص ۲۳۲)
یادآوری ۱-« إلّا که» گاه برای اضراب است مترادف بلکه
تو دانی کز فرود دور گردون مخیر نیست کس إلا که مجبور ^[۶۱]
یادآوری ۲- « إلّا تا » نیز بجای « إلّا که» برای شرط به کار رفته است مانند‌:‌
« دوست من است إلّا تا خاموش است، چون سخن گفتا نی »
(مقالات شمس تبریزی، ویرایش جعفر مدرس صادقی، ص ۱۴۱)
۲-« و إلّا » حرف ربط مرکب برای استدراک مترادف « وگرنه » و « جز آنکه‌»
الف- بمعنی اگر نه
و آن ده گز که ذکر می رود، به بصره برعمودی با دید آید که را قایم کرده باشند، یا به دیواری، و إلّا اگر این هامون بُود و نه بلندی بُوَد، عظیم دور برود. (سفرنامه به کوشش دکتر نادر وزین، ص ۱۱۲)
که پادشاه چون نیکوخوی بود، جز طریق عدل و راستی که از مقتضیات اوست نسپرد و إلّا سنت محبوب و شرعتِ مرغوب ننهد.
(مرزبان نامه، به کوشش دکتر خطیب رهبر، ص ۴۶)
و بحقیقت مرا اجل اینجا آورد، و إلّا من چه مانم بصحبت شیر؟
(کلیله و دمنه، تصحیح مینوی، ص ۱۰۵)
و نصیحت فرمود که به هیچ وجه قصد هیچ جانور نکنی و إلّا بمیوه افطار روا نداری که اختیار مطعوم بر مطعوم نتیجه حرص جاهلان است.
(مرزبان نامه، به کوشش دکتر خطیب رهبر، ص ۶۴)
ب- به معنی « جز آنکه»
و به سمع پادشاه رسانید که شوهرش معبّریست سخت حادق و صاحب فراست، أمّا از غایت ضنّت در خواب گزاردن کاهل باشد و إلّا بزخم چوب و دشنام در کار نیاید و تن در تعبیر در ندهد.
(مرزبان نامه، به کوشش خطیب رهبر، ص ۵۷۸ )
ترا به کشتنی کشم که هیچ گناهکار را نکشته اند، که ترا گناهی است بزرگ، و إلّا توبه کنی و به دین أجداد و آبای خویش بازآیی تا عفویابی. (تاریخ بیهقی به کوشش خطیب رهبر، ج۲، ص ۴۷۴)
یادآوری = « إلّا آنکه» شبه حرف ربط است برای استدراک مترادف لیکن
و هیچ کس حقیقت آن ندانست، إلّا آنکه گفتند که از جنوب از کوهی می آید که آن را جبل القمر گویند. (سفرنامه ناصر خسرو، به کوشش دکتر نادر وزین پور ،۴۸ )
و گفتند در این قصر دوازده هزار خادم اجری خوار، است، زنان و کنیزکان خود که داند، إلّا آنکه گفتند سی هزار آدمی در آن قصر باشد.
و ابوالقاسم برمکی مرد فاضل و دانایی بود إلّا آنکه بخل برأخلاق او استیلاء داشت. ^[۶۲](ترجمه تاریخ یمینی ص ۱۹۹)
همان طور که در مثالهای بالا مشاهده شد إلّا در زبان فارسی به دو معنای استثناء و استدراک به کار می رود إما در زبان عربی علاوه بر استثناء که معنای اصلی آن است گاهی وصفیه است و گاهی عاطفه و گاهی زائده می باشد.
أمّا
«أمّا» بفتح همزه و تشدید میم یکی دیگر از الفاظ مرکبّه شمرده می شود و در پاره ای از موارد میم أوّل به یاء تبدیل می شود. ^[۶۳]و به طور کلی این لفظ در زبان عربی مفید سه معنی است :‌^[۶۴]
۱-شرطیت
۲-تفصیل ( و این اصل معنای آن است .)
۳-تأکید

نهادینه کردن استراتژی
اهداف بلند مدت
استراتژی های وظیفه ای
خط مشی
نهادینه کردن استراتژی
اهداف سالیانه
(منبع: پیرس ، رابینسون ، ۱۳۸۳ ، برنامه ریزی مدیریت استراتژیک ، ترجمه سهراب خلیلی ، انتشارات یادواره )
بر اساس این مدل اجرای استراتژی با سه مرحله مرتبط بهم آغاز می­ شود:
-شناخت اهداف سالیانه قابل اندازه گیری و با توافق تعیین شده
-تدوین استراتژی های وظیفه ای مشخص
-تدوین واعلام خط مشی­های مختصر به عنوان راهنمای تصمیم ­گیری که در آن اهداف سالیانه، ازطریق تبدیل اهداف بلند مدت به مقاصد کوتاه مدت و مشخص، راهنمای اجرا قرار می­گیرند.
استراتژی­ های وظیف­ ای ، استراتژی های اصلی در سطح کسب وکار را به برنامه های اجرایی برای زیر واحدهای شرکت تبدیل می­نماید. خط مشی­ها برای مدیران عملیاتی و فرو دستانشان در به اجرا درآوردن استراتژی راهنمایی­های مشخص را ارائه می­ کنند. ولی برای اجرای اثر بخش استراتژی جدید، این استراتژی باید نهادینه شود یعنی زندگی روزمره شرکت را تحت تأثیر ونفوذ کامل خود قرار دهد.(پیرس، رابینسون، ۱۳۸۳: ۱۶۰). علیرغم اینکه اجرای استراتژی در شرکت­های مختلف می ­تواند متفاوت باشد، اما با توجه به دو مدل جامع ارائه شده از دیوید و پیرس ورابینسون، می­توان چهار مرحله مهم را در فرایند اجرای استراتژی شناسایی کرد که درشکل۲-۴ نشان داده شده است.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

شکل۲-۴- مراحل چهارگانه فرایند اجرای استراتژی
کنترل ارزیابی
نهادینه کردن استراتژی
تخصیص منابع
تعیین اهداف سالیانه و سیاست ها
۲-۱۰- فرایند برنامه ریزی جامع
۱- تعیین و تدوین اهداف آینده سازمان : مهم ترین مرحله در فرایند برنامه­ ریزی جامع، تعیین و تدوین اهداف آینده سازمان است. این وظیفه خطیر به عهده مقامات سطوح بالای سازمان است و آنان باید اهداف آینده سازمان را به درستی بشناسند و بیان کنند. تعیین هدف شامل درک و تشخیص صحیح ماموریت ها و مقاصد سازمان و بیان ان هاست. برای درک ماموریت و مقصد سازمان باید رابطه آن با جامعه و دلیل وجودی آن مورد بررسی قرار گیرد. باید مشخص شود از نظر جامعه و مردم سازمان برای چه به وجود آمده و به قصد اجرای چه فعالیت­هایی ادامه کار داده است؟
۲- شناخت اهداف و استراتژی­ های موجود سازمان : زمانی که اهداف و ماموریت­های آتی سازمان تدوین شدند، باید اهداف و مأموریت­های فعلی نیز مورد بررسی و مداقه قرار گیرند و وجوه افتراق و اختلاف آن­ها با هدف­های تعیین شده مشخص شوند. در برخی شرایط ممکن است اهداف موجود سازمان با اهداف پیش بینی شده یکسان باشند و تفاوتی بین آن­ها نباشند، اما در اغلب موارد، به خصوص اگر سازمان هدف­های توسعه و اصلاح را دنبال کند، هدف­های آتی با هدف­های موجود یکی نخواهند بود. نکته­ی دیگر، که غالباً در این مرحله به آن برخورد می­ شود، عدم و جود هدف­های دقیق و مشخص برای سازمان است.
۳- تجزیه وتحلیل شرایط محیطی : تدوین اهداف اتی و شناخت اهداف موجود، مبنایی به دست می دهد که به وسیله آن می­توانیم کمبود­ها و عوامل لازم برای تحقق اهداف آینده را مشخص کنیم. در این میان تجزیه وتحلیل شرایط و موقعیت­های پیرامونی سازمان نیز راه گشاست. غرض از تجزیه و تحلیل شرایط محیطی، آگاه شدن از عوامل اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، فنی، و اقلیمی موثر بر سازمان و اهداف آن است. البته در این مرحله باید به جست جوی عواملی بپردازیم که اثری قابل ملاحظه بر سازمان دارند و جزء عوامل حساس و مهم در تحقق اهداف سازمان به شمار می­آیند. سنجش تغییرات عوامل محیطی و آثار آن­ها بر سازمان نیز هدفی است که در این مرحله باید انجام پذیرد.مثلاً ممکن است تغییر در قوانین و مقررات برای سازمان فرصت­هایی ایجاد می­ کند یا محدودیت­هایی فراهم می­ کند، یا تغییر اوضاع و احوال اقتصادی در ایجاد فرصت یا به وجود آوردن محدودیت موثر باشد. به طور خلاصه، در این مرحله تهدیدها و فرصت­های محیط خارجی شناسایی و تحلیل می­شوند.
۴- تجزیه و تحلیل منابع و امکانات سازمان : برای تجزیه و تحلیل منابع و امکانات ابتدا باید فهرستی از منابع مهم موجود در سازمان اعم از انسانی، مالی، تجهیزاتی ،و … تهیه کنیم. سپس باید مشخص کنیم که ارضای نیاز­های سازمان، وابسته به کدام یک از این منابع و امکان دستیابی به منابع مذکور چگونه است. به طور خلاصه در این مرحله امکانات سازمان از جهت منابع کلیدی و استراتژیک مورد نیاز ارزیابی قرار می­گیرند و شمایی از امکانات سازمان برای تحقق اهداف آینده به دست می ­آید و همچنین ضعف­ها و نارسایی­های داخلی سازمان نیز شناسایی و مشخص می­شوند.
۵- شناخت وضع موجود سازمان : این مرحله در واقع حاصل اطلاعات جمع آوری شده در سه مرحله پیش است. در این مرحله باید تصویر ی کامل از اهداف موجود، منابع موجود، و شرایط محیطی سازمان و آثار آن ها بر یگدیگر به دست آید. به عنوان مثال، ممکن است برنامه­ ریزان در این مرحله دریابند که اهداف در مقابل منابع موجود، اهدافی بسیار نازل اند یا شرایط محیطی برای تحقق اهداف موجود چندان مناسب نیستند و با اهداف، منابع، و شرایط محیطی به گونه ­ای موزون هماهنگ نشده­اند. بدین ترتیب در مرحله چهارم، تجزیه و تحلیلی کامل و جامع نسبت به وضع موجود سازمان به عمل آمده و سازمان مورد ارزیابی قرار می­گیرد
۶- تعیین تغییرات مورد لزوم در استراتژی­ها : اکنون با آنچه از مراحل پیش به دست آمده است، این امکان برای برنامه­ریز وجودارد که فاصله بین اهداف و استراتژی­ های آینده را دریابند وضرورت انجام تغییرات و اقداماتی را پیش بینی کند. امکان پذیر خواهند بود. اما در صورتی که تغییرات و تحولات زیاد باشند، پیش بینی­ها باید با دقت و صرف مساعی بیش­تری انجام گیرند. به طور خلاصه این مرحله شمل تعیین تغییراتی است که استراتژی­ های موجود را برای آینده شکل خواهند داد. این تغییرات ممکن است در هدف­ها یا نحوه تحقق آن­ها باشد، زیرا در برخی حالات علت قصور استراتژی­ها هدف نیست. بلکه نحوه اجرای هدف­هاست. همچنین امکان دارد اهداف فعلی به نتایجی خوب رسیده باشند، اما علت پویایی و وجود هدف­های والاتر و کامل تر انجام تغییراتی ضروری به نظر برسد.
۷- تصمیم ­گیری در مورد استراتژی مطلوب : این مرحله شامل تعیین استراتژی­ های ممکن، ارزیابی هر یک از آن­ها و نهایتاً انتخاب اصلح از میان آن­هاست. برای رسیدن به هدف­های جدید، استراتژی­هایی جدید ممکن را بشناسند و به ارزیابی آن­ها بپردازد. این استراتژی­ها یا کاملاً استراتژی­هایی جدید و یا استراتژی­ های گذشته­اند که با تغییراتی برای نیل به هدف­ها مطرح شده ­اند. در هر حال برنامه­ ریزی با به کار بردن یک معیار یا چند معیار مانند میزان عملی بودن، مفید بودن، قدرت حل مشکلات، همراستایی با خط مشی­ها، تطبیق با امکانات و منابع سازمان و… می ­تواند به ارزیابی استراتژی­ها بپردازد و استراتژی جدید را بر این اساس انتخاب کند.
۸- اجرای استراتژی جدید : با انتخاب استراتژی جدید کار برنامه­ ریزی استراتژیک به پایان نمی­رسد ، بلکه استراتژی مذکور باید اجرا و عملاً به محک آزمون نهاده شود. انجام تحقیقات راهنما و اجرای آزمایشی و کوتاه مدت و نمونه ­ای از استراتژی در این مرحله، بسیار کارساز است. بخش پژوهش و تحقیق سازمان می ­تواند در انجام این مهم نقشی موثر داشته باشد.
۹- کنترل و سنجش استراتژی جدید در عمل : زمانی که استراتژی در بخش­های مختلف سازمان پیاده شد، هر بخش باید کنترل­های لازم در مورد اجرای درست استراتژی و تحقق اهدافی را که استراتژی برای نیل به آن­ها طراحی شده است، به عمل آورد و اطلاعات لازم در این باره را به برنامه­ ریزان ارائه کند. برنامه ریزان با توجه به اطلاعات مذکور می­توانند اطمینان یابند که آیا استراتژی انتخابی به درستی اجرا می­ شود و آیا نتایج حاصل ازآن، همان نتایج موعودند یا خیر؟ در صورتی که نتایج حاصل از این مرحله مثبت باشند، اجرای استراتژی ادامه می­یابند و در صورتی که مشکلاتی در آن باشد، با انجام مجدد مراحل پیش گفته، می­توانیم به استراتژی­هایی کامل­تر و سازگار­تر دست یابیم. فرایند برنامه­ ریزی جامع یا استراتژیک در شکل۲-۵ نشان داده شده است.
شکل۲-۵- مراحل مختلف فرایند برنامه ریزی جامع
۲-۱۱- تجزیه و تحلیل محیط خارجی و داخلی
تجزیه و تحلیل محیط خارجی یا بیرونی سازمان در بر گیرنده ارزیابی محیط­های کلان و خرد می­باشد. این امر به منظور تعیین روندها، تهدیدات، فرصت­ها و نیز طرح­ریزی مقاصد استراتژیک سازمان می­ شود شکل۲-۶-(جفری اس ، ۱۳۸۹: ۸). شکل ۲-۶- مدل فرایند مدیریت استراتژیک
تجزیه وتحلیل خارجی وداخلی : محیط داخلی ، محیط خارجی
تدوین ا ستراتژی
سطح کسب وکار
سطح شرکت
پیاده سازی وکنترل استراتژی
اجرای استراتژی
مقاصد استراتژیک
تجدید ساختار استراتژیک
( جفری اس، هریسون ، کارن اچ، جان ،۱۳۸۹، مبانی مدیریّت استراتژیک، ترجمه سید محمّد اعرابی، محمّد رسول امامی فرد، انتشارات مهکامه ،چاپ اوّل)
۲-۱۲- تجدید ساختار استراتژیک
در طول عمر هر سازمان زمانی می­رسد که روند شرکت روبه کندی گذاشته و ذی نفعان آن شروع به اظهار نارضایتی می­ کنند.صرف نظر از هر دلیلی سازمان­ها نهایتاً نیاز به ارزیابی مجدد استراتژی­ها و تغییر شیوه انجام آن­ها را احساس می­ کنند. تجدید ساختار^[۵۲] نوعاً دربر گیرنده تأکید و تمرکز مجدد به روی نقاط قوّت سازمان می­باشد. این امر ترکیبی از تاکتیک­های مختلف به منظور احیاء و نیز تقویت موقعیّت رقابتی سازمان را در بر می­گیرد. تمرکز مجدد برروی دارایی­ های شرکت، سازماندهی مجدد، خرید­های استقراضی، و تغییر در ساختار سازمانی از جمله تاکتیک­ها ورو ش­های متداول تجدید ساختار به شمار می­آیند.
۲-۱۳- مدل رقابتی(پورتر^[۵۳])
اساس این استراتژی بر رقابت میباشد.تلاش برای کسب سهم بیشتر در بازار رقابت،تنها در حرکت­های رقبا متجلی نمی­ شود.بلکه رقابت در یک صنعت در اصول اقتصادی آن ریشه دارد ونیروهای رقابتی وجود دارند که فراتر از رقبا هستند.مشتریان،عرضه کنندگان مواد اولیه،نورسیدگان بالقوه وکالاهای جانشین همگی رقبایی هستند که ممکن است برحسب نوع رشته صنعتی کم وبیش برجسته وفعال باشند.وضعیت رقابتی در یک صنعت متکی به پنج نیروی اساسی است که در نمودارزیر بیان شده است. شکل۲-۷- مدل پورتر
۱-تهدید جدیدالورودها،به طور کلی موانع ورود به بازار از دیدگاه پورترعبارتند از حجم فروش،وجوه تمایز محصول،هویت محصول،هزینه های متغییر،ضرورت سرمایه گذاری،دستیابی به شبکه توزیع،برتری مطلق هزینه،نمودار افزایش مهارت،سیاست دولت،تلاش های رقبا.
۲-قدرت تامین کنندگان مواد اولیه،عوامل که در قدرت تامین کنندگان موثرندعبارتند از وجه تمایز وارده ها هزینه متغیر عرضه کنندگان،وجود وارده ها ومواد جایگزین،تمرکز عرضه کننده،اهمیت حجم محصول از نظر عرضه کننده،تاثیر وارده ها برهزینه،مجبور به فروش نبودن.
۳-تهدید جایگزین،وجود کالاهای جایگزیت،هزینه کالاهای جایگزین،کیفیت کالاهای جایگزین،گرایش خریدار به کالاهای جایگزین،
۴-قدرت خریداران،عواملی که در قدرت خریداران موثراست عبارتند از نفوذ چانه زنی،تمرکز خریدار در برابر تمرکز موسسه،حجم خرید،میزان اطلاعات خریدار،کیفیت کالا،منابع خریدار.
۵-شدت رقابت،عواملی که باعث شدت یا عدم شدت رقابت میشوند عبارتند از رشد رشته صنعتی،ارزش افزوده،هویت محصول ،ظرفیت تولید.

• مواد نانومتخلخل معدنی

تقسیم ­بندی مواد نانومتخلخل آلی
۱) مواد کربنی: کربن فعال^[۲۷]، کربنی است که حفره‌های بسیار زیاد دارد و مهم‌ترین کربن از دسته مواد میکرومتخلخل است.
۲) مواد بسپاری^[۲۸]: مواد نانو متخلخل بسپاری به دلیل ساختار انعطاف‌پذیر خود، حفره‌های پایداری ندارند و تنها چند ترکیب محدود از این نوع وجود دارد [۸].
تقسیم بندی مواد نانومتخلخل معدنی
۱) مواد میکرومتخلخل
زئولیت‌ها: مهم‌ترین ترکیبات میکرومتخلخل بوده که دارای ساختار منظم بلوری و حفره‌دار با بار ذاتی منفی می‌باشند. در اکثر موارد ساختار زئولیتی از قطعات چهار وجهی^[۲۹] با چهار اتم اکسیژن و یک اتم مرکزی مثل آلومینیوم، سیلیکون، گالیم یا فسفر تشکیل شده‌اند که با کاتیون‌ها خنثی می‌شوند [۸].
چارچوب فلزی-آلی^[۳۰]: از واحد‌های یونی فلزی یا خوشه‌ی^[۳۱] معدنی و گروه‌های آلی به عنوان اتصال­دهنده^[۳۲] تشکیل شده است که اتصال آن‌ها به هم، حفره‌ای با شکلی معین مانند کره یا هشت وجهی به وجود می‌آورد. ویژگی بارز این ترکیبات، چگالی کم و سطح ویژه‌ی بالای آن‌هاست [۹].
هیبرید‌های آلی-معدنی^[۳۳]: از قطعاتی معدنی تشکیل شده‌اند که توسط واحد‌های آلی به هم متصل هستند [۱۰].
۲) مواد مزومتخلخل:
سیلیکا: ترکیبات ^[۳۴]MCM، معروف‌ترین سیلیکای مزومتخلخل هستند.
اکسید فلزات و سایر ترکیبات مزومتخلخل: اکسیدهای نانومتخلخل فلزات مثل تیتانیوم دی اکسید، روی اکسید، زیرکونیوم دی اکسید و آلومینا، فعالیتی بیشتر از حالت معمولی خود دارند. ترکیبات سولفید و نیترید هم می­توانند ساختار مزومتخلخل داشته باشند.
۳) مواد ماکرومتخلخل:
بلور کلوییدی^[۳۵]: از مجموعه کره‌هایی مانند سیلیکا ساخته می‌شود که فضای بین آن‌ها خالی است. در بلور کلوییدی معکوس^[۳۶] کره‌ها توخالی و فضای بین آن‌ها پر است [۱۰].
آئروژل‌ها مواد مزومتخلخل با سطح ویژه و حجم تخلخل بالا هستند که در فصل بعد به آن‌ها می‌پردازیم.
۱-۵ کامپوزیت‌ها
کامپوزیت‌ها (مواد چند رسانه­ای یا کاه­گل‌های سبز فایل) رده‌ای از مواد پیشرفته هستند که در آن‌ها از ترکیب مواد ساده به منظور ایجاد مواد جدیدی با خواص مکانیکی و فیزیکی برتر استفاده شده است. اجزای تشکیل­دهنده ویژگی‌های خود را حفظ کرده، در یکدیگر حل نشده و با هم ترکیب نمی‌شوند.
استفاده از این مواد در طول تاریخ مرسوم بوده است. از اولین کامپوزیت‌ها یا چندسازه‌های ساخت بشر می‌توان به آجرهای گلی که در ساخت آن‌ها از کاه استفاده شده است اشاره کرد. هنگامی که این دو با هم مخلوط بشوند، در نهایت آجر پخته به­دست می‌آید که بسیار ماندگار‌تر و مقاوم‌تر از هر دو ماده اولیه، یعنی کاه و گل است. شاید هم اولین کامپوزیت‌ها را مصری‌ها ساخته باشند که در قایق‌هایشان به چوب بدنه قایق مقداری پارچه می‌آمیختند تا در اثر خیس شدن، آب توسط پارچه جذب شده و چوب باد نکند. قایق‌هایی که سرخپوستان با فیبر و بامبو می‌ساختند و تنورهایی که از گل، پودر شیشه و پشم ساخته می‌شدند از نخستین کامپوزیت‌ها هستند [۱۱].
۱-۵-۱ کامپوزیت یا مواد چندسازه
چندسازه‌ها به موادی گفته می‌شود که از مخلوط دو یا چند عنصر با فازهای کاملا متمایز ساخته شده باشند. در مقیاس ماکروسکوپیک فازها غیر قابل تشخیص‌اند. اما در مقیاس‌های میکروسکوپیک فازها کاملا مجزا هستند و هر فاز خصوصیات عنصر خالص را نمایش می‌دهد. در چندسازه‌ها، نه تنها خواص هر یک از اجزاء باقی مانده بلکه در نتیجه­ پیوستن آن‌ها به یکدیگر، خواص جدیدتر و بهتر به­دست می‌آید [۱۱].
۱-۵-۲ ویژگی‌های مواد کامپوزیتی
مواد زیادی می‌توانند در دسته‌بندی مواد کامپوزیتی قرار بگیرند، در واقع موادی که در مقیاس میکروسکوپی قابل شناسایی بوده و دارای فازهای متفاوت و متمایز باشند در این دسته‌بندی قرار می‌گیرند. امروزه کامپوزیت‌ها به علت وزن کم و استحکام بالا در صنایع مختلف، به طور گستره‌ای مورد استفاده واقع می‌شوند. کامپوزیت‌ها با کاهش وزن و ویژگی‌های فیزیکی بسیار عالی، گزینه‌ای مناسب برای استفاده در تجهیزات ساختاری می‌باشند. علاوه بر ‌این، کامپوزیت‌ها جایگزین مناسب برای مواد سنتی در کاربردهای صنعتی، معماری، حمل و نقل و حتی در کاربردهای زیر بنایی می‌باشد [۱۲].

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

یکی از ویژگی‌های بارز کامپوزیت‌ها، حضور فاز تقویـت­کننده مجزا از فاز زمینه می‌باشد. ویژگی‌های اختصاصی این دو فاز، در ترکیب با یکدیگر، ویژگی‌های یکسانی را به کل کامپوزیت می‌بخشد. در یک دسته‌بندی ویژه، کامپوزیت‌ها همواره به دو فاز زمینه و تقویت­کننده تقسیم می‌شوند. می‌توان گفت در واقع زمینه مانند چسبی است که تقویت­کننده‌ها را به یکدیگر چسبانده و آن‌ها را از آثار محیطی حفظ می‌کند.
۱-۵-۳ مواد زمینه کامپوزیت
زمینه با محصور کردن فاز تقویت کننده، باعث افزایش توزیع بار بر روی کامپوزیت می‌گردد. در واقع زمینه، برای اتصال ذرات تقویت­کننده، انتقال بارها به تقویت­کننده، تهیه یک ساختار شبکه‌ای شکل از آن‌ها و حفظ تقویت­کننده از آثار محیطی ناسازگار به کار گرفته می‌شود.
۱-۵-۴ تقویت­کننده‌ها
دسته‌ای از مواد معمولی که به عنوان فاز تقویت کننده به کار گرفته می‌شوند، عبارتند از شیشه‌ها، فلزات، پلیمرها و گرانیت. تقویت­کننده‌ها در شکل‌های مختلفی از جمله فیبرهای پیوسته، فیبرهای کوتاه یا ویسکرها و ذرات تولید می‌شوند (شکل۳-۳). تقویت کننده‌ها باعث ایجاد ویژگی‌های مطلوبی از جمله استحکام و مدول بالا، وزن کم، مقاومت محیطی مناسب، کشیدگی خوب، هزینه کم، در دسترس­پذیری مناسب و سادگی ساخت کامپوزیت می‌گردند [۱۲].
۱-۵-۵ نانو کامپوزیت
نانو کامپوزیت‌ها مواد مرکبی هستند که ابعاد یکی از اجزای تشکیل­دهنده آن‌ها در محدوده نانو‌متری باشد. نانوکامپوزیت‌ها هم، در دو فاز تشکیل می‌شود. در فاز اول، ساختار بلوری در ابعاد نانو ساخته می‌شود که زمینه کامپوزیت به شمار می‌رود. در فاز دوم هم ذراتی در مقیاس نانو به عنوان تقویت کننده برای بهبود ویژگی‌ها به فاز زمینه افزوده می‌شود. توزیع یکنواخت این فاز در ماده زمینه باعث می‌شود که فصل مشترک ماده تقویت کننده با ماده زمینه در واحد حجم، مساحت بالایی داشته باشد [۱۳].
شکل ۱-۳ نمایشی از انواع مختلف تقویت کننده‌ها در کامپوزیت [۱۲].
۱-۶ خلاصه
در این فصل به بیان بعضی مفاهیم اولیه پرداخته­شد. خلاصه کوتاهی از فناوری نانو، نانوساختارها و روش‌های ساخت آن‌ها گفته شد. بعد از آن مواد متخلخل بررسی شد و در نهایت مختصری در مورد کامپوزیت‌ها، ویژگی‌ها و نانوکامپوزیت‌ها بیان شد.
فصل دومآئروژل­ها و مروری بر خواص مغناطیسی
۲-۱ تاریخچه
حوزه­ پژوهشی آئروژل هر ساله به طور وسیعی افزایش می‌یابد به طوری که امروزه توجه بسیاری از دانشمندان جهان را به خود اختصاص داده­است.
اولین بار ساموئل استفان کیستلر^[۳۷] در سال ۱۹۳۱ با ایده­ جایگزینی فاز مایع با گاز در ژل همراه با انقباض کم، آئروژل را تولید کرد. در آن زمان سعی ایشان بر اثبات وجود شبکه‌های جامد در درون ساختار ژل بود. یک روش برای اثبات این نظریه، برداشتن فاز مایع از فاز مرطوب ژل بدون اینکه ساختار جامد از بین برود مطرح بود. برای این کار او با بهره گرفتن از یک اوتوکلاو، فاز مایع را از ژل خارج­کرد که جامد باقی مانده چگالی بسیار پایینی داشت. او دما و فشار داخلی اوتوکلاو را به نقطه بحرانی مایع رساند تا بر کشش سطحی مایع غلبه­کند و ساختار داخلی ژل را از فروپاشی برهاند. به این ترتیب او با موفقیت اولین آئروژل پایه سیلیکا را تولید کرد. ولی به دلیل سختی کار، برای حدود نیم­قرن پژوهشی در این زمینه صورت نگرفت. اما از همان ابتدا برای دانشمندانی چون کیستلر، واضح بود که آئروژل ویژگی‌های برجسته‌ای مانند چگالی پایین و رسانایی گرمایی ناچیزی دارد [۱۴].
در سال‌های اخیر، ساختن آئروژل به معنای رساندن الکل به فشار و دمای بخار شدنی و به طبع آن به‌دست‌آوردن نقطه­ی بحرانی است و باعث استخراج فوق بحرانی از ژل می‌شود. سپس، در سال ۱۹۷۰، دانشمند فرانسوی تایکنر^[۳۸] و همکارانش برای بهبود فرایند تولید دولت فرانسه، موفق شدند روش جدیدی به غیر از روش کیستلر برای تهیه­ آئروژل کشف کنند و آن را روش سل-ژل نامیدند. در این روش آلکوکسی سیلان با سیلیکات سدیم، که به وسیله کیستلر استفاده می‌شد، جایگزین گردید. با ظهور روش ارائه شده به وسیله‌ی تایکنر پیشرفت‌های جدیدی در علم آئروژل و فناوری ساخت آن حاصل شد و پژوهش‌گران زیادی به مطالعه در این زمینه روی آوردند. به دلیل انجام مطالعات، تحقیقات و اقدامات صنعتی و نیمه صنعتی که در دهه ۷۰ و ۸۰ بر روی آئروژل‌ها صورت گرفت، این دوره را عصر رنسانس آئروژل نامیدند. [۱۵].
این مواد جایگاه خود را به عنوان مواد جامدی با چگالی و رسانایی گرمایی پایین به‌دست آوردند. پایین‌ترین چگالی آئروژل تولید شده ۱/۰ میلی­گرم بر سانتی­متر مکعب است، تا حدی که نمونه می‌تواند در هوا شناور بماند. گرچه برای ساخت جامد آئروژل مواد بسیاری می‌توانند استفاده شوند ولی آئروژل‌های _۲SiO متداول‌ترند. البته می‌توان با واردکردن مواد مختلف در ساختار آئروژل در حین فرایند ژل شدن، به بهبود ویژگی‌های نمونه‌های نتیجه شده کمک کرد [۱۶].
آئروژل‌ها را می‌توان به عنوان یک ماده منحصر به فرد در زمینه فناوری سبز در نظر گرفت. هشدار جهانی، تهدید آینده­ی محیط زیست توسط گاز‌های گلخانه­ای تولید شده به­دست بشر را تأیید می‌کند. آینده­ی انرژی‌های قابل دسترس به خاطر کم­شدن منابع نفتی و حتی افزایش تقاضا برای محصولات نفتی، در خطر است. آئروژل‌ها بارها و بارها به افزایش بازده­ی برخی ماشین‌ها و سیستم‌ها و کمک به کاهش مصرف انرژی یاری رسانده‌اند. همچنین آئروژل‌ها می‌توانند آلاینده‌های آب را بیرون بکشند و با گرفتن ذرات مضر قبل از ورود به اکوسیستم، سبب تخریب­نشدن محیط زیست شوند. دانشمندان دریافتند که این فناوری برای تجدید و حفاظت از انرژی به توسعه بیشتری نیاز دارد [۱۷].
۲-۲ شیمی سطح آئروژل
سیلیکا آئروژل حاوی ذرات نانومتری هستند. این ترکیبات دارای نسبت سطح به حجم بالا و مساحت سطح ویژه­ی زیادی هستند. شیمی سطح داخلی در آئروژل‌ها نقش اساسی را در بروز رفتار‌های بی‌نظیر فیزیکی و شیمیایی آن‌ها، ایفا می‌کند. ماهیت سطح آئروژل‌ها تا حد زیادی به شرایط تهیه­ آن‌ها بستگی دارد. انتخاب فرایند مربوط به ترکیبات شیمیایی و ویژگی‌های مورد نظر مشخص برای نانوذرات وابسته است. دو روش پایه برای تولید نانوذرات استفاده می‌شود:

• روش از بالا به پایین

اشاره به خردکردن مکانیکی مواد با بهره گرفتن از فرایند آسیاب­کاری دارد. در این فرایند مواد اولیه به بلوک‌های پایه­ بیشتری شکسته می‌شوند.

• روش پایین به بالا

اشاره به ساخت سیستم پیچیده به وسیله ترکیب اجزای سطح اتم دارد. در این فرایند ساختارها به وسیله فرآیندهای شیمیایی ساخته می‌شوند.

در نتیجه اشتراک میان وجود واجب و ممکن در لفظ وجود خواهد بود نه در معنا.( آشتیانی، ۱۳۶۳، ج ۱، ص ۲۲۲ تا ص ۲۲۵)
لازم به ذکر است که ملارجبعلی در مقام اثبات سنخیت علت و معلول مباحثی دارد که سازگاری کامل با اصالت وجود واشتراک معنوی آن و تشکیک خاصی دارد، ولی خودش این ثمرات مترتب بر مبنای خویش را انکار نموده است. (همان، ص ۲۲۵)
۲-۲-۳ تباین و عدم تشکیک در وجود
محقق کتاب «اصول آصفیه» در مقدمه ی آن چنین می گوید که عرفا و فلاسفه ای که قائل به تشکیک هستند، خداوند را همانند سایر موجودات، موجود می دانند ولی چون به مراتب مختلف در وجود قائل هستند، بین واجب و ممکن فرق قائل می شوند. ولی ملارجبعلی که قائل به تباین وجود است، فکر می کند که با قائل شدن به تباین وجود میان واجب و ممکن می توان خدا را تنزیه کرد و بنابراین مکتب نو افلاطونیان را برمی گیرد که خدا را وجود نمی دانند بلکه مافوق هستی می دانند. (تبریزی، ۱۳۸۶ هـ ش، ص ۱۲)

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

همانطور که دیدیم ملارجبعلی را تباین وجودی دانسته اند. در این باره به کلام یکی از مهم ترین شاگردان ملارجبعلی و نزدیکترین شاگرد وی یعنی «محمد رفیع پیرزاده» اشاره می کنیم که در کتاب« معارف الهیه» که شرح آراء ملارجبعلی می باشد، مبدأ اول را مباین از جمیع ممکنات می داند و اطلاق وجود را به امور مختلف به اشتراک لفظ بیان می کند و با این که قائل به اصالت وجود است، علیت را از وجود نفی کرده و وجود را درکثرت تابع ماهیت دانسته و با وجود فرض اعتباریت ماهیت تکثر آن را حقیقی و همچنین با وجود فرض اصالت وجود، وحدت سنخ آن را اعتباری می داند.
وی صریحاً اشاره می کند که اگر موضوعات وجود مانند کم و کیف و . . . متباین باشند واجب است که وجودات آن ها نیز بخاطر تکثر آنها، متباین باشند و واجب است که وجود به اختلاف وتکثر موضوعاتش مختلف و متکثر باشد و ممکن نیست که وجود به شدت و ضعف اختلاف یابد و یا زیادی و نقصان یا تقدم و تأخر بپذیرد و یا به وجوب وامکان و یا امر دیگری که موجب تشکیک باشد، مختلف شود، مگر بالعرض؛ چرا که شدت و ضعف ا زخواص کیفیت و زیادی و نقصان از خواص کمیت است و وجود کم و کیف نیست بلکه عارض بر آن هاست و تقدم و تأخر میان وجود علّت و معلول نیز با لعرض می باشد. زیرا علیت و معلولیت بالذات میان ماهیات اشیاء محقق می شود و بالعرض در وجود آن هاست. پس تقدم و تأخر ذاتاً صفت ماهیت اند و بالعرض به وجود نسبت داده می شوند و همینطور است سایر انحاء تقدم و تأخر.(آشتیانی، ۱۳۶۳ هـ ش. ج ۲ص ۴۶۹) .
آن طور که پیداست ملارجبعلی تبریزی دریافت مشابهی با سایر مشائین از عروض وجود بر ماهیت و شدت و ضعف یا زیادت و نقصان در وجود ندارد و از آن ها با تعابیر کیف و کم که از اقسام ماهیت هستند یاد می کند. ضمنا انکار هرگونه تقدم وتأخر و تشکیک در وجود توسط ایشان نشانه ی آن است که وی میان « وحدت مفهومی» با «وحدت مصداقی» و نیز«کثرت مفهومی» با «کثرت مصداقی» خلط کرده است. در حالی که میان «مفهوم وجود» و «حقیقت وجود» فرق است، به علاوه ایشان هر گونه اختلاف در وجود را مساوی با متکثر بودن حقیقت وجود دانسته است. نکته ی مهم دیگر این است که ایشان به عنوان یک فیلسوف مشائی رابطه علیت را ذاتاً در ماهیات ساری و جاری می داند در حالیکه در قسمت قبل دیدیم که ابن سینا رئیس مشائین علت را علت وجود معلول می داند و این حاکی از آن است که رأی ملارجبعلی در این رابطه نیز منطبق با مبانی نظری مشاء نمی باشد.
با توجه به مجموعه ی نظرات ملارجبعلی در مورد وجود وتفاوت آن با آراء مشائین و درصدر آنها ابن سینا، می توان حدس زد که یکی از دلایل انتساب نظریه ی «تباین ذاتی موجودات» به مشائین همین آراء خاص ملارجبعلی تبریزی به عنوان نماینده ی مشائی مکتب فلسفی اصفهان باشد که حاج ملاهادی سبزواری را بر آن داشته تا رأی ایشان را به عنوان رأی کلی مشائین قلمداد کند و چنان نسبتی به آن ها دهد که هنوز بر سر زبان ها جاری است و به نظر می رسد که اینگونه استقراء غیر تام درمورد این استناد در حد یک فیلسوف نباشد و در واقع این انتقاد بزرگی است که به مرحوم سبزواری وارد است.
۲-۳ دیدگاه برخی فلاسفه در باب نظریه ی «تباین ذاتی موجودات»
نظر به اهمیت موضوع و به منظور تبین همه جانبه ی نظریه ی «تباین ذاتی موجودات» در اینجا لازم می دانیم که علاوه بر تبیین و بررسی آراء ابن سینا و برخی حکمای مشاء مثل ملارجبعلی تبریزی، به بررسی انتقادی این نظریه پرداخته و آراء سایر اندیشمندان و حکمارا بیان نمائیم. گرچه حکمای مذکور، مشرب فلسفی شان با مشرب فلسفی مشاء متفاوت باشد، امّا این پژوهش در صدد ایجاد تضارب آراء اندیشمندان مذکور با یکدیگر است تا توالی و نتایج فاسد نظریه ی تباین ذاتی بیشتر روشن گردد. لذا در این بخش از پژوهش در حد مجال و بضاعت نگارنده به ذکر برخی از آراء آنها می پردازیم؛ از جمله ملاصدرا، ملا عبد الرزاق لاهیجی، ملاهادی سبزواری، ملا محمد صالح حائری مازندرانی و شهید مطهری. و در ادامه به دلایلی که فلاسفه ی مذکور در مخالفت و نقد آن نظریه اقامه کرده اند، به صورت یکجا پرداخته می شود.
۲-۳-۱ بیان نظرات
ملا صدرا می گوید درست است که مفهوم «هست»، یک مفهوم ذهنى و اعتبارى است و معنى لغتى است لکن مصداق دارد و مصداق آن هم وجود است و قابل تعریف نیست، استدلال ساده او این است که هر چیزى را به وسیله وجود تعریف مى‏کنند و چیزى شناخته‏تر از وجود نیست تا بتوان وجود را به آن شناخت. ملا صدرا بر اساس نظریه خود در اصالت وجود میگوید: مفهوم وجود اعرف چیزها است و بالوجدان مى‏توان دریافت و کنه و حقیقت وجود در نهایت خفا است یعنى آن مصداق ذو مراتب. وى می گوید: چون براى وجود تعریفى نیست بنابر این براى اثبات آن نتوان برهان آورد زیرا همان‏طور که در منطق گفته‏اند حدّ و برهان در حدود مشترکند و می گوید: امکان، وجوب و وجود و نظایر آن‏ها از امورى است که مرکوز در ذهن و به فطرت اولیه مرتسم در عقل‏اند. (ملاصدرا، ۱۹۸۱ م، ج۱، ص ۲۳ تا ۲۹)
همانطور که شاهدیم نکاتی را که در این قسمت ملاصدرا مطرح می کند، شبیه سخنان ابن سینا در باب وجود، معنا و تعریف آن است. البته در مورد مصداق ذومراتب وجود، ابن سینا چنین صراحتی ندارد. همچنین ملاصدرا قائل به اشتراک معنوی وجود بوده و می گوید: مفهوم وجود مشترک است و محمول است بر همه اشیاى متقرر به حمل تشکیکى و نه حمل تواطؤ. وى می گوید مشترک بودن وجود بین ماهیات تقریبا از اولیات است و عقل بداهتا بین چند امر موجود مناسبت و مشابهت را درک مى‏کند و فرق مى‏گذارد بین چند ماهیت موجود و ماهیات غیر موجود و اگر موجودات در مفهوم مشارک نمى‏بودند و از همه جهات متباین بودند لازم مى‏آمد که حال پاره‏اى از موجودات با پاره‏اى دیگر مانند حال وجود با عدم باشد. (همان، ص ۳۵)
نکته ای که در اینجا باید گفت این است که اشتراک معنوی در ملاصدرا بیشتر ناظر به حقیقت بسیط وجود است که وحدت اطلاقی سعی دارد که در نتیجه مفهوم برگرفته از آن حقیقت هم مشترک است. در حالی که ابن سینا صرفا مفهوم وجود و موجود را مشترک معنوی می گیرد و این تفاوتی ظریف میان دو فیلسوف مذکور است. (نک مقاله وجود از دیدگاه ابن سینا و ملاصدرا نوشته دکتر رضا اکبریان، مجله خردنامه صدرا، شماره ۱۸ زمستان ۷۸)
ملا صدرا صدق مفهوم وجود را بر افراد و مصادیق که در واقع مصادیق همه مراتب یک مصداق‏اند به اولیت و اولویت و اقدمیت و اشدیّت مى‏داند و می گوید: وجود در بعضى از موجودات مقتضى ذاتش مى‏باشد (ذات حق) و در بعضى نه و در بعضى به حسب طبع اقدم است در بعضى اتم و اقوى است. وى می گوید: آن وجودى که بلا سبب است اولى و اقدم است به موجودیت از موجودى که داراى سبب است و متقدم بر همه موجودات است بالطبع و وجود هر یک از عقول فعّاله بر عقل بعد از خود تقدم دارند و وجود جوهر بر وجود عرض تقدم دارد، وجود مفارق اقوى از وجود مادى است، در موجودات مادى هم اجسام تقدم دارند بر وجود هیولى، وى می گوید: متقدم و متأخر و اقوى و اضعف در حکم مقوم موجودات‏اند، وجود در هر مرتبه غیر از مرتبه سابق و لا حق خود مى‏باشد و در عین حال عین آن دیگر است. ( همان، ص ۳۷-۴۳ )
با مقایسه میان این سخنان و سخنان ابن سینا در باب اختلافات موجودات، به وضوح می توان شباهت آن دو را دریافت و این خود می تواند قرینه ای بر عدم اعتقاد به تباین ذاتی موجودات در ابن سینا باشد.
ملاصدرا در رابطه با عدم تباین ذاتی بین موجودات در «اسفار» می گوید:
افراد مفهوم وجود حقایق متخالف نیستند بلکه وجود حقیقت واحدی است و اشتراکش میان وجودات مثل اشتراک طبیعت کلی ذاتی یا عرضی میان افرادش نیست، چرا که کلیت و جزئیت از عوارض ماهیات امکانی است و وجود آن طور که گذشت، کلی و جزئی نیست و تعینی به حسب هویت عینی خودش دارد و به تعیین دیگری نیاز ندارد. همچنانکه در موجود یتش به وجودی دیگر نیا زندارد، چرا که وجودش ذات خودش است و در بحث تشکیک خواهیم گفت که تفاوت میان مراتب حقیقت واحد و تمیز میان تقسیمات آن، به خود آن حقیقت است و آنچه از تعینات و تشخصات و «تقدم و تأخر» و«وجوب و امکان» و «جوهریت و عرضیت» و «تمام و نقص » به حقیقت وجود ملحق می شود، به واسطه ی امری زائد نمی باشد. (همان، ص ۱۲۰)
آن طور که شاهدیم « ملاصدرا» که یکی از فیلسوفان توانای فلسفه ی اسلامی است، هر نوع اختلاف ذاتی را در وجودات انکار می کند و آن را حقیقت واحدی می داندکه به شدت و ضعف و تقدم و تأخر و به واسطه ی ماهیات مختلف می شوند و قول مشائین را نیز درباره ی تخالف حقایق وجودی به معنای اختلاف در ماهیات تلقی می کند. که این مطلب را در مبحث انواع اختلافات وجودی درمنظر ابن سینا نقل کردیم. ضمنا صدرالمتألهین مراتبی برای وجود قائل است که تمایز آن ها را به خود وجود می داند و این همان عبارت دیگری از تشکیک است. در این موارد نیز لازم است بگوئیم تشکیک نزد ملاصدرا بیشتر ناظر به ذومراتب بودن حقیقت سعی وجود در غنا و فقر است و نباید موجودات را هستی های مستقل و مرتبط با مبدا دانست. در حالیکه ابن سینا تشکیک در مفهوم موجود و وجود را به شکل اولویت و اقدمیت و تفاضل میان علت و معلول، واجب و ممکن و … بیان می کند. (نک مقاله وجود از دیدگاه ابن سینا و ملاصدرا نوشته دکتر رضا اکبریان، مجله خردنامه صدرا، شماره ۱۸ زمستان ۷۸)
ملاعبد الرزاق لاهیجی از حکمای صدرایی قرن یازدهم هجری است که در مورد «وجود» معتقد است، افرادی حقیقی دارد که حقایق مختلف به شدت وضعف و متحد با ماهیات در خارج و زائد برآن ها در ذهن می باشند و بعلاوه ایشان ماهیات رامتغایر و متباین و غیر قابل تشکیک و غیر مختلف به شدت وضعف می داند. (آشتیانی، ۱۳۶۳ هـ ش. ص ۲۷۵ و ۲۷۶)
ایشان همچنین تحقق اختلاف در «وجود قائم به ذات» را غیر ممکن می داند، مگر توسط ماهیات و برای این امر اینطور دلیل می آورد که مغایرت در وجود تابع مغایرت در «ذی الوجود » است و « ذی الوجود» در «وجود قائم به ذات» خود وجود است و مغایرت اعتبار محض است. حال در مورد اختلاف دو وجود قائم به ذات، مغایرت دو «ذی الوجود» فرع بر مغایرت دو «وجود» می باشد واگر مغایرت در وجود هم تابع مغایرت دو « ذی الوجود» باشد، دور حاصل می آید. (همان، ص ۳۱۳)
می بینیم که ایشان نیز باز گشت اختلافات را به ماهیات می داند و «وجود قائم به ذات» را غیر مختلف و واحد قلمداد می کند، چرا که در وجود قائم به ذات «وجود» همان «ذی الوجود» است و فرض وقوع اختلاف در آن «وجود» به دور منتهی می شود.
حاج ملاهادی سبزورای در این باره می گوید: «اینکه گفته اند « ان الموجودات من حیث الوجود متکثره» سخنی بر خلاف حقیقت است. وجود چیزی است که اضداد و متقابلات به واسطه ی آن جمع می شوند، سفیدی به حسب ماهیت ضد سیاهی است ولی وجودشان دو مرتبه از یک حقیقت واحد است» (سبزواری، ۱۳۶۰، ص ۵۴۲)
ایشان قائل به اشتراک معنوی وجود و سایر صفات کمالیه میان واجب و ممکن است و راهی غیر از این یعنی اشتراک لفظی را منتهی به تعطیل محض و بسته شدن راه حمد و ثنای الهی می داند و معتقد است اینکه برخی حکما حقیقت وجود را حقایق متفاوت به تمام ذات بسیط در عین اشتراک در مفهوم می دانند، کلامی بسیار سخیف است، بلکه حق آنست که وجود مشکک است و مراتبی متفاوت در کمال ونقص وتقدم وتأخر و شدت و ضعف دارد. و این مماثلت میان حقیقت وجود و وجود امکانی رادر پی ندارد چراکه مفهوم وجود در آنها مشترک است نه مصداق آن .(همان ص ۶۷۵ و ۶۷۶)
همانطور که دیدیم ملاهادی باتباین ذاتی و تکثر در وجود به نحوی که به تمام ذات بسیط باشد مخالف است و موجودات را دارای مراتب متفاوت در شدت و ضعف وجودی می داند.^[۳۷]
ایشان چنین می گوید که این تفاوت به شدت وضعف در مراتب وجود موجب تباین نوعی نیست چرا که آن حقیقت، واحده به وحدت حقه است. مثل « نفس واحد» صاحب مراتب نه مثل «آب واحد» به وحدت عددیه، و وجود، موجود حقیقی است هر چند وجود خاص باشد و ماهیت موجود مجازی است که در ذاتش « لاموجوده و لامعدومه » می باشد. بلکه در حال موجودیت نیز وجود نه عین آنست و نه جزء آن و گفتیم که این طریقه ی و حدت در کثرت است و مراتب وجود سنخیت در نوریت و ابای از عدم دارند و از این جهت واحدند.
اما در مورد وحدت ایشان بیانی خاص دارند و معتقدند تعدد هر حقیقی به سبب تخلل غیر آن حقیقت است در آن حقیقت . ولی در نور وجود، فرض غیر صحیح نیست چرا که هر چه در خارج و ذهن است وجود است، «اذا جاوزالشئ حده، انعکس ضده». و اما کثرت نیز کثرت نوری است که در مراتب و درجات متفاضل نور حقیقت می باشد.و وجودات سلاسل طولیه ی نزولیه و صعودیه و سلسله ی عرضیه همان انوار بعضها فوق بعض می باشند که این کثرت نوری منافی وحدت حقه نیست بلکه موکد است. هر چه نور و فعلیت بیشتر و فقدان کمتر و وجدان بیشتر باشد، وحدت و یگانگی آشکارتر است. (سبزواری، ۱۳۵۱هـ ش، ص ۳۰ تا ۳۲)
در هر چه بنگرم تو پدیده دار بوده ای ای نانموده رخ تو چه بسیار بوده ای
ملا صالح حائری مازندرانی از پیروان مکتب مشاء چنین می گوید:
مفهوم وجود البته واحد است و اگر حقیقت داشته باشد در خارج چگونه متباین است و تباین از خواص مهیات متبانیه ی متنوعه است علی المعروف بینهم [بنابر قول معروف که بین ایشان است] و از این جهت است که اشاعره وجود را مشترک لفظی گرفتند و آن ر اعین انواع مهیات متبانیه دانسته اند و اصلاً مهفومی برای آن جز ذوات متبانیه نپذیرفته اند. (مازندرانی، ۱۳۳۵ هـ ش. ص ۳۶۳)
همانطور که دیدیم ایشان ریشه ی کثرت را در ماهیات می داند و آنچه در اصل متباین است را ماهیت ها می داند و نه وجود و چنانچه خواهیم گفت، این دیده گاه را نظر ابن سینا و سایر حکمای مشاء قلمداد می کند.
شهید مرتضی مطهری درمورد تباین و کثرت و جودات و نیز قول ابن سینا دراین رابطه مطالب ارزشمند ی دارد که ذکر آن د راین مجال، لازم به نظر می رسد.
ایشان در پاورقی اصول فلسفه و روش رئالیسم در توضیح سخنان علامه طباطبائی (ره)، توجیه وحدت وکثرت واقعیت را از مسائل درجه اول فلسفه و دارای سابقه ی طولانی در تاریخ فلسفه می داند و پس از اصالت وجود، این مسأله را مهم ترین مسائل فلسفه نام می برد (مطهری، ۱۳۷۳ ش، ج ۶ ، ص ۵۰۷)
ایشان پس از بیان ارتباط این بحث با بحث اصالت وجود و اعتباریت ماهیت چنین می گوید که اگر ماهیات را ما اموری عینی و واقعی بدانیم، این مسأله چندان جای بحث ندارد، چرا که ماهیات بداهتاً متکثر و متباین می باشند، پس واقعیت عینی نیز اموری متکثر و متباین خواهد بود، اما اگر وجود را امری اصیل و عینی بدانیم و ماهیات را اعتبار ذهن، آنگاه این بحث می آید که چطور وجودی که در ذهن ما دارای مفهومی واحد است، منشأ انتزاع ماهیات متکثر و متباین می شود و اگر در خارج کثیر است، چطور مفهومی یگانه درذهن ما دارد؟ (همان، ص ۵۰۸) ایشان سپس نظریات سه گانه ی مربوط به وحدت و کثرت وجود را معرفی می کند که عبارتند از:
۱- وحدت وجود ۲- کثرت و تباین و جودات ۳- وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت (تشکیک وجود)
وی نظریه ی اول را که با توجه به اعتباریت ماهیت ابراز شده منسوب به عرفا می داند و استدلال عرفا بر وحدت وجود را که از راه مساوی بودن وجود با وجوب ذاتی و مساوی بودن وجوب ذاتی با وحدت من جمیع الجهات است، دارای دو مقدمه و یک نتیجه و به این شکل بیان می کند.
وجود مساوی با وجوب ذاتی است.
وجوب ذاتی مساوی با وحدت من جمیع الجهات است.
نتیجه: پس وجود مساوی با وحدت من جمیع الجهات است.
البته ایشان هر دو مقدمه را قابل تعمق و تأمل بسیار دانسته و در جایی دیگر شبهاتی به آن ها وارد می داند. (همان ص ۵۰۹)
تباین و کثرت وجودات
سپس شهید مطهری به نظریه ی تباین و کثرت وجودات می پردازد و آن را تنها نظریه ی قابل قبول در ابتدای کار برای انسان معرفی می کند و می گوید:
مطابق این نظریه (ملأ) خارج را وجودات تشکیل داده است و به عدد انواع مهیات بلکه به عدد افراد انواع مهیات که به ذهن نمودار می شود و جودات است و هر وجود با الذات مباین است با وجود دیگری و هیچ گونه جنسیت و سنخیت و وجه اشتراکی بین وجودات نمی تواند بوده باشد و تنها وجه اشتراکی که در کار هست اینست که از همه این امور متکثره ی مختلفه که هیچگونه تناسبی و تجانس و سنخیتی بین آنها نیست، ذهن ما مفهوم واحدی به نام مفهوم وجود انتزاع کرده است و الابین حقایق وجود به هیچ وجه تشابهی در کار نیست. (همان، ص ۵۱۱)
ایشان این نظریه را دارای دو وجه دانسته و برای هر کدام دلیل مطرح می کند به این ترتیب که:
این نظریه شامل دو جهت است:
۱ – وجود امر واحد من جمیع الجهات نیست که هیچگونه کثرتی در ذات او نباشد(بر خلاف نظریه ی اول بلکه کثیر و مختلف است یعنی «وجودات» است که خارج را تشکیل داده اند نه «وجود»
۲- این « وجودات» متکثره همه با یکدیگر متباین اند و هیچگونه وجه مشابهت و سنخیت و جنسیتی بین آنها در کار نیست (به خلاف نظریه ی سوم)
دلیل بر قسمت اول اینکه هر چند ماهیات متکثره ای که بر ذهن ما نمودار می شوند اموری اعتباری هستند، ولی به طور قطع کثرت ذهنی نماینده ی کثرت واقعی خارجی است، زیرا ماهیت ذهنی نماینده ی وجود خارجی است و همانطوری که امکان ندارد واقعیت خارجی در کار نباشد و ذهن به گزاف تصوری از واقعیت خارجی پیش خود اختراع کند، همچنین امکان ندارد که واقعیت خارج، واحد محض باشد و ذهن به گزاف ماهیات کثیره از آن واحد حقیقی انتراع نماید. و اگر وجود که تنها حقیقت عینی است واحد محض بود، تصورات مختلف حسی و عقلی ما گزاف و بلا جهت بود. پس قبول نظریه ی وحدت وجود مستلزم تکذیب عقل و حس و انکار یکی از بدیهی ترین بدیهیات است.
دلیل بر قسمت دوم همانا بساطت وجود است. توضیح مطلب اینکه اگر بین دوشئ یا بیشتر وجه مشترک و ملاک وحدتی باشد، ناچار باید وجه امتیاز و ملاک کثرتی نیز در کار باشد پس در حقیقت آن شئ مولف باشد ازمجموع آن ما به الاشتراک و مابه الامتیاز و البته این مطلب درامور مرکبه صادق است نه در بسائط و چنانکه با برهان اثبات شده و مورد قبول جمیع حکما نیز هست، وجود بسیط است و امکان ندارد مرکب از مابه الامتیاز و ما به الاشتراک باشد و اینگونه ترکیبات از خواص مخصوص ماهیات است، پس ممکن نیست بین وجودی و وجود دیگر وجه مشترک و مشابهتی در کار باشد، پس حقایق وجود یه ی بسیط هر یک حقیقتی است جدا و مستقل و مباین با سایر وجودات و هیچ سنخیتی بین آنها در کار نیست. (همان ص ۵۱۲و ص۵۱۳)
استاد شهید مطهری در این قسمت به خوبی ابعاد نظریه را تبین نموده و استدلال ناظر بر آن را شرح داده است، همچنین شهید مطهری، اشکال خود بر این استدلال را ضمن بیان نظریه ی وحدت درعین کثرت، بیان می کند که ما در قسمت بعدی آن را بیان خواهیم کرد.
وحدت تشکیکی وجود
شهید مطهری در ادامه نظریه ی سوم را خالی از اشکال و مقبول دانسته، چنین شرح می دهد که طبق این نظریه وجود که تنها امر عینی و اصیل است، حقیقت واحد ولی دارای درجات و مراتب مختلف است و ماهیات مختلف و متکثر از همین مراتب انتزاع می شوند. وجود واحد محض نیست و وجودات درکار است، اما این وجودات متباینات نیستند بلکه مراتب حقیقت واحدند و وجه مشترک و ملاک وحدت دارند. لکن داشتن وجه مشترک و ملاک وحدت هر چند مستلزم داشتن وجه امتیاز و ملاک کثرت است، ولی مستلزم این نیست که وجه امتیاز مغایر وجه اشتراک باشد تا با بساطت وجود که امری مسلم و قطعی است منافات داشته باشد. در حقایق وجود یه، مابه الاشتراک از سنخ ما به الامتیاز است و اختلاف وجودات از یکدیگر به شدت وضعف و کمال و نقص است، و اساساً شدت و ضعف تنها در مورد مراتب حقیقت واحده صادق است و در غیر آن صادق نیست (همان ص ۵۱۲)