جدول ۲ – ۱ – ۱٫ اصول نه گانه پایداری و مسئولیت پذیری سازمانی

اخلاقیات

شرکت استانداردها و اقدامات اخلاقی را در رابطه با تمام ذی نفعان ، ایجاد ، ترویج ،کنترل و حفظ می‌کند .

نظام راهبری

شرکت تمام منابع خود را به طور اثر بخش و با وجدان مدیریت می‌کند . وظیفه امانت داری هیئت مدیره و مدیران نسبت به منافع تمام ذی‌نفعان به رسمیت شناخته می‌شود .

شفافیت

شرکت از طریق ارائه به موقع اطلاعات ‌در مورد محصولات ، خدمات و فعالیت‌هایش اتخاذ تصمیماتی آگاهانه را برای ذی نفعان امکان پذیر می‌کند .

روابط کسب وکار

شرکت ، تجارتی منصفانه را با تامین کنندگان ، توزیع کنندگان و شرکایش در پیش می‌گیرد .

بازگشت مالی

شرکت از طریق نرخ رقابتی بازگشت سرمایه و حفاظت از دارایی‌ها ، به جبران خدمات تامین کنندگان سرمایه می‌پردازد .

مشارکت در جوامع/توسعه اقتصادی

شرکت روابط دو جانبه ای را با جامعه محلی محل فعالیت خود توسعه می‌دهد و در آن به فرهنگ ، بستر اجتماعی و نیازهای آن جامعه توجه می‌کند .

ارزش محصولات و خدمات

شرکت به نیازها ، آمال و حقوق مشتریان خود احترام گذاشته و تلاش می‌کند که بیشترین ارزش محصولات و خدمات را ارائه نماید .

اقدامات استخدامی

شرکت در برنامه های مدیریت منابع انسانی مشارکت داشته و توسعه حرفه ای کارکنان ، تنوع و توانمند سازی را ترویج می‌کند .

حفاظت از محیط زیست

شرکت برای حفاظت و احیای محیط زیست تلاش می‌کند و از طریق محصولات ، خدمات ،

فرایند ها و سایر فعالیت‌هایش به ترویج توسعه پایدار می پردازد .

۱٫اخلاقیات^[۱۹]

شرکت‌های اخلاقی استانداردها و اقداماتی منصفانه و صادقانه را در قبال ذی نفعان شرکت ایجاد، ترویج و تثبیت می‌کنند و اتخاذ چنین رویکردی را نیز میان سایر ذی‌نفعان (از جمله شرکای کسب وکار ، توزیع‌کنندگان و تامین‌کنندگان) ترغیب می‌نمایند. برای تبعیت از این اصل، شرکت باید بر حقوق بشر و داشتن تنوع در محیط کار تأکید نماید تا اطمینان حاصل کند که با کارکنان به طور مناسبی رفتار می‌شود. شرکت‌های اخلاقی استانداردهای رفتاری سطح بالایی را در قبال تمام کارکنان و ارگان‌ها تدوین می‌کنند و سیستم‌های اثر‌بخشی را برای کنترل، ارزیابی و گزارش‌دهی ‌در مورد نحوه انجام کسب و کار به کار می‌گیرند. همچنین گزارش کردن خشونت‌های اخلاقی به مقامات ذی‌صلاح ترویج می‌گردد . شرکت‌های اخلاقی به تدوین نظام نامه های مربوطه پرداخته، برنامه های آموزش اخلاقیات را اجرا می‌کنند و برنامه های بین‌المللی حقوق بشر را به رسمیت می‌شناسند (Belz et al , 2012,p:35 ) .

۲٫ نظام راهبری^[۲۰]

این اصل انعکاس تعهد به مدیریت اثربخش و با وجدان تمام منابع است و مسئولیت امانتداری هیئت مدیره و مدیران شرکت را برای تمرکز بر منافع تمام ذی‌نفعان به رسمیت می‌شمرد. این وظیفه دارای اهمیت اولیه است و بر منافع و علایق مدیریت ارجحیت دارد. شرکت از فعالیت منصفانه تبعیت کرده و تلاش می‌کند که سرمایه مالی و انسانی را تقویت کرده و آن را با منافع تمام ذی‌نفعان متعادل نماید. شرکت دستیابی به مأموریت‌ خود را همراه با توجه به نیازهای ذی‌نفعان گوناگون دنبال می‌کند . مأموریت‌ شرکت باید به طور روشن بیان شده و کاملا درک شود و در آن منافع کلیه ذی‌نفعان به رسمیت شناخته شود. معیارهای استراتژی و عملکرد شرکت بایستی متناسب با مأموریت‌ آن تعیین شوند. مأموریت‌، استراتژی، خط مشی‌ها، اقدامات و رویه‌ها باید به طور روشن و کامل به اطلاع کارکنان برسند. فرایندهای تصمیم‌گیری در شرکت، کاملاً در برگیرنده این اصل است .

شرکت‌هایی که به اصل نظام راهبردی توجه می‌کنند به ارزیابی عملکرد مالی و غیرمالی مدیر عامل و مدیران ارشد پرداخته و ساختار هیئت مدیره آن ها نماینده طیف گوناگونی از دیدگاه‌های ذی‌نفعان است (Belz et al, 2012, p: 38).

۳٫شفافیت^[۲۱]

درحالی که اصل نظام راهبردی به مسائل مدیریت داخلی شرکت مرتبط می‌شود ، اصل شفافیت به انتشار اطلاعات برای ذی‌نفعان شرکت ارتباط دارد. شرکت‌های شفاف از طریق ارتباطاتی باز و منصفانه ، به افشای کامل اطلاعات ‌در مورد عملکرد گذشته، حال و در صورت امکان آتی شرکت، به سرمایه گذاران و وام دهندگان فعلی و بالقوه می‌پردازند .

شرکت‌های شفاف ذی‌نفعان خود را به طور گسترده ای به رسمیت می‌شناسند . شرکت‌هایی که ‌به این اصل توجه می‌کنند نسبت به ذی‌نفعان داخلی و بیرونی خود پاسخگو هستند و هم نیازهای اطلاعاتی و هم نگرانی‌های آن ها ‌در مورد تأثیر فعالیت شرکت بر زندگی آن ها را درک می‌کنند (Toffel, 2003) .

۴٫ روابط کسب وکار^[۲۲]

شرکت‌ها باید از طریق برخورد با تامین کنندگان خود به عنوان شرکایی ارزشمند و بلند مدت، دعوت به همکاری و مشارکت نیروهای با استعداد آن ها، دریافت ایده ها و نظراتشان و جلب وفاداری این شرکا به ایجاد روابطی دو جانبه با آن ها دست بزنند. شرکت‌ها بر ایجاد روابط بلند مدت با ثبات با تامین‌کنندگان ، به شرط کیفیت، عملکرد و رقابت پذیری صحه می‌گذارند . شرکت‌ها به انتخاب تامین‌کنندگان، توزیع کنندگان، شرکای سرمایه‌گذاری مشترک، شرکت‌های تحت لیسانس و سایر شرکای کسب وکار ، نه فقط بر اساس قیمت و کیفیت بلکه بر اساس عملکرد اجتماعی ، اخلاقی و زیست محیطی دست می‌زنند . شرکت‌هایی که ‌به این اصل متعهد هستند، اهداف مشخصی را برای همکاری با کسب ‌و کارهای بومی ، محروم و یا تحت مالکیت گروه‌های اقلیت، تعیین می‌کنند . همچنین آن ها از قدرت خرید خود استفاده می‌کنند تا تأمین‌کنندگان را ترغیب به بهبود اقدامات اجتماعی و زیست محیطی خود نمایند (Toffel, 2003) .

۵٫ بازگشت مالی برای سرمایه گذاران و وام دهندگان

شرکت‌ها از طریق نرخ رقابتی بازگشت سرمایه‌گذاری و حفاظت از دارایی‌هایشان، به جبران سرمایه تأمین شده ‌از طرف‌ سرمایه‌گذاران و وام دهندگان می‌پردازند . استراتژی‌های شرکت، ترغیب کننده رشد و تقویت کننده ارزش بلند مدت برای سهام‌داران می‌باشد. باید منافع و علایق سرمایه‌گذاران و وام دهندگان شناسایی شوند و لازم است که شرکت مکانیزم‌های رسمی را برای تسهیل گفتگوی مداوم با سرمایه‌گذارانش ایجاد کند. اگرچه بهبود نتایج مالی ماحصل طبیعی خلق ارزش برای مشتریان، کارکنان و سایر ذی‌نفعان است با این حال شرکت متعهد به ایجاد تعادل میان منافع و علایق تمامی ذی‌نفعان خود می‌باشد (Belz et al, 2012, p: 40) .

۶٫ مشارکت در جوامع محلی و توسعه اقتصادی^[۲۳]

کوکس^[۲۱] در سال ۲۰۱۲ با تحقیقی به عنوان “رفتار شهروندی سازمانی: گامی دیگر در جهت بهبود عملکرد سازمان در قبال مشتری” به بررسی این موضوع پرداخت. همزمان با اوج گیری نهضت مشتری مداری و ظهور زوایای جدید در مطالعات مدیریتی، مفهوم رفتار شهروندی سازمانی نیز در مطالعات مربوط به سازمان مد نظر قرار گرفته است؛ مبنی بر اینکه که نگرش ها و رفتارهای (رفتارهای شهروندی سازمانی) کارکنان می‌تواند تاثیری مثبت و یا منفی بر ادراک مشتری از کیفیت خدمات داشته باشد. در مطالعات اخیر ارتباط میان کیفیت خدمات و وفاداری مشتری مورد تأکید قرار گرفته است. بخاطر تاثیر مثبت و مستقیم وفاداری مشتری بر سودآوری سازمان، توجه ‌به این گونه از رفتارها می‌تواند یکی از راه های افزایش اثربخشی سازمان ها باشد که تاکنون بدان توجه چندانی نشده است. به منظور بررسی رابطه بین رفتار شهروندی سازمانی به عنوان متغیر مستقل و ادراک مشتری از کیفیت خدمات، رضایت مشتری، نیات رفتاری و وفاداری مشتری به عنوان متغیرهای وابسته، از آزمون همبستگی اسپیرمن و مدل معادلات ساختاری استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان می‌دهد که رفتارهای شهروندی سازمانی در ادراک مشتری از کیفیت خدمات، رضایت، نیات رفتاری و وفاداری اهمیت خاصی دارد.

در تحقیق دیگری که باون^[۲۲] به سال ۲۰۱۲ با عنوان “رابطه رضایت و وفاداری مشتریان” در صنعت هتل داری انجام داد این موضوع را مورد بررسی قرار داد. توسعه و پیاده سازی یک روش برای هتل ها در واقع برای شناسایی ویژگی های است که وفاداری مشتری را افزایش دهد. سایر هتل ها می‌توانند روش مورد استفاده در این مطالعه را تکثیر کند. بر اساس بررسی هایی که بر روی ۵۶۴ نفر از مهمانان هتل، انجام گرفت محققان دریافتند ارتباط بین رضایت مشتری و وفاداری مشتری غیر خطی بود.

زلارز^[۲۳] و همکاران در سال ۲۰۱۱ در این زمینه به تحقیق پرداختند. موضوع مورد بررسی در این تحقیق “رفتار شهروندی سازمانی کارکنان و سرپرستان” بود. آن ها معتقدند بین رفتار شهروندی سازمانی زیردستان و رفتار توهین آمیز سرپرستان گارد ملی هوایی ارتش در آمریکا رابطه ی منفی وجود دارد. هم چنین در این تحقیق میزان رفتار شهروندی سازمانی در میان سرپرستان بیش از زیردستان گزارش شده است.

در تحقیقی که یان^[۲۴] به سال ۲۰۱۱ با عنوان “رابطه ی رفتار شهروندی سازمانی و توانمند سازی کارکنان” در مراکز درمانی مالزی انجام داد این موضوع مورد بررسی قرار گرفت. امروزه مفهوم رفتار شهروندی سازمانی، توجه مدیران و محققان را به خود جلب ‌کرده‌است. توجه ‌به این گونه رفتارها می‌تواند یکی از راه های افزایش اثر بخشی سازمان ها باشد. هدف این پژوهش، تعیین رابطه ی رفتار شهروندی سازمانی و هریک از ابعاد چهارگانه آن، و توانمند سازی کارکنان است. چهار بعد رفتار شهروندی سازمانی هم ارزیابی شد. این پژوهش از نظر نوع هدف، کاربردی و از نظر نحوه گردآوری داده ها، توصیفی و از نوع همبستگی می‌باشد. در مراکز درمانی مالزی از میان ابعاد رفتار شهروندی سازمانی، ابعاد نوع دوستی، وجدان و رادمردی و گذشت در سطح مطلوبی قرار دارد، ولی بعد رفتار مدنی پایین تر از سطح مطلوب است. بالاترین سطح مربوط به بعد وجدان می‌باشد و بین رفتار شهروندی سازمانی و توانمند سازی کارکنان رابطه ی معنی داری وجود دارد. در این صورت می توان نتیجه گرفت توجه به مفاهیم رفتار شهروندی سازمانی و کمک به استقرار آن ها در سازمان، در رابطه ی معنی دار توانمند سازی کارکنان، می‌تواند در جهت رشد نیروی انسانی مراکز بهداشتی، درمانی مفید باشد.

در تحقیق دیگری نیز که هالوول^[۲۵] به سال ۲۰۱۱ با عنوان “رابطه رضایت مندی و وفاداری مشتریان و سود سازمانی” انجام داد این موضوع مورد بررسی قرار گرفت. یافته های یک مطالعه که بر روی داده ها از عملیات خرده فروشی، بانکداری یک بانک بزرگ انجام شده است. نشان دهنده رابطه رضایت مشتری به وفاداری مشتری و وفاداری مشتری به سودآوری سازمان می‌باشد. برآورد اثرات افزایش رضایت مشتری نشان می‌دهد که افزایش قابل حصول رضایت می‌تواند به طور چشم گیری بهبود سودآوری را در سازمان به همراه داشته باشد.

آلن و فکتیو^[۲۶] در سال ۲۰۱۰ نیز با تحقیق خود تحت عنوان “مصاحبه ی ساختارمند جهت اعتباریابی ابعاد رفتار شهروند ی سازمانی بعد وظیفه شناسی را با ۲۵/۰SD= و ۵۶/۳=x بیش از حد متوسط ارزیابی کرد ند ومعتقدند که بعد مذ کور با تعاون، همدلی و نوآوری های فردی رابطه ی مثبت و معنادار وجود دارد.

تانگ و ابراهیم^[۲۷] در مطالعاتی که به سال ۲۰۱۰ انجام دادند، از طریق یک نمونه ۱۵۵ نفری در آمریکا و ۳۷۸ نفری در عربستان و مصر به ارزیابی “پیامدهای رفتار شهروندی سازمانی” در آمریکا، عربستان صعودی و مصر پرداختند. آنان با بهره گرفتن از روش توصیفی- همبستگی بیان داشتند که بین رفتار شهروندی سازمانی با رضایت درونی و بیرونی، عزت نفس، کاهش استرس کاری و تحقق اهداف فردی رابطه ی مستقیم و معنادار وجود دارد.

آلتین^[۲۸] و همکاران در سال ۲۰۱۰ به بررسی ارتباط سطوح اعتماد سازمانی پرستاران و رفتار شهروندی آن ها پرداختند و نشان دادند که اعتماد سازمانی کارکنان به مدیران و همکارانشان بر نوع دوستی، ادب و مهربانی، فضیلت مدنی و وظیفه شناسی اثر می‌گذارد، در حالی که بر جوانمردی هیچ تأثیری ندارد.

جی آر، براون، وایلهت و ولر^[۲۹] در مطالعاتی که در سال ۲۰۰۹ در یک شرکت تولیدی محصولات کشاورزی انجام دادند به بررسی عوامل انگیزاننده ی رفتار شهروندی سازمانی پرداختند و نتیجه گرفتند بین انگیزش های درونی وبیرونی با رفتار شهروندی سازمانی رابطه مثبت و معناداروجود دارد اما تأثیر عوامل انگیزشی درونی در تقویت رفتار شهروندی سازمانی بیش از عوامل انگیزشی بیرونی می‌باشد.

کیم^[۳۰] نیز در تحقیقی که به سال ۲۰۰۹ با موضوع “ارزیابی انگیزش بخش خدمات عمومی کشور کره و رفتار شهروندی سازمانی” انجام داد این موضوع را مورد بررسی قرار داد و بیان می دارند که میزان نوع دوستی بیش از سطح شهروندی سازمانی متوسط بوده که با رضایت شغلی، تعهد عاطفی انگیزش و پذیرش عمومی رابطه مستقیم و معنادار وجود دارد.

۲-۵ پشتوانه تئوریکی استفاده مؤلفه‌ های رفتار شهروندی سازمانی

در این پژوهش برای تعریف ابعاد رفتار شهروندی کارکنان از رویکرد نت مایر و دیگران (لیپین^[۳۱]، ۲۰۰۲) استفاده شده است که در آن رفتار شهروندی کارکنان به چهار دسته تقسیم می شود:

۱٫ گذشت و فداکاری

۲٫ داشتن نیت پاک و خوب

۳٫ وجدان کاری

۴٫ نوع دوستی

۲-۶ پشتوانه تئوریکی استفاده مؤلفه‌ های وفاداری مشتری

دکتر سیدجوادین در مقاله خود تحت عنوان بررسی تاثیر رفتار شهروندی سازمانی کارکنان بر میزان وفاداری مشتریان مؤلفه‌ های کیفیت درک شده خدمت از جانب مشتری، رضایت مشتری، تصمیم مشتری مبنی بر دریافت مجدد خدمت و عملکرد و نتایج سازمان به عنوان مؤلفه‌ های رضایت مشتری استفاده نمودند. (سیدجوادین و دیگران، ۱۳۸۵)

۲-۷ مدل مفهومی پژوهش

با توجه به فرض مطرح شده و روابط بین متغیرها مدل پیشنهادی که مبنا و اساس این کار تحقیقاتی است به شکل زیر ترسیم می شود.لازم به ذکر است که همان‌ طور که در قسمت عملیاتی کردن متغیر ها توضیح داده شده است. شاخص های سنجش وفاداری مشتری خود به چهار دسته کیفیت درک شده خدمت از جانب مشتری، رضایت مشتری، تصمیم مشتری مبنی بر دریافت مجدد خدمت و عملکرد و نتایج سازمان می‌باشد. همچنین متغیر رفتار شهروندی نیز توسط شاخص های گذشت و فداکاری، داشتن نیت پاک و خوب، وجدان کاری و نوع دوستی است.

چنینیافته‌هایی هرچند ابتدایی است اما نشان می‌دهد که نگرانی بیمارگونه در بافت اختلال اضطراب فراگیر، ممکن است تحت تاثیر عوامل دیگری نیز قرار بگیرد (به عنوان مثال، عقاید مختلف درباره نگرانی و بدتنظیمی هیجانی افزایش یافته) که آن را به طور معناداری از نگرانی بیمارگونه خارج از بافت اختلال اضطراب فراگیر متمایز می‌کند (دیوی و ولز، ۲۰۰۶).

۲-۱-۷- نقش نگرانی در آسیب شناسی روانی

پیش از این، نگرانی به عنوان نشانه ای ساده یا اثر جانبی اضطراب درنظر گرفته می شد و موضوعی ویژه به حساب نمی آمد تا به تنهایی مورد مطالعه قرار گیرد. به عنوان مثال به عقیده اونیل^[۷۹] (۱۹۸۵؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶)، نگرانی از طریق مکانیسمی که برای اضطراب به کار برده می شود (یعنی غرقه سازی)، خاموش خواهد شد و ‌بنابرین‏ نیازی نیست تا به عنوان ساختی مجزا شناخته شده و یا مورد درمان قرار گیرد.

اما بورکووک (۱۹۸۵؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶) مخالف این عقیده بود و اظهار داشت که نگرانی، مؤلفه‌ ی شناختی اضطراب است و با مؤلفه‌ های فیزیولوژیکی و رفتاری اضطراب ارتباط دارد، از این رو نیاز است که شناسایی و درک شود.

‌بنابرین‏ ‌بر اساس تحقیقات اولیه، ممکن است که نگرانی عامل علی در اضطراب باشد که این عقیده در تضاد با رویکردی قرار می‌گیرد که نگرانی را فقط به عنوان بخشی از پدیدار شناسی درنظر می گیرند (دیوی و ولز، ۲۰۰۶). در واقع نگرانی شدید و غیر قابل کنترل، نشانه مشترک همه اضطراب ها و اختلال های روانی نیز هست (بارلو، ۱۹۸۸؛ به نقل از سیموس، ۱۳۸۴).

۲-۱-۷- ۱- اختلال اضطراب فراگیر

در چند دهه ی گذشته، پژوهش روی نگرانی رشد قابل توجهی داشته است. بخشی از آن ‌به این

دلیل است که امروزه نگرانی به عنوان خصیصه ی اصلی اختلال اضطراب فراگیر درنظر گرفته می شود (دیوی و ولز، ۲۰۰۶).

افراد مبتلا به اختلال اضطراب فراگیر معتقدند که نگرانی به آن ها کمک می‌کند تا ذهن خود را از موضوعاتی که در آن ها هیجان شدیدی ایجاد می‌کند، دور کنند (بورکووک و رومر، ۱۹۹۵؛ فریستون، ریوم^[۸۰]، لیتارت^[۸۱]، داگاس و لدوکر، ۱۹۹۴؛ به نقل از نیومن^[۸۲]و لیرا^[۸۳]، ۲۰۱۱). حمایت های پژوهشی متعددی وجود دارد که نشان می‌دهد افراد مبتلا به اختلال اضطراب فراگیر، از نگرانی به عنوان راهبردی برای کنترل برانگیختگی هیجانی استفاده می‌کنند (نیومن و لیرا، ۲۰۱۱).

اختلال اضطراب فراگیر یکی از شایع ترین اختلالات است و هم چنین همبودی بالایی با سایر اختلالات اضطرابی و خلقی دارد (دیوی و ولز، ۲۰۰۶). علاوه بر اختلال اضطراب فراگیر ، که نگرانی خصیصه ی اصلی آن است، این مؤلفه‌ در بسیاری از اختلالات دیگر نیز نقش دارد. در ذیل به نقش نگرانی در هر یک از این اختلالات، به اختصار اشاره می شود.

۲-۱-۷- ۲- اختلال وحشت زدگی

افراد مبتلا به اختلال پانیک، در این خصوص که چه زمانی حمله ی بعدی آن ها اتفاق خواهد افتاد و این که آیا آن ها این توانایی را خواهند داشت که با آن مقابله کنند یا خیر، پریشانی قابل توجهی را تجربه می‌کنند.

همانند آن چه که در نگرانی اتفاق می افتد، در اختلال پانیک نیز این آشفتگی بر پیامدهای منفی آینده که ماهیتی مبهم دارند متمرکز می شود و نتیجه ی آن به جای حل مشکل، ایجاد مشکلات بیش تر است (دیوی و ولز، ۲۰۰۶)

۲-۱-۷- ۳- اختلال اضطراب اجتماعی

اضطراب اجتماعی با ” ترس از یک یا چند موقعیت اجتماعی یا عملکردی که در آن شخص با افراد ناآشنا مواجه می شود و یا احتمال مورد مداقه ی دیگران قرار گرفتن در آن است “، مشخص می شود (انجمن روان پزشکان امریکا، ۲۰۰۰؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶).

اضطراب انتظاری یک خصیصه ی مشخص در اضطراب اجتماعی است. این افراد به طور مداوم در خصوص موقعیات اجتماعی و عملکردی در آینده، انتظار مشکلات مختلفی که می‌تواند ایجاد شود، طرح ریزی شود و تکرار شود، می اندیشند. با این حال این تلاش ها بی اثر است زیرا اضطراب باقی می ماند (ولز، ۱۹۹۷؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶). این تفکر مداوم و نشخوارگونه که در میان افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی دیده می شود، مشابه با آن چیزی است که در نگرانی رخ می‌دهد.

۲-۱-۷- ۴- اختلال اضطراب سلامتی

نگرانی، خصیصه ی اضطراب سلامتی^[۸۴] نیز می‌باشد. وارویک^[۸۵] و سالکووسکیس^[۸۶] (۱۹۹۰؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶) افراد مبتلا به اضطراب سلامتی را با “اشتغال فکری به نگرانی در خصوص سلامتی و نشخوار فکری درباره ی این که نشانه ها چه معنایی دارند” توصیف می‌کنند.

به نظر می‌رسد که باورها درباره مزایای نگرانی نیز در زیر گروهی از بیماران مبتلا به اضطراب سلامتی وجود دارد (ولز و هاکمن^[۸۷]، ۱۹۹۳؛ به نقل از کلارک و فربورن، ۱۳۸۵)؛ این افراد تصور می‌کنند که نگرانی درباره سلامتی و تندرستی جنبه محافظت کننده دارد (کلارک و فربورن، ۱۳۸۵).

۲-۱-۷- ۵- اختلال وسواس فکری- عملی

اختلال وسواس فکری- عملی و اختلال اضطراب فراگیر، آنقدر وجوه مشابه دارند که ادبیات پژوهشی قابل ملاحظه ای برای مقایسه ی این دو اختلال وجود داشته باشد. نتایج کلی نشان می‌دهد

که نگرانی و وسواس ها قابل تمییز از یکدیگر هستند (به عنوان مثال لانگلویس^[۸۸]، فریستون و لدوکر، ۲۰۰۰؛ ترنر، بیدل^[۸۹] و استانلی^[۹۰]، ۱۹۹۲؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶). با این حال به نظر می‌رسد که نگرانی هم به عنوان بخشی از پدیدارشناسی اختلال وسواس فکری- عملی درنظر گرفته می شود و هم به عنوان عامل بالقوه ای که منجر به پایداری آن می شود.

تالیس و دسیلوا^[۹۱] (۱۹۹۲؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶) دریافتند که نگرانی در اختلال وسواس فکری- عملی، ارتباط نیرومندی با خرده مقیاس های وارسی و شک و تردید دارد تا با خرده مقیاس های شست و شو و کندی؛ و ‌به این نتیجه رسیدند که در حقیقت نگرانی، رفتار وارسی را برمی انگیزاند.

فریستون، لدوکر، ریوم، لیتارت، گاگنون^[۹۲] و تیبادیو^[۹۳] (۱۹۹۴؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶) معتقدند که نگرانی و وارسی، بیش تر از آن که از نظر کارکرد به یکدیگر شباهت داشته باشند، از نظر فقدان کنترل ادراک شده بر افکار ناخواسته و آشفته کننده با یکدیگر مرتبط هستند. ‌به این معنی که ممکن است هر دو، راهبردهایی را به کار برند تا با اضطراب عدم کنترل بر افکار، مقابله کنند.

۲-۱-۷- ۶- اختلال استرس پس از سانحه

فرایندهای نگران گونه، مشخصه ی اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) می‌باشد و به عنوان عاملی در تشدید و تداوم این اختلال در نظر گرفته شده است (ولز و متیوز، ۱۹۹۴؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶). به اعتقاد اهلرز^[۹۴] و استیل^[۹۵] (۱۹۹۵؛ به نقل از دیوی و ولز، ۲۰۰۶) تفاسیر منفی از معنی یادآوری های مداوم در خصوص اتفاق آسیب زای گذشته (شاخص بیان کننده ی آسیب های جبران ناپذیری که افراد از اتفاق آسیب زا می بینند) منجر به پیش‌بینی اتفاقات منفی در آینده و نیز نشخوار فکری در خصوص اتفاق آسیب زای گذشته می شود.

هر روزه ۸۰۰۰ کودک به علت انجام ندادن واکسیناسیون، حدود ۷۰۰۰ کودک به علت کم آبی بدن ناشی از اسهال می میرند و حدود ۶۰۰۰ کودک به علت عفونت های تنفسی به هلاکت می‌رسند و چنان چه وضع ‌به این ترتیب ادامه پیدا کند، در سال های آینده صد ها میلیون کودک جان خود را از دست می‌دهند و کودکانی هم که از چنگال این بیماری ها نجات پیدا می‌کنند مبتلا به سوء تغذیه و رشد ناکافی جسمی و روانی می‌شوند. در حالی که می توان از مرگ و میر کودکان و خسارت های ناشی از این بیماری ها با روش های بسیار ساده جلوگیری نمود(سازمان بهداشت جهانی ۱۳۸۷: ۸۷).

گزارشات اخیر سازمان بهداشت جهانی (۲۰۰۸)حاکی از این است که ۱۰ درصد بیماری های مرم جهان ناشی از دسترسی به آب سالم ‌و بهداشتی است .هر ساله در سرتاسر جهان ۵/۱ میلیون کودک به دلیل بیماری های ناشی از آب آلوده جان خود را از دست می‌دهند. (یونیسف۲۰۰۶). آمار حاکی از آن است که ۲/۱ میلیارد نفر (تقریبا۱ نفر از ۵ نفر) از بیماری های عفونی جان خود را از دست می‌دهند.حرکت به سوی تغییراتی در بهبود بهداشت منجر به کاهش ۳۰درصدی مرگ ومیر کودکان گردیده است (اسری و همکاران ۲۰۰۱) ومیزان شیوع بیماری ها را تا ۳۷ درصد کاهش داده است (بارترم و همکاران ۲۰۰۷).

در دسترس نبودن امکانات بهداشتی باعث به خطر افتادن سلامت افراد جامعه می‌گردد. دانش آموزان هر ساله ۴۴۳ میلیون روز از روزهای مدرسه را به دلیل بیماری های ناشی از آب آلوده از دست می‌دهند. علاوه بر آن یک تقسیم بندی جنسیتی مشخصی در دستیابی به آموزش وجود دارد.تعداد زیادی از ۱۲۱ میلیون کودکی که در مدرسه حضور پیدا نمی کنند دختر های دبستانی هستند.آن ها مجبورند که در کارها ی سخت خانه که آوردن آب یکی از آن ها‌ است همکاری کنند. وقتی دختر ها به سن بلوغ می‌رسند عدم دسترسی به بهداشت تبدیل به یک موضوع مهم فرهنگی سلامت افراد می‌گردد. بی سوادی یا سواد کم خانم ها معمولا منجر به خطر افتادن سلامت مادران باردار و کودکانشان می‌گردد. به طور کلی آموزش بهداشتی مدرسه محور می‌تواند بر کل جامعه تاثیر گذار باشد ومنجر به سلامت نسل بعدی نیز گردد(برسلین۲۰۰۸).

رعایت بهداشت باعث کاهش مرگ ومیر کودکان بر اثر اسهال وسوء تغذیه می‌گردد.بر اساس آمارها ۵۰ درصد سوء تغذیه ها بر اساس اسهال های مکرر وعفونتهای روده ای ناشی از آب آلوده،بهداشت نا مناسب یا نا کافی است. این آمار میتوان از مرگ ومیر ۸۶۰۰۰۰ کودک در سال جلوگیری کند(یوستن وهمکاران۲۰۰۸).سلامت،یک حق‌ است و دولت وظیفه دارد که به امر بهداشت و درمان‌ توجه نماید. از زمانی که ضرورت دولت رفاه موردتوجه،قبول و عمل قرار گرفته،در اکثر جوامع،وظایف دولت از حوزه اموری چون تأمین حقوقی و قضایی و حفظ و حراست از مرزهای کشور فراتر رفته و مسئولیت‌های‌ سنگینی در زمینه فرهنگ و آموزش،بهداشت و درمان و تأمین اجتماعی نیز بر دوش دولت‌ها قرار گرفته است.از طرفی،چون امروزه اکثر دولت‌ها در جهان،بسط و گسترش قسط و عدالت اقتصادی و اجتماعی را به عنوان‌ هدفی عمده موردتوجه قرار داده‌اند، در جهت فراهم کردن‌ خدمات تأمین اجتماعی و خدمات آموزشی و بهداشت و درمان مشارکت مؤثری دارند.

در این میان،بهداشت و درمان به عنوان یکی از نیازهای اساسی و حیاتی هر جامعه‌ای تلقی می‌شود،به نحوی که حکومت‌های‌ مختلف جهان،امروز از جمله موفقترین خدمات خود را بهینه‌سازی و ارائه مناسب خدمات بهداشتی و درمانی‌ می‌دانند.بدین لحاظ،هروقت در کشوری یا جامعه‌ای، مسئله بهداشت و درمان به درستی حل و فصل نشود،این‌ نقصان به عنوان یکی از نقاط ضعف دولت تلقی شده و از جمله عواملی است که سبب نارضایتی وسیع اجتماعی‌ می‌شود.بنابر دلایل فوق الذکر،مسئله بهداشت و درمان و نحوه ارائه اینگونه خدمات،توجه صاحب‌نظران، دولتمردان و سیاستگذاران را به خود جلب ‌کرده‌است.فقدان بهداشت به اقتصاد جامعه ضرر می زند چون عدم سلامت افراد باعث غیبت آن ها از سرکار ‌و مدرسه می‌گردد وهزینه وزمان رسیدگی ‌و مراقبت از این افراد را افزایش می‌دهد.بر طبق آمار سازمان ملل با کاهش دادن نصف تعداد افرادی که دسترسی به بهداشت ندارند می توان ۲/۳ میلیارد روز کاری را در سال افزایش داد.حمایت های بهداشتی جهانی خواهند توانست روزهای کاری را ۴ برابر کنند(هاتن وماهر ۲۰۰۴).

شرایط ضعیف اجتماعی اقتصادی در طول زندگی بر سلامتی تأثیرگذار است . افرادی که در طبقات پایین اجتماعی قرار گرفته اند حداقل دو برابر افرادی که در طبقات بالاتر هستند دچار بیماری جدی و مرگ زودرس می‌شوند . حتی در میان طیف کارکنان اداری ، آن دسته که از طبقه پایین تری برخوردارند بیشتر از کارکنان طبقه بالاتر از بیماری و مرگ زودرس در رنج می‌باشند . علل مادی و روانی اجتماعی از قبیل سرمایه کم خانواده ، تحصیلات پایین ، شغل نامطمئن ، زندگی در خانه های نامناسب در ایجاد این تفاوت ها سهم دارند که در نهایت اثرات آن ها منجر به بروز بیماری ها و یا مرگ زودرس می‌گردند . تحقیقات نشان می‌دهند که اثر بهداشت و درمان بر روی کاهش مرگ و میر،در ابتدای روند توسعه بالا است و سپس شروع به کاهش می‌کند،در حالی که اثر سایر متغیرها از جمله تحصیلات و درآمدافزایش می‌یابد.توجه به‌ بهداشت و درمان نیروی کار باعث افزایش کیفیت و کمیت‌ نیروی انسانی می‌شود،چرا که از یک طرف باعث کاهش‌ مرگ و میر می‌شود و از طرف دیگر،ساعات غیبت ناشی‌ از بیماری را کاهش داده و بهره وری نیروی کار را نیز افزایش می‌دهد.

از آن‌جا که شرکت، در واقع اذن در تصرف شرکا در سهم‌الشرکه مشاعی شریک است، چنین اذنی قابل رجوع و در نتیجه، شرکت، عقدی جایز است؛ اما بر مبنای اصاله‌اللزومِ حاکم بر عقود و قراردادها، مخصوصا در قراردادهای بین‌المللی، قرارداد بای‌بک عقدی لازم است و حتی ـ چنان که در ‌ماده‌ی‌ ۱۴ قرارداد نمونه‌ بای‌بک منتشر از طرف کمیسیون اقتصادی اروپا منعکس است ـ تخلّف از قرارداد، متضمّن جبران خسارت طرف مقابل به میزان درصدی از قیمت محصولات حاصله است. (همان)

ط- مقایسه قرارداد بای‌بک با عقد مضاربه

وفق ماده ۵۴۶ قانون مدنی، مضاربه عقدی است که به موجب آن احد متعاملین سرمایه می‌دهد، با این قید که طرف دیگر با آن تجارت کند و در سود آن شریک باشند. عامل را مضارب و صاحب سرمایه را مالک می‌نامند. دو ویژگی مهم عقد مضاربه را از شرکت متمایز می‌سازد: اول این‌که در مضاربه تمامی داد و ستدها به نام عامل و به وسیله او انجام می‌شود و سرمایه‌گذار مستقیماً هیچ گونه دخالتی ندارد؛ و دیگر این‌که مالک در سود و زیان معاملاتی که مضارب مستقیماً انجام می‌دهد شریک است. (صفایی، ۱۳۸۲: ۷۲)

ماهیت حقوقی این دو قرارداد با یکدیگر تفاوت اساسی دارد. در قرارداد مضاربه، عامل، به وکالت از مالک داد و ستد می‌کند، امین اوست و ملتزم می‌شود که در حفظ مادّی سرمایه و جلوگیری از تلف آن بکوشد. (عاملی، ۱۴۰۵)

در حالی که در قرارداد بای‌بک تجهیزات و تکنولوژی به مالکیت خریدار در می‌آید و ید خریدار، ید مالکانه است.

مضاربه، چنان‌که توضیح دادیم، عقدی جایز است؛ حتی جواز این عقد، بنا بر نظر بسیاری از فقها، در زمره‌ی صفات ذاتی آن عقد، و توافق بر خلاف آن، موجب بطلان عقد است. بسیاری از فقها جواز عقد مضاربه را مقتضای ذات آن شمرده‌اند. عده‌ای از نویسندگان حقوق مدنی نیز به استناد مواد ۵۵۲ و ۵۵۳ قانون مدنی، از این نظر تبعیت نموده‌اند.

با صرف نظر از این‌که آیا جواز، از صفات ذاتی عقد مضاربه است یا خیر، به دلیل اجماعی بودن جواز این عقد، دومین تفاوت این عقد با قرارداد بای‌بک، که عقدی لازم است، مشخص می‌گردد.

ی- مقایسه قرارداد بای‌بک با عقد جعاله

بر خلاف عقد اجاره که در آن، طرفین عقد، خدمات ارائه شده و اجرت، معلوم و معین است؛ در جعاله، نه تنها مشخص بودن عمل و اجرت ضرورتی ندارد، بلکه نیازی به مشخص بودن طرفین عقد نیست و در نتیجه، در جعاله خطاب به عموم نیز صحیح است. قانون مدنی، جعاله را به شرح زیر تعریف می‌کند:

‌ماده‌ی‌ ۵۶۱: جعاله عبارت است از التزام شخصی به ادای اجرت معلوم در مقابل عملی، اعم از این‌که طرف معین باشد یا غیر معین.

‌ماده‌ی‌ ۵۶۲: در جعاله، ملتزم را جاعل، طرف را عامل و اجرت را جُعل می‌گویند.

از آن‌جا که موارد فراوانی یافت می‌شود که مردم به انعقاد عقودی نیاز دارند که انعقاد آن ها با حدود و ثغور مشخص عقود سازگاری ندارد، شارع عقدی را تأیید نموده که علی‌رغم ابهام در متعاقدین و میزان خدمت و اجرت آن، نفوذ قانونی داشته باشد؛ به عنوان مثال، اشخاصی وسایل گران‌قیمت خود را گم می‌کنند و تحت عنوان مژدگانی اعلامیه‌هایی تهیه و در معرض دید عموم قرار می‌دهند. در این موارد نه شخص مال‌باخته مشخص است (چون اعلامیه عمومی است) و نه طرف مقابل؛ این‌که یافتن مال گم‌شده به چه مقدار کار نیاز دارد نیز نامشخص است و بالاخره عبارت «مژدگانی خوب» حاکی از این است که اجرت عمل نیز مبهم است؛ ولی علی‌رغم تراکم ابهامات، قانون‌گذار این عقد را پذیرفته و آثار حقوقی بر آن بار نموده است. (نجفی، ۱۳۷۴: ۲۴۱)

عقد جعاله بدون نیاز به دلیل خاص از طرف جاعل و عامل قابل بر هم زدن است، ولی این بدان معنا نیست که اگر جاعل پس از انجام مقداری از عمل که عرفا مستحق اجرت است، اقدام به فسخ نمود، عامل مستحقِّ هیچ گونه اجرتی نباشد؛ بلکه مستفاد از ماده ۵۶۵ و ۵۶۶ قانون مدنی این است که، اگر عمل دارای اجزای متعدد باشد و هر یک مقصود بالاصاله‌ی جاعل بوده باشد و جعاله فسخ گردد، عامل از اجرت المسمی، به نسبت عملی که انجام داده است، و در غیر این صورت، مستحق اجره‌المثل خواهد بود. البته التزام جاعل در برابر تحقّق نتیجه مورد نظر است، نه کوشش در این راه و انجام مقدمات آن. این نتیجه را عامل باید تسلیم کند تا مستحق اجرت شود؛ ‌بنابرین‏، عقد تازمان تحویل‌نتیجه‌ کار تمام نیست و تا این لحظه جاعل می‌تواند آن را برهم بزند.

بر خلاف عقود دیگر که از حیث متعاقدین و موضوع، حدود و ثغور مشخصی دارند، جعاله از قابلیت مانور فوق‌العاده‌ای برخوردار است؛ مثلاً عقد بیع، تملیک عین در مقابل عوضِ معلوم است و اگر به جای عین، منافع قرار گیرد قواعد عقد اجاره حکم‌فرماست؛ یا عقودی مانند مزارعه و مساقات تعاریفی خاص و موضوعاتی مشخص دارند، در حالی که، چنان‌که از ماده ۵۶۱ و ۵۶۳ و ۵۶۴ قانون مدنی نیز به دست می‌آید، عقود بسیاری را می‌توان در قالب عقد جعاله گنجاند. از کلمه «عمل»، مذکور در ‌ماده‌ی‌ ۵۶۱ قانون مدنی، به خوبی استفاده می‌شود که مورد عقد جعاله صرفا امور خدماتی نیست بلکه می‌توان واگذاری اعیان یا موضوعات دیگر را موضوع عقد جعاله قرار داد. به همین دلیل است که بانک‌ها در بانکداری بدون ربا از این عقد بسیار بهره می‌گیرند و در بسیاری از موارد تسهیلات خود را در قالب این عقد اعطا می‌نمایند.

اگر اصرار بر توجیه قرارداد بای‌بک با یکی از عقود معین داشته باشیم، با اوصافی که در خصوص عقد جعاله بیان نمودیم، قرارداد بای‌بک را به خوبی می‌توان با عقد جعاله توجیه کرد. وجود اوصافی مانند قابلیت تعمیم در عقد جعاله کمک شایانی ‌به این توجیه می‌کند؛ مثلاً طبق تعریف آنسیترال از بای‌بک، عرضه تجهیزات و تکنولوژی از یک طرف، مشروط به باز پرداخت ثمن از طریق محصولات، اساس قرارداد بای‌بک را تشکیل می‌دهد، که در قالب عقد جعاله می‌گنجد. تنها تفاوت، جواز عقد جعاله است که آن هم، به صورت مطلق جایز نیست، بلکه عامل به اندازه عمل خود مستحق اجرت است و به علاوه می‌توان با شروط ضمن عقد، شرط خسارت در صورت انجام ندادن تعهدات را نمود، که در ماده ۱۴ نمونه‌ قرارداد بای‌بک، چنین امری پیش‌بینی شده است.

نتیجه این‌که، عقد جعاله با ویژگی‌هایی مانند قبول ابهامات و قابلیت تعمیم، عقدی است که به خوبی می‌توان قرارداد بای‌بک را بر اساس آن توجیه شرعی و قانونی کرد.

ک- مقایسه قرارداد بای‌بک با عقد صلح

عقد صلح به ابوالعقود مشهور است؛ چون بدون این‌که نیاز به شرایط پیچیده و ثابت عقود داشته باشد، نتیجه‌ آن ها را دارد. حدیث نبویِ «الصلح جایز بین المسلمین الاّصلحا احل حراما او حرّم حلالا»^[۲] دال بر این موضوع است. هر چند برخی از فقهای امامیه در تعریف خود از عقد صلح، آن را برای رفع خصومت تعریف نموده‌اند، ولی در فقه امامیه، بر خلاف نظر شافعیه، عقد صلح صرفا برای رفع تنازع نیست و برای تحقّق صلح از دیدگاه امامیه لزومی به وجود اختلاف نیست، بلکه برأسه می‌تواند وسیله انجام معامله واقع شود. (نجفی، ۱۳۷۴: ۲۴۶)