برای تصاویر شکل (۴-۶) جعبه­ای که تصویر مورد نظر را احاطه می­ کند محاسبه می­کنیم و بعد از اینکه این ناحیه مستطیلی به دست آمد ویژگی­های آن را مانند ضرایب مل فرکانسی استخراج می­کنیم. برای این کار بعد از انجام مراحل قبل و یافتن ناحیه مربوط به دهان ابتدا برای هر ناحیه مرکز آن ناحیه را پیدا می_­کنیم. بعد مختصات افقی نقطه وسط از تصویر لب را با یافتن می_­نیمم مقدار مجموع سطرهای تصویر محاسبه و مختصات عمودی آن را نصف سایز عمودی تصویر قرار می­دهیم و بعد با تعیین کمترین فاصله بین مرکز و این نقطه ، مختصات مستطیلی که این ناحیه را شامل می­ شود به دست می­آوریم . که از این مختصات برای یافتن پهنا و ارتفاع دهان می­توانیم استفاده کنیم اما با توجه به اینکه با این روش در مورد برخی از تصاویر ناحیه درست استخراج نشده و یا شامل قسمت­ های اضافی از صورت بود روش دقیقی برای محاسبه این ویژگی­ها نبود.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

شکل ۴-۷ مستطیل محاطی لب
۴-۴ ضرایب مل فرکانسی
از ضرایب مل فرکانسی به وفور برای شناسایی صوت استفاده شده است و این ضرایب از سیگنال صوتی استخراج شده و به عنوان بردار ویژگی بکار برده شده است [۳۸] . از این ضرایب برای شناسایی تصویر و شناسایی چهره در [۳۹] و[۴۰] استفاده شده است. و همچنین برای شناسایی اثر انگشت و شناسایی حرکات دست از تصویر آنها در[۳۵] , [۳۴] و برای شناسایی تصاویر کف دست در [۳۶] استفاده شده است. در شکل زیر الگوریتم محاسبه این ضرایب نشان داده شده است.
شکل ۴-۸ مراحل محاسبه ضرایب مل فرکانسی
۴-۴-۱ فریم­­بندی
چون MFCC روی سیگنا ل­های یک بعدی کار می­ کند پس در اولین گام باید تصویر مورد نظر را که دو بعدی می­باشد را به سیگنالی یک بعدی تبدیل کنیم. این کار را می­توان توسط ذخیره تمام سطرها پشت سر هم و یا ذخیره تمام ستون­ها پشت سر هم انجام داده و سیگنالی یک بعدی شکل داد. در گام دوم باید فریم­بندی روی سیگنال صورت داد و سیگنال را به گروه­هایی با تعداد مشخصی از نمونه­ها دسته­بندی کرد که بدین منظور سیگنال یک بعدی را به فریم­های کوچکی که شامل ۲۵۶ نمونه می­باشد تقسیم می­کنیم برای حفظ اطلاعات سیگنال ، هر فریم تقسیم شده با فریم قبلی آن باید هم­پوشانی داشته باشد به همین منظور تعداد ۱۰۰ نمونه از هر فریم با فریم قبلی هم­پوشانی خواهد داشت.
۴-۴-۲ پنجره_­گذاری
پنجره­گذاری برای می­نیمم کردن شکستگی­ها و ناپیوستگی­ها در ابتدا و انتهای هر فریم بکار برده می­ شود. که معمولاٌ برای این کار از پنجره همینگ^[۹۵] که رابطه آن در زیر بیان شده استفاده می­ شود که ما نیز همین پنجره را بکار گرفتیم. ( N سایز پنجره می­باشد).
رابطه (۴-۳) n=0,1,….,N-1 ) _H(n)=0.54-0.46 cos( W
۴-۴-۳ تبدیل فوریه گسسته^[۹۶]
تبدیل فوریه برای تبدیل سیگنال از حوزه فضایی به حوزه فرکانسی استفاده و بنابراین هر فریم به حوزه فرکانسی تبدیل شده و اندازه اسپکتروم^[۹۷] محاسبه می­ شود.
رابطه (۴-۴) S [k]=
۴-۴-۴ مقیاس مل ^[۹۸]
مل فرکانسی وارپینگ توسط یک بانک فیلتر مل که مجموعه ­ای از فیلترهای میان­گذر با پهنای باند ثابت و فاصله­گذاری روی مقیاس مل می­باشد انجام می­ شود. هر فیلتر پاسخ فرکانسی میان گذر مثلثی دارد که این فیلترها روی تمام محدوده فرکانسی از صفر تا فرکانس نایکوئیست^[۹۹] جدا شده اند. تعداد فیلترها یکی از پارامترهایی است که روی دقت شناسایی تاثیر دارد.
شکل ۴-۹ فیلتر بانک مثلثی
با بهره گرفتن از رابطه زیر فرکانس بر حسب هرتز را می­توان به فرکانس مل تبدیل کرد.
رابطه (۴-۵) mel(f)= 2595*log10(1+f/700)
با کمک فیلتر بانک انرژی در هر نقطه محاسبه و لگاریتم آنها مل کپستروم­ها را که برای محاسبه ضرایب مل ضروری است را ایجاد می­نماید.
در [۳۴] از MFCC برای شناسایی اثر انگشت استفاده شده که این ضرایب از تصاویر استخراج شده و به همراه ضرایبی که پس از تبدیل موجک گرفتن از تصویر به دست آمده ، ضرایب چند جمله­ای آنها را محاسبه و به عنوان ورودی شبکه عصبی در نظر گرفته شده است. چون MFCC ها به عدم تطابق کانال بین آموزش و تست حساسند ضرایب چند جمله­ای به آن­ها اضافه می­شوند. اهمیت این ضرایب به این دلیل است که آن­ها می­توانند اطلاعات مهم را همچون متوسط^[۱۰۰] وشیب^[۱۰۱] و مقدار انحناء^[۱۰۲] در مورد شکل یک تابع زمانی را حفظ کنند. در این تحقیق برای استفاده از ضرایب چند جمله­ای، توابع زمانی از ضرایب کپسترال توسط نمایش چند جمله­ای متعامد در ۹۰ میلی ثانیه با گام ۱۰ میلی ثانیه بسط داده شده است. که این مدت زمان ۹۰ میلی ثانیه­ای به نظر می­رسد که برای حفظ اطلاعات انتقالی مناسب باشد. در نهایت ضرایب کپسترال به همراه ضرایب چند جمله­ای مرتبه اول و ضرایب چند جمله­ای مرتبه دوم استفاده شده است. مرحله کلاسه­بندی در سیستم­های شناسایی اتوماتیک در واقع یک فرایند تطبیق ویژگی بین ویژگی­ها از تصاویر جدید اثر انگشت می­باشد. برای انجام این کار از شبکه عصبی MLP استفاده شده و الگوریتم پس انتشار خطا برای آموزش به کار گرفته شده است. در [۳۵] از تصاویری با زمینه ساکن^[۱۰۳] که یا تیره و یا روشن می­باشد و حالت­های مختلف دست را نشان می­دهد استفاده شده است. ۱۳ ضریب MFCC از تصاویر سطح خاکستری محاسبه شده و به عنوان ورودی به کلاسه­بند SVM اعمال شده است. در این کار کلاسه_­بندی بین ۱۰ کلاس مختلف انجام شده و نرخ شناسایی هر کلاس محاسبه شده است. در [۳۶] برای شناسایی کف دست^[۱۰۴] ضرایب MFCC به کار گرفته شده و بین ۱۲ تا۲۰ ضریب استخراج و به ضرایبی که بعد از تبدیل ویولت گرفتن از تصاویر استخراج شده اضافه و به عنوان ورودی به شبکه عصبی مانند [۳۴] اعمال شده است.
۴-۴-۵ تبدیل کسینوسی گسسته
در واقع این عمل برای برگرداندن به حوزه فضایی صورت می­گیرد و ضرایب مل فرکانسی در نتیجه آن حاصل می­ شود.
رابطه (۴-۶) C(n)=
که S_k خروجی از k امین فیلتر و N تعداد فیلترها و n= 0 , 1 , …. , M-1 و M تعداد ضرایب است. که همان طور که مشاهده می­ شود بعد از گرفتن لگاریتم از خروجی فیلتر بانک، عکس تبدیل کسینوسی اعمال و در نهایت ضرایب مل فرکانسی منتج می­ شود. گرچه DFT معمولا برای آنالیز کپستروم استفاده می­ شود اما از آن جایی که DCT برای فشرده سازی به کار برده می­ شود اطلاعات بیشتری را در تعداد کمتری از ضرایب متمرکز می­ کند. بنابراین فضای کمتری را برای نمایش ضرایب کپستروم استفاده می­ کند و چون مقادیر مهم انرژی را شامل می­ شود نسبت به DFT مناسب­تر است.
۴-۴-۵-۱ محاسبه ضرایب کسینوسی و ویولت
از جمله ویژگی­هایی که استخراج نمودیم ضرایب کسینوسی و ویولت بود. که ماتریس ضرایب کسینوسی پس از استخراج توسط اسکن زیگزاگ به بردار تبدیل کردیم و ضرایب مختلفی از این ضرایب را انتخاب نمودیم و همچنین از ۲/۱ و ۴/۱ و ۸/۱ بردار ضرایب کسینوسی برای محاسبه ضرایب MFCC استفاده کردیم . ضرایب اصلی ویولت و نیز ضرایب MFCC استخراج شده از این ضرایب را نیز به عنوان ویژگی در نظر گرفتیم.
۴-۴-۵-۲ محاسبه ضرایب مل فرکانسی
ناحیه مستطیلی را از تمام فریم­های ویدیو استخراج می­کنیم با توجه به اینکه پهنا و اندازه لب گویندگان در فریم­های مختلف هنگام تلفظ کلمات تغییر می­ کند ابعاد مستطیل متفاوت بوده و بعد از استخراج ضرایب مل فرکانسی هر تصویر تعداد این ضرایب یکسان نمی ­باشد بنابراین مجبوریم که می­نیممی برای تعداد این ضرایب در نظر گرفته و فقط این مقدار از ضرایب را به ­عنوان بردار ویژگی در نظر می­گیریم اما چون تغییرات سایز این جعبه مستطیلی شکل باعث می­ شود که قسمتی از اطلاعات را نادیده بگیریم تصمیم به یافتن ناحیه­ای مطلوب با اندازه­ای مشخص برای تمام گویندگان گرفتیم. ما ضرایب مل فرکانسی را برای این ناحیه مستطیلی محاسبه نمودیم که نتایج خوبی حاصل نگشت بنابراین به دلایل فوق، ناحیه­ای حول لب­ها استخراج کردیم.
۴-۵ یافتن مرکز لب و استخراج ناحیه ای حول لب
با بهره گرفتن از ناحیه به دست آمده با الگوریتم بالا با مشخص نمودن مرکز آن ناحیه­ای را در اطراف لب استخراج کردیم تا بتوانیم سایر قسمت­ های اضافی از تصاویر را از آن­ها جدا نماییم و با کاهش سایز تصویر عملکرد آن­ها را بهبود بخشیم. در نتیجه سایز تصویر را به ۲۲۰*۱۵۰ تغییر دادیم که این عمل را با بهره گرفتن از مراحل قبل و یافتن مرکز ناحیه استخراج شده از تصویر و مشخص نمودن طول و عرض مشخص، انجام دادیم. با توجه به اینکه پهنای لب و شکل لب هر گوینده و فاصله صورت تا دوربین متفاوت است و اینکه ما می­خواهیم سایز تصویر نهایی برای تمام افراد یکسان باشد این ناحیه برای برخی گویندگان با لب کوچک ، نواحی اضافه­تری در اطراف لب نسبت به گویندگانی که لب­های بزرگتری دارند شامل می­ شود اما این اندازه حداقل اندازه ای است که به ازای آن تمام لب را شامل می­ شود. با بهره گرفتن از نتایج به دست آمده در بخش ( ۴-۳-۴) ناحیه مورد نظر ^[۱۰۵] به صورت زیر استخراج می­ شود.
شکل ۴-۱۰ ناحیه مورد نظر پیرامون لب
شکل ۴-۱۱ تعداد ۲۵ فریم مربوط به کلمه خرس بعد از یافتن ناحیه مورد نظر
۴-۵-۱ اسکن زیگزاگ
اسکن زیگزاگ مطابق با شکل (۴-۱۲) صورت می­گیرد که باعث دستیابی به ضرایب مهم می­ شود. ضرایب مهم DCT عموماً در گوشه چپ و بالای ماتریس DCT یافت می­ شود با اسکن زیگزاگ احتمال دستیابی به این ضرایب افزایش می­یابد چون ضرایب را به صورت نزولی مرتب می­ کند. با این روش ماتریس ضرایب DCT به برداری به ابعاد یک در حاصلضرب تعداد سطرها در ستون­ها تبدیل و ضرایب فرکانس پایین در بالای بردار جمع می­شوند. با این عمل مولفه­های فرکانس بالا که در اثر نویز به وجود می­آیند حذف می­شوند و بردار ویژگی­ها ناهمبسته می­ شود.
شکل ۴-۱۲ نحوه اسکن زیگزاگ ماتریس
با توجه به این که بزرگ بودن ابعاد ویژگی­ها سبب می­ شود که اطلاعات اضافی زیاد شده و در نتیجه روند تصمیم ­گیری به خوبی صورت نگیرد. بنابراین برای کاهش ابعاد ویژگی­ها باید از روش­های کاهش ویژگی استفاده کنیم و سایز بردار ویژگی­ها را کم کنیم.
برای این کار روش­های مختلفی همچون PCA و LDA و LSDA^[106] وجود دارد که از روش آخر استفاده کردیم و بردار ویژگی کاهش یافته با این روش را، به عنوان ورودی به شبکه اعمال کردیم و درصد شناسایی شبکه را محاسبه نمودیم.
۴-۵-۲ کاهش ویژگی با LSDA
چون تغییر حرکات لب به صورت نرم است در نظر گرفتن جداسازی بین کلاس­های مختلف تنها کافی نمی ­باشد و اطلاعات ساختار مکانی نیز مهم می­باشد. بنابراین چون LSDA هر دو ساختار جداسازی و هندسی داده ­ها را با هم در نظر می­گیرد روش بسیار خوبی برای کاهش ویژگی می­باشد. در [۴۱] این روش معرفی شده است. ما نیز برای کاهش ابعاد ویژگی­ها این روش را به کار می­گیریم تا ببینیم با اعمال این روش دقت شناسایی سیستم چه تغییری می­ کند. با بهره گرفتن از این روش و محاسبه بردارهای ویژه، اندازه ویژگی­ها را به ۲۵ تغییر می­دهیم و این ویژگی­های جدید را به شبکه اعمال می­کنیم.
۲۵ فریم از تصاویر را به صورت دستی انتخاب و تصاویر را با مقیاس ۰٫۷ کوچک نمودیم برای این که اطلاعات کمتری از تصویر حذف شود و ابعاد ویژگی­ها به گونه ­ای تغییر کند که بتوانیم آن­ها را با کمک LSDA کاهش دهیم. تمام ویژگی­هایی که قبلا بیان کردیم را با این روش کاهش سایز می­دهیم. در جدول زیر نتایج اعمال این روش کاهش ویژگی پس از ۵ بار آموزش و تست بیان شده است. از ۳۸۱ ویدیو برای آموزش و ۱۷۹ ویدیو را برای تست و ۲۰ ویدیو را برای اعتبار سنجی استفاده نمودیم. همان­طور که قبلا هم بیان کردیم از شبکه عصبی Feed-Forward دو لایه با تابع فعالسازی تانژانت سیگموید در لایه اول و تابع خطی در لایه دوم استفاده نمودیم. ۲۰ نرون میانی و تعداد ۱۰۰۰ ایپاک^[۱۰۷] انتخاب و از گرادیان نزولی با نرخ آموزش متغیر برای آموزش شبکه استفاده نمودیم. ویژگی­ها را به صورت زیر برچسب گذاری نمودیم.
۱-۱۰ضریب DCT پس از اسکن زیگزاگ، ۲-۵۰ ضریب DCT پس از اسکن زیگزاگ،
۳-۱۰۰ ضریب DCT پس از اسکن زیگزاگ، ۴- ۵۰۰ ضریب DCT پس از اسکن زیگزاگ، ۵- ۱۰۰۰ ضریب DCT پس از اسکن زیگزاگ، ۶ – کل ضرایب DWT، ۷- ضرایب MFCC از ماتریس DCT، ۸- ضرایب MFCC از ۲/۱ ضرایب DCT پس از اسکن زیگزاگ، ۹- ضرایب MFCC از ۴/۱ ضرایب DCT پس از اسکن زیگزاگ، ۱۰- ضرایب MFCC از ۸/۱ ضرایب DCT پس از اسکن زیگزاگ، ۱۱- ضرایب MFCC از ماتریس DWT، ۱۲- ضرایب MFCC از تصاویر.
شکل ۴-۱۳ نتایج حاصل از ویژگی­ها + LSDA
۴-۵-۲-۱ استفاده از تابع Logsigmoid و تغییر الگوریتم آموزش
اگر به جای تابع خطی در خروجی از تابع Logsigmoid استفاده کنیم یا از این تابع هم در لایه میانی و هم در خروجی استفاده نماییم نتایج خوبی حاصل نمی­ شود. اگر الگوریتم آموزش را تغییر داده و از گرادیان نزولی همراه با ممنتوم^[۱۰۸] استفاده کنیم نیز نتایج مطلوبی به دست نمی­آید.
۴-۵-۲-۲ استفاده از تابع Tansigmoid و الگوریتم ممنتوم

۰.۳

ضریب پواسون

۱۰^۱۱ ×۲N/m²

مدول یانگ

۲۴۰Mpa

تنش تسلیم

۳۷۵Mpa

تنش نهایی

۰.۲۰۶۵۹۸Mpa

کرنش پلاستیک

نوع تحلیل به صورت استاتیکیStatic General انتخاب شده.
سطوح تماس بین المان‌های مختلف قاب به دلیل این‌که ترکیبی از المان پوسته‌ای و مکعبی می‌باشد. از نوع Tie تعریف شده ‌یکی از سطوح به Master surface عنوان و سطح دیگر Slave surfacدر نظر گرفته‌ می‌شود.
به عنوان مثال در اتصال بین صفحه اتصال و ستون سطح اصلی ستون(Master surface) و سطح چسبنده ( (Slave صفحه اتصال می‌باشد.
مش‌بندی در نرم افزار آباکوس برای المان‌های پوسته‌ای از نوع S4R و برای المان‌های مکعبی از نوع C3D8R انتخاب شده. هر چقدر سایز مش‌ها کوچکتر سرعت آنالیز کمتر و دقت آن بیشتر می‌باشد.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

تیر و ستون:
ستونهای۵۰۰ IPE با طول ۳ متر و تیر ۴۰۰ IPEبه طول ۴ متر سایز مش‌ها، برای تیر و ستون۰.۰۶ در نظر گرفته شده.
شکل ‏۴‌.‌‌۲ المان مش‌بندی شده تیر
طراحی گاست پلیت:
به دلیل این که میخواهیم تمام نیرو توسط مهاربند تحمل شود، بنابراین عملکرد قاب باید مفصلی باشد و هیچ نیرویی را تیر و ستون تحمل نکند.
ورقی که برای اتصال مهاربند به تیر و ستون بکار می‌رود، از نوع ورقهایی است که در مهاربندهای معمولی استفاده می‌شود. در این سیستم مهاربندی دو قسمت از ورق که تحت بیشترین تنشها ناشی از نیروی فشاری قرار دارند، ناحیه ویتمور ناحیه‌ای با زاویه ۳۰ درجه بین اولین و آخرین پیچی است که برای اتصال مهاربند به ورق بکار می‌رود. و تورنتن، ناحیه‌ای است که از انتهای ناحیه ویتمور تا محل اتصال ورق به تیر و ستون می‌باشد.

۰.۴
شکل ‏۴‌.‌‌۳ ناحیه ویتمور و تورنتون[۳۵]
براساس نظریه تورنتن این ناحیه از ورق همانند یک ستون لاغر است، که برای تعیین نیروی کششی و فشاری آن بترتیب دو رابطه (۴-۷)و(۴-۸) را پیشنهاد کرده‌است. رابطه نیروی فشار ورق مطابق فرمول کمانش ستون می‌باشد.
(‏۴‌.‌۷) P_y-Gusset =F_yb_et≥P_{y brace}
(‏۴‌.‌۸) P_cr-Gusset= Eb_et≥P_max
(‏۴‌.‌۹) L_c= max{ L₁, L₂, L₃ }
b_e عرض ناحیه ویتمور، t ضخامت ورق، F_y تنش تسلیم فولاد و k ضریب طول مؤثر ناحیه تورنتن است. درصورتیکه ورق کمانش خارج از صفحه داشته باشد،۲=K اگر از کمانش خارج از صفحه ورق جلوگیری شود،۰.۶۵ =K در نظر گرفته می شود.
عرض ناحیه ویتمور صفحه اتصال مدل با توجه به این که عرض هسته مهاربند ۰.۱ متر و قسمتی از هسته که به صفحه اتصال جوش شده ۰.۴متر می‌باشد(در شکل ۴-۳ مشخص شده). با به دست آوردن تانژانت زاویه ۳۰ درجه به دست می‌آید:
b_e=0.23+0.23+0.1 =0.56
P_{y Brace}= 504960N
F_y= 240000000N/m²
۲۴۰۰۰۰۰۰۰× ۰.۵۶ × t ≥ ۵۰۴۹۶۰ t≥ ۳.۷۵ mm
با توجه به نتیجه به دست آمده در بخش ۲-۵-۲ – در صورتی که در اتصالات، ورق تکی استفاده شود، حداکثر ضخامتی که برای ورق می‌توان در نظر گرفت، باید برابر حداکثر ضخامت جان یا بال، تیر و ستون باشد- ضخامت حداکثر جان تیر و ستون ۱۴.۵میلیمتر می‌باشد بنابراین ضخامت صفحه اتصال را ۱۵ میلیمتر در نظر می‌گیریم.
صفحه اتصال را در نرم افزار با المان مکعبی و اندازه مش‌ها ۰.۰۳ به دو شکل مختلف با توجه به نتابج یه دست آمده که در فصل بعد به طور مفصل شرح داده می‌شود مدل شده.
شکل ‏۴‌.‌‌۴ المان مش بندی شده صفحه اتصال اولیه
شکل ‏۴‌.‌‌۵ المان مش بندی شده صفحه اتصال ثانویه
هسته مهاربند:
برای اتصال هسته به صفحه اتصال و صفحه مرکزی، شکافی در دو طرف هسته به عرض ضخامت صفحه اتصال ۱۵ میلیمتر روی جان هسته ایجاد شده. هسته با المان پوسته‌ای و اندازه مش بندی ۰۵.۰ لحاظ شده‌است.

در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺧﻮددر ﺑﺨﺶ ﺧﺪﻣﺎت در ﻣﯽ ﯾﺎﺑﻨﺪ ﮐﻪ رﺿﺎﯾﺖ ﻣﺸﺘﺮی و وﻓﺎداری دارای ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ.

۵

فورنل(Fornell)

۱۹۹۲

این محقق در مطالعه ای که برروی صنایع
سوﺋﺪ اﻧﺠﺎم داددرﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ راﺑﻄﻪ ﺑﯿﻦ رﺿﺎﯾﺖ و وﻓﺎداری ﻣﺜﺒﺖ اﺳﺖ. وی ﭘﯿﺸﻨﻬﺎد ﮐﺮد ﮐﻪ رﺿﺎﯾﺖ ﻣﺸﺘﺮی در ﺑﺮﺧﯽ از اﯾﻦ ﺻﻨﺎﯾﻊ از ﺳﺎﯾﺮﯾﻦ ﻣﻬﻢ ﺗﺮ اﺳﺖ. ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ ﺑﯿﻦ رﺿﺎﯾﺖ و وﻓﺎداری از ۱۷ﺗﺎ ۶۶ درﺻﺪ ﻣﺘﻐﯿﺮ اﺳﺖ.

۶

اﻟﯿﻮا، اﻟﯿﻮر ، ﻣﮏ ﻣیلان (Olive,Oliver, Macmillan)

۱۹۹۲

اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺑﯿﻦ ﻫﺰﯾﻨﻪ ﻫﺎی ﻣﺒﺎدﻟﻪ ای ﻣﺸﺘﺮی، رﺿﺎﯾﺖ و وﻓﺎداری ﺑﻪ ﺧﺮﯾﺪ ﻣﯽ ﭘﺮدازد و ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان اﺑﺮاز داﺷﺘﻨﺪکه ﻓﺰاﯾﺶ رﺿﺎﯾﺖ ﻟﺰوﻣﺎ ﺑﻪ اﻓﺰاﯾﺶ وﻓﺎداری ﻣﻨﺠﺮ ﻧﻤﯽ ﺷﻮد

۷

ﺑﯿﺎﻧﮓ (Biong)

۱۹۹۳

در ﭘﮋوﻫﺸﯽ ﮐﻪ در ﺑﯿﻦ ﻣﺪﯾﺮان ﺧﺮده ﻓﺮوﺷﯽ ﻫﺎ اﻧﺠﺎم ﺷﺪ، ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻧﺸﺎن داد ﮐﻪ رﺿﺎﯾﺖ ﯾﮑﯽ از ﭼﻨﺪﯾﻦ ﻋﺎﻣﻞ ﺗﺎﺛﯿﺮﮔﺬار ﺑﺮ وﻓﺎداری اﺳﺖ . ﻣﯿﺰان ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ ﺑﯿﻦ رﺿﺎﯾﺖ و وﻓﺎداری در اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ۶۳/۰ ﺑﺮآورد ﺷﺪ.

۸

راﺳﺖ و زاﻫﻮرﯾک(Rust&Zahorik)

۱۹۹۳

در اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻪ ﺑﺮ روی ﻣﺸﺘﺮﯾﺎن ﺑﺎﻧﮏ اﻧﺠﺎم داد درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﺑﻘﺎی ﻣﺸﺘﺮی (وﻓﺎداری) از ﻃﺮﯾﻖ رﺿﺎﯾﺖ وی ﺣﺎﺻﻞ میﺷﻮد.

۹

ﺑﻠﻮﻣﺮ وﮐﺎﺳﭙﺮ (Bloomer& Kasper)

۱۹۹۴

آﻧﻬﺎ در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺧﻮد ﺑﺮ روی ﻧﻮارﻫﺎی ﺻﻮﺗﯽ ﺧﺎم در ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﺒﺴﺘﮕﯽ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﯿﻦ ﻣﯿﺰان رﺿﺎﯾﺖ از ﺑﺮﻧﺪ و وﻓﺎداری واﻗﻌﯽ ﺑﻪ ﺑﺮﻧﺪ وﺟﻮد دارد. ﻫﺮ ﭼﻨﺪ آﻧﻬﺎ راﺑﻄﻪ ﻣﺜﺒﺖ و ﻣﺴﺘﻘﯿﻤﯽ را ﺑﯿﻦ رﺿﺎﯾﺖ و وﻓﺎداری ﭘﯿﺪا ﻧﻤﻮدﻧﺪ اﻣﺎ ﺧﺎﻃﺮ ﻧﺸﺎن ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﯾﻦراﺑﻄﻪ ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﮐﺎﻣﻞ ﻧﯿﺴﺖ.

۱۰

ﺑﻮﻟﺘﻮن (Bolton)

۱۹۹۴

در ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ای ﮐﻪ ﺑﺮ ﺻﻨﻌﺖ ﺧﺪﻣﺎت ﺗﻠﻔﻨﯽ داﺷﺖ درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻣﺸﺘﺮﯾﺎﻧﯽ ﮐﻪ رﺿﺎﯾﺖ ﮐﻠﯽ ﺧﻮد را ﺑﺎﻻﺗﺮ اﻋﻼم ﮐﺮدﻧﺪ زﻣﺎنﻣﺎﻧﺪﮔﺎری ﻃﻮﻻﻧﯽ ﺗﺮی را داﺷﺘﻨﺪ (وﻓﺎداری ﺑﯿﺸﺘﺮی از ﺧﻮد ﻧﺸﺎن دادﻧﺪ)

۱۱

ﻫﺴﮑﺖ و دیگران (et al Hesket)

۱۹۹۴

اﯾﻦ ﻣﺤﻘﻘﺎن اﻇﻬﺎر داﺷﺘﻨﺪ ﮐﻪ وﻓﺎداری ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ رﺿﺎﯾﺖ ﻣﺸﺘﺮی ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ. اﻣﺎ آﻧﻬﺎ اﯾﻦ ارﺗﺒﺎط را ﺑﺼﻮرت ﺗﺠﺮﺑﯽ آزﻣﻮن نکردند.

منبع:(رحمان سرشت،۱۳۹۲،۱۴)
۲-۷- مدل شاخص رضایت مشتری
تمایل وسیعی در بین کشورهای توسعه یافته ودرحال توسعه وجود دارد که شاخص رضایت مشتری (سی.اس.آی) را برای سطح خرد(بنگاه) ملی و بین المللی تعریف نمایند وصنایع و بنگاههای خود را با آن مبنا مورد ارزیابی قرار دهند. اهمیت این شاخص تا بدانجاست که این کشورها این معیار را نه تنها برای سازمان ها و صنایع مختلف بلکه به صورت ملی مورد بررسی قرار داده و جایگاه شاخص ملی رضایت مشتریان را هم بهای تولید ناخالص ملی دانسته و از نتایج آن در برنامه ریزیهای راهبردی خرد و کلان بهره می برند(ملکی ودارابی،۱۳۸۷،۳۰). بنابراین ضروری است که درمورد اهمیت موضوع تدوین شاخص ملی رضایت مشتری، ارزشهای بالقوه آن برای تمامی سطوح اقتصادی جامعه به بحث وبررسی پرداخت. همانطور که گفته شدتدوین شاخص ملی رضایت مشتری چه در سطح خرد و چه در سطح کلان مزایای خود را برای کشورهای توسعه یافته به اثبات رسانده است. در زیر مزایای این شاخص از سطح خرد تا کلان بررسی می شود.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

مشتریان : اولین جنبه منفعت استفاده از نظام ملی مدیریت و پایش رضایت مشتری،
متوجه خود مشتریان می باشد. نخست آنکه، بواسطه این سیستم کارآمد، ندای مشتریان و
بازخور آنان پس از دریافت محصولات و خدمات از طریق یک کانال ارتباطی رسمی بصورتی کاملا دقیق و صحیح به گوش صاحبان صنایع و دست اندرکاران موسسات تولیدی و خدماتی می رسد. بنابراین سازمانها با دریافت اطلاعات کامل و مستدلی از سوی مشتریان خویش قادر به تشخیص نیازهای واقعی آنان خواهد بود و بدین ترتیب موسسات تجاری سعی در طراحی هر چه بهتر محصولات و خدمات خود منطبق با نیازهای صحیح مشتریان خویش خواهند نمود. در نهایت محصول یا خدمت مطلوبی که نصیب مشتری خواهد شد نیازهای مشتری را بیش از پیش برآورده خواهد نمود. بهره گیری از چنین نظام پایش رضایت مشتری، سبب خواهد شد مدیران سازمانهای تجاری، مشتری گرایی را بعنوان مهم ترین خط مشی سازمان خویش تعریف کنند و تمامی استراتژیهای موسسات خود را بر اساس روابط دراز مدت با مشتریان خویش بنا نهند. در نهایت، این شاخص ملی، معیاری بسیار مفید در دست مشتریان خواهد بود تا از آن برای تصمیم گیری در مورد خرید کالا استفاده کنند و این حقیقت، خود سبب جلب توجه عمومی به امر بهبود کیفیت و تامین رضایت مشتری در سطح جامعه خواهد شد.

یک موضوع در ارتباط با جنبش­ها تقسیم بندی آنهاست. می توان گفت که همه آنها حرکت­های سیاسی- مذهبی­اند، چون آنها خواسته­ های سیاسی دارند و در عین حال ادعای مذهبی نیز دارند. بیشتر آنها خواستار برقراری موازین شرع و اقامه دین اسلام هستند هرچند هر کدام از آنها اسلام را از دیدگاه خود تفسیر می­کردند مثلا تفسیری که زید بن علی( علیه السلام) از دین اسلام دارد با تفسیری که عبدالله بن معاویه از آن می­ کند با هم تفاوت دارند. در عین حال تفسیر خوارج با هر دوی آنها متفاوت است. آخرین جنبش دوره­ بنی امیه یعنی به آفرید یک جنبش کاملا اسلامی نیست ولی خواستار پیوند اسلام و عقاید مذهبی ایران قدیم است. او می خواست پاره­ ای از افکار دینی ایرانیان قبل از اسلام را با اندیشه­ های اسلامی درآمیزد و از ترکیب آنها تفکر دینی جدیدی به وجود آورد.
۲-۳-۱- قیام مختار
قیام مختار اولین قیام عظیمی است که موالی به صورت منسجم و گروهی در آن شرکت کردند. مختار فرزند ابوعبید ثقفی یکی از اشراف کوفه بود، پدرش از فرماندهان سپاه اسلام بود که در نبرد معروف جسر کشته شد. آغاز قیام مختار در سال ۶۶ هجری بود و در سال ۶۷ کشته شد. مختار می­خواست در واقعه کربلا به امام حسین(ع) کمک کند ولی ابن زیاد قبل از اینکه بتواند در این قیام شرکت کند او را دستگیر کرد و حبس نمود و آن قدر او را زد که یک چشم او کور شد^[۳۳۷].
با ظهور مختار ­بن ابی عبید ثقفی موالی نیز در معرکه­ مخالفت با اموی­ها وارد شدند چنانکه حدود بیست هزار تن از آنان که به نام حمراء دیلم در کوفه می­زیستند، دعوت مختار را که بر ضد بنی امیه قیام نمود اجابت کردند^[۳۳۸]. مختار موالی را بر اسب نشاند و از غنایم جنگ برای آنان سهمی تعیین کرد. این تدبیر چنان مؤثر افتاد که تعداد موالی در سپاه مختار چندین برابر عرب­ها بود.^[۳۳۹] سال­ها قبل از اینکه مختار قیام کند، بین او و مغیره بن شعبه حاکم کوفه گفتگویی شد. مغیره به مختار چنین گفت: ” به خدا سوگند من مطلبی را می­دانم که اگر آدم با تدبیر از آن استفاده کند، مردم هوادار او می­شوند و تا سر حد جان از اوپیروی می­ کنند، مخصوصا ایرانیان که زود در این زمینه تحت تاثیر قرار می­گیرند. مختار از مغیره پرسید عموجان این مطلب کدام است؟ مغیره گفت: دعوت آنان به یاری آل محمد و خون خواهی آنان^[۳۴۰].مختار بعد از واقعه­ توابین با کمک شیعیان و موالی کوفه دست به قیام زد، در کوفه وقتی مردم به سوی او رو آوردند، عبدالله بن مطیع عدوی حاکم عبدالله بن زبیر را از آن­جا بیرون کرد و برکوفه تسلط یافت.

مختار نخستین کسی است که از موالی کمک گرفت و آنان­را به خود جلب کرد، دل و جرأت داده رودرروی دولت واداشت. از آن به بعد خلفای خردمند برای موالی حق تعیین کردند و رضایت آنان را جلب نمودند^[۳۴۱].
یکی دیگر از عواملی که باعث شد مختار به موالی روی آورد دشمنی برخی از اشراف شیعه­ کوفه با او بود، چنانکه عبیدالله بن علی بن ابی طالب به مصعب بن زبیر پیوست و مخالف سخت مختار بود و می­گفت کار مختار باطل است^[۳۴۲]. مختار می­خواست که از نیروی اشراف و بزرگان استفاده کند ولی آنها حاضر به همکاری نشدند. بهانه آنها این بود که مختار غلامان آنها را از ایشان گرفته، و غنیمت­هایشان را به آنها داده است. وقتی مختار حاضر به پس دادن غلامان شد باز آنها همکاری نکردند.
در قیام مختار علاوه بر موالی، غلامان نیز شرکت کردند. باید گفت این غلامان نیز ایرانی بوده ­اند.^[۳۴۳] قبیله همدان در بین عربها، جزء خواص مختار بودند.^[۳۴۴] با آن که موالی در قیام مختار شرکت کردند و این قیام به خاطر انتقام خون حسین(ع) بود ولی در خود واقعه کربلا تعداد انگشت شماری از موالی شرکت کردند^[۳۴۵]. حقیقتا وفاداری موالی از عواملی بود که مختار را به آنها سوق داد. غرور و تکبر اشراف کوفه و درستکار نبودن آنها از عواملی بود که مختار را واداشت به موالی روی بیاورد. خود او وقتی مورد اعتراض بزرگان کوفه قرار گرفت، که چرا به موالی رو کرده است؟ چنین گفت: ” … شما را گرامی داشتم تکبر کردید، به کار خراج گماشتم آن را کم آوردید و این ایرانیان نسبت به من از شما مطیع ترند و وفادارتر و هر چه بخواهم بی درنگ انجام می دهند^[۳۴۶].”
وقتی مختار، ابراهیم بن اشتر را به فرماندهی نبرد علیه عبیدالله بن زیاد انتخاب کرد بیست هزار نفر را برای او انتخاب کرد که بیشترشان ایرانیان مقیم کوفه بودند. عمر بن حباب که از سرداران عبیدالله بن زیاد بود و برای گفتگو نزد ابراهیم آمده بود، گفت از هنگامی که وارد این اردوگاه شدم و تا هنگامی که پیش تو رسیدم هیچ سخن عربی نشنیدم.^[۳۴۷]
می­توانیم برای اتکاء مختار به موالی عواملی را ذکر کنیم که: اولاً موالی در نقطه مخالف اشرافیت عرب قرار داشتند و هدفشان رهایی از یوغ آنها بود. ثانیاً علاقه و پیوند موالی به اهل بیت به علت عدالتشان و اشتراک در هدف یعنی مقابله با امویان باعث جواب دادن به مختار بود و در این قیام برای اولین بار فرماندهی نظام به یکی از ایرانیان به نام ابوعمرو کیسان داده شد.^[۳۴۸]علت گرایش مردم به سوی او انتقام جویی و خونخواهی از امام حسین(ع) بود^[۳۴۹].
مختار برای آنکه صداقت خود را در یاری شیعه ثابت کند، قبل از اینکه به قاتلان امام حسین(ع) دست یابد، در آن هنگام که محمد بن حنفیه در محاصره سپاه ابن زبیر بود، سه هزار تن از سپاه خود را که اکثر از موالی بودند به کمک ابن حنفیه فرستاد آنها او را از دست ابن زبیر نجات دادند و در این راه هفتاد تن از موالی جان خود را از دست دادند^[۳۵۰]. اهمیت دادن مختار به موالی ازعواملی بود که آنها روی به سوی او آوردند، موالی از سوی امویان مورد تحقیر واقع می­شدند. ولی مختار ایرانیان را به خود نزدیک ساخت و برای ایشان و فرزندانشان مستمری تعیین کرد و آنان را در مجالس خود جای می­داد و عرب­ها را محروم و از خود دور ساخت و این باعث خشم اعراب نسبت به او شد^[۳۵۱].
مختار جز خون­خواهی امام حسین(ع) و اهل بیت(ص)، شعار دفاع از ضعیفان سر می­داد^[۳۵۲]. ضعیفان جز موالی نبودند.
موالی که در خدمت مختار بودند در کوفه به مشاغلی که از نظر عرب­ها پست بود مشغول بودند. آنها بازاری، کفشگر، درزی و بقال بودند^[۳۵۳]. این مشاغل و امثال آنها از نظر اعراب، مشاغل بی­ارزش به شمار می­رفت و امویان با توجه به اینکه در دوره جاهلیت نیز این شغل­ها را پست می­شمردند، هنوز بر آن نگرش خود باقی مانده بودند. مشخص است که موالی که مورد تحقیر اعراب بودند از قیام مختار استقبال شدید کردند. در قیام مختار مسأله مهدی مطرح است. مهدی طبق نظر شیعیان، نجات دهنده مردم از ظلم و ستم است. در دین زرتشت نیز” سوشیانت” که یکی از اعقاب زرتشت است و مجوس انتظار ظهور او را دارند جهان را از عدل و داد پر می­ کند.^[۳۵۴] مختار به یارانش گفت:” اول کسی که آتش برافروزد من باشم شما بدانید که بیرون می­باید آمدن” ^[۳۵۵] که آتش افروختن از عادت ایرانیان بود.دلیل حضور موالی را در قیام مختار چنین نوشته اند: که مختار به آنها وعده داده: ” دارایی و خواسته خواجگانشان را به آنان بخشد”^[۳۵۶].
افرادی از موالی که بار سنگین مبارزه با فرمانروایان تازی را بر دوش داشتند مردم محروم و رنجدیده بودند، زیرا به قول ابن قتیبه اشراف و بزرگان عرب به گرد این کارها نمی­گشتند^[۳۵۷].وقتی مختار گروهی از موالی را با خود به کوفه آورد عرب­ها به او اعتراض کردند که چرا موالی را بر چارپایان سوار کرده و مثل عرب­ها به آنها مرسوم و مقرری داده است؟ این تعصب در باب موالی و مخالفانش کار را به جایی کشاند که وقتی مصعب بن زبیر، مختار را مغلوب کرد. دست اعراب را بر موالی بازگذاشت و در کشتن موالی و مخالفان چنان افراط کرد که او را جزار- قصاب- خواندند^[۳۵۸]. مختار با کمک و همت موالی پیروز شد و اکثر قاتلان حسین(ع) را کشت^[۳۵۹].
بزرگترین عامل شکست قیام مختار عدم انسجام در سپاه او بود.^[۳۶۰] سپاه مختار متشکل از موالی و غلامان ایرانی، بازماندگان توابین شیعه، تعدادی از بزرگان شیعه و حتی عناصری چون خوارج بودند آنها هر کدام با یک انگیزه خاص وارد قیام شده بودند.
موالی و غلامان جهت دستیابی به حقوق برابر با اعراب، غلامان برای آزادی، هدف شیعیان انتقام خون امام حسین (ع) بود و خوارج بیشتر جهت دشمنی با بنی­امیه وارد قیام شده بودند. شاید همین عامل باعث ضعف مختار در فرماندهی سپاه شد و او نتوانست انضباط لازم را در میان آنها فراهم کند^[۳۶۱].
هر چند که قیام مختار با شکست مواجه شد؛ ولی به موالی جرأت داد و از این زمان به بعد آنها به عنوان یک نیروی رزمنده در کوفه این آمادگی را داشتند که به هر گروهی که به حقوق آنها توجه کند بپیوندند. قیام مختار یک سابقه­ برای قیام­های شیعه نیز ایجاد کرد و آنها در مبارزات خود می­توانستند روی موالی به عنوان یک گروه ثابت قدم حساب کنند. بعدها در تمام مبارزات شیعه که در عراق و ایران رخ داد، نیروی اصلی را موالی تشکیل می­دادند هر چند که موالی در این قیام شکست خوردند ولی باعث شجاعت و تحریک آنها در قیام­های بعدی شد و باعث شد که هر کسی به حقوق آنها توجه نماید به او بپیوندند.
۲-۳-۲- موالی و خوارج
از جمله دسته­هایی که ضد امویان قیام کردند خارجیان^[۳۶۲] بودند. مذهب خوارج که در بدو پیدایش خود از عناصر عربی خالص به ­وجود آمد، بعدها نزد موالی هم طرفداران جدی یافت و در محدوده­ نژادی خاصی متوقف نماند^[۳۶۳]. چنانکه در اواخر قرن اول هجری، دانشمندی نحوی موسوم به بشکست^[۳۶۴] که اسم او کاملا ایرانی به نظر می­رسد در مدینه زندگی می­کرد و به تدریس علم نحو اشتغال داشت، وی در طغیان خوارج نقش مهمی به عهده داشت و در نتیجه این امر پیروان مروان خلیفه اموی او را دستگیر کردند و به قتل رساندند^[۳۶۵].
جماعت خوارج با کمک افراد ناراضی و قاطعان طریق، به شدت هر چه تمامتر مزاحم حکومت بنی­امیه بودند. بیشتر شورش­هایی که ضد امویان داشتنداز عقاید معتزلیان مایه می­گرفت و مسلمانان ایرانی نژاد که به دل خواستار سقوط دولت عرب و تجدید افتخارات خویش بودند به حمایت مخالفان بنی امیه برخاستند. در دوران مروان آخرین خلیفه اموی( ۱۲۷-۱۳۲ه) خارجیان به پیشوایی ضحاک بن قیس شیبانی قیام کردند و عراق را به خطر انداختند و کارشان چنان بالا گرفت که با قتل ضحاک رهبر خارجیان، شورش ایشان آرام نشد و بار دیگر به پیشوایی ابوحمزه خارجی در حجاز و حضرموت قیام کردند ولی مروان بن محمد اموی، ابوحمزه را درهم شکست و بکشت و از آن پس به دوران بنی­امیه قیام­های خارجیان قوام نگرفت^[۳۶۶]. در ماجرای خوارج نیز موالی از همان اوایل با مخالفان دستگاه خلافت به همکاری پرداختند و چون دعوای عدالت­جویی و مساوات طلبی آنها را با احساسات خویش موافق می­دیدند غالب در صفوف آنها وارد می­شدند و در کنار آنها می­جنگیدند.
در حقیقت خوارج با وجود اختلاف­هایی که بین دسته­های مختلف آنها وجود داشت در این نکته با هم موافق و متفق بودند که شورش بر خلیفه ستمکار واجب است و همین نکته بوده که دایم موالی شهری و روستایی را به سبب نارضایتی که از سنگینی خراج و از بی­ عدالتی­ها­ی مربوط به طرز وصول آن داشتند با سایر طبقات ناراضی در صفوف خوارج وارد می­کرد^[۳۶۷]. البته انگیزه ائتلاف و اتحاد خوارج با موالی، بر این اصل استوار بود که هر کسی علیه ما نباشد با ماست، که بیشتر یک تاکتیک سیاسی بود.^[۳۶۸]
موالی از همان آغاز پیدایش خوارج در آن مشارکت داشتند و علت روی آوردن آنها به این جنبش همان ظلم و ستم حکومت بنی امیه بود. موالی که سال ها از نظام اشرافی قبیله­ای رنج برده بودند و مانند بردگان با آنها رفتار می­شد، همراهی با خوارج را یک غنیمت می­دانستند. لذا خوارج در همه جا چه در عراق و چه در ایران با اقبال مردم و موالی مواجه می­شدند.
خوارج که در آغاز، خلافت را حق هر عرب آزادی می­دانستند که مردم انتخاب کنند، اما به زودی این نظر تحت تأثیر موالی تغییر کرد و به غیر­عرب­ها حتی بندگان هم خلافت دادند^[۳۶۹].
با این وصف می­توان ادعا کرد که جنبش خوارج بیش از آنچه گفته شده تحت تأثیر موالی هم در اندیشه و هم در عمل قرار داشته است. خوارج همچنین پرداخت خراج و جزیه را فقط مخصوص غیرمسلمانان دانسته و مسلمانان را از پرداخت آن معاف می­دانستند. از نظر آنها مسلمانان می­بایستی فقط با غنایم جنگی زندگی کنند آنها در ایران اقدام به ضرب سکه نمودند و حتی در حاشیه بعضی از سکه­های امویان شعار خود( لا حکم الا لله) را نقش کردند.^[۳۷۰]
امویان برای مقابله با خوارج از هر وسیله­ای استفاده می­کردند، حتی در سپاهیانی که حجاج به جنگ خوارج و یا کمک به مهلب بن ابی صفره می­فرستاد تعداد زیادی از نیروهای موالی حضور داشتند. مهلب دیوان­داری ایرانی به نام شهریار داشت، که گاهی در جنگ فرماندهی سپاه را بر عهده می­گرفت، او معروف به جوانمرد عجمی بود^[۳۷۱].
خوارج در ایران سعی می­کردند از تمام امکانات محلی برای مقابله با امویان استفاده کنند و در این راه از کمک غیر مسلمانان بهره می­گرفتند. آنها گاهی سعی در همراهی با قدرت های محلی داشتند؛^[۳۷۲] که بعد از جنگ نهروان در مناطق شرق ایران متواری شدند؛^[۳۷۳] نخست در بین قبایل عرب ساکن در این مناطق ظهور کردند و از آن طریق ایرانیان را به سمت خود جذب کردند.^[۳۷۴]
برخورد تساوی­طلبانه خوارج با موالی و اقوام غیرعرب نشان از کم­توجهی آنها به تعصبات عربی و قبایلی دارد ولی این بدان معنی نیست که آنها تعصب قومی نداشتند بلکه در ادبیات و شعر خود به پیروزی­های قبیله­ای خود تفاخر می­کردند.^[۳۷۵]
با قدرتگیری معاویه ما با موج حضور موالی در قیام­های خوارج روبرو هستیم و اولین حضور ایرانیان در صنوف خوارج بر ضد معاویه در همان سال­های اولیه خلافت او صورت می­گیرد.^[۳۷۶] در این زمان مهاجران خارجی مذهب از کوفه و بصره اعتقادات خود را به سرزمین ایران انتقال دادند. شگفت آنجاست که از بزرگترین و برترین همراهان و همکاران آنها از همین زمان موالی ایرانی بودند.^[۳۷۷]
قیام­های خوارج در اوایل کار برای برخی از ایرانیان که با سلطه عرب مورد تحقیر واقع شده بودند و نیز کسانی که می­خواستند از پرداخت مالیات شانه خالی کنند به مثابه مفّری بود که با تمسک به آن می­توانستند تا حدودی خواسته­ های خود را تحت لوای آن مطرح سازند، بنابراین همین نیاز متقابل خوارج و ایرانیان باعث همکاری این دو را فراهم کرد و حرکت خوارج در ایران به تدریج به یک جریان ضد اشرافیت اموی و هواداران آنها مبدل شد.^[۳۷۸]
۲-۳-۳-جنبش عبدالرحمن بن محمد بن اشعث کندی
شورش ابن اشعث^[۳۷۹] برخلاف حرکت­های شیعی و خارجی جنبه مذهبی نداشت و در چارچوب تحلیل­های آنها نیز می­توان به آن پرداخت با وجود این، حرکت او خیلی زود جنبه های مذهبی هم به خود گرفت.
شرکت موالی در شورش ابن اشعث یک جنبه از تلاش­ های گسترده­ آنها برای رهایی از ظلم و ستمِ موجود بود. بعضی مورخین غربی قیام ابن اشعث را با قیام مختار ارتباط داده­اند و آن را کوشش دیگر موالی کوفه و بصره برای کسب حقوق اقتصادی، اجتماعی و سیاسی می­بینند. می­توان چهار انگیزه را در این شورش برشمرد: نابرابری در دستمزدها و امتیازی که بین شامیان و عراقیان بود. مخالفت شیعیان با امویان و نابرابری­های اجتماعی بین موالی و اعراب قُراء که بسیاری از آنان خود موالی بودند، موالی را در مبارزه برای کسب حقوق برابر پشتیبانی می­کرد.^[۳۸۰]
در واقع ابن اشعث یک رقیب سیاسی برای حجاج بن یوسف بود. با وجودی که حجاج رابطه خویشاوندی با خاندان ابن اشعث داشت و خواهر عبدالرحمن همسرش بود؛ اما از ابن اشعث هیچگاه آسوده نبود. در ظاهر او را احترام می­کرد ولی در باطن می­گفت:” عبدالرحمن را روزی به خواری خواهم کشت.”^[۳۸۱]
طبری می­نویسد: حجاج هیچ فردی را در عراق از ابن اشعث منفورتر نداشت و می­گفت: هر وقت او را دیدم قصد کشتنش کردم.^[۳۸۲] حجاج وی را عامل سیستان کرد و با لشکر قوی از اعراب و موالی برای قلع و قمع رتبیل پادشاه کابل به حدود سیستان فرستاد؛ نامه ای به ابن اشعث نوشت که: «مال­ها بستان از مردم و سوی هند و سند تاختن­ها کن». ابن اشعث که مخالف خونریزی و ستمگری او بود در جوابش نوشت: «تاختن هند و سند کنم اما ناحق نستانم و خون ناحق نریزم».^[۳۸۳] بعد از این بود که ابن اشعث بر علیه حجاج شورش و با رتبیل صلح کرد و به قصد جنگ با حجاج عازم عراق گشت.
مصالحه با رتبیل^[۳۸۴] مخصوصا مورد تمایل و تایید موالی بود که در لشکر اشعث بودند و تمایلی به جنگ کردن و دور شدن از شهر و دیار خویش نداشتند خاصه که از غنائم هم حجاج به آنها بهره­ای نمی­داد. وقتی ابن اشعث عازم عراق شد عده بیشتری از موالی به او ملحق شدند ماجرای ابن اشعث و حجاج در حقیقت تبدیل شد به قیام عراق بر ضد شام. با ورود ابن اشعث به عراق تقریبا همه گروه ­های مخالف به او پیوستند. ابن اشعث که در راه فارس عشایر آنجا را با خود همراه کرده بود؛ همچون یک قهرمان وارد عراق شد. تعداد سپاه او را در آن زمان تا ۱۰۰هزار نفر نیز ذکر کرده اند که به همین تعدادافراد موالی که مستمری نمی­گرفتند با او همنوا شدند.^[۳۸۵] به هر حال ابن اشعث شکست خورد و به سیستان فرار کرد رتبیل او را نزد خود برد و احترام بسیار نمود. رتبیل با حجاج توافق کرد و ابن اشعث را تحویل فرستادگان او داد اما در بین راه ازرنج او خود را از بالای بام به زیر انداخت و کشته شد.^[۳۸۶]
در این شرایط حجاج تازه مسلمانان موالی را که از دهکده هایشان به امید گرفتن مستمری به شهر آمده بودند به سرزمینشان پس فرستاده بود. او اسلام آنها را واقعی نمی­دانست. این امر باعث اعتراض فقهاء و قراء شد. فریاد ای محمد ای محمد از همه جا برخاست^[۳۸۷]. عده زیادی از افرادی که همراه عبدالرحمن بن اشعث بر علیه حجاج جنگیدند از همین افرادی بودند که حجاج از آنها همچنان جزیه می­گرفت. با وجودی که اسلام آوردند. امیر علی نویسنده مسلمان هندی معتقد است که سیاست های حجاج باب سرنگونی امویان را باز کرد.^[۳۸۸]
در این شرایط سپاهیان زنگی که در مزارع و باتلاق­های جنوب عراق روی زمین­های اشراف کار می­کردند و زندگی سختی داشتند، به رهبری کسی معروف به شیر زنگی، شورش کردند. حجاج شورش آنها را نیز با قساوت سرکوب کرد.^[۳۸۹] این قیام، قیامی سازمان یافته بود، علاوه بر بردگان سیاه، موالی ایرانی هم به این شورش پیوستند. رهبر شورش را، که مردی به نام ریاح بود، شیر زنجی نامیدند.^[۳۹۰] شیر زنجی، قدرت خود را در ناحیه فرات و ابله مسلم ساخت. او خود را امیرالمؤمنین خواند که نشانه ای از قدرت و جاه طلبی او بود. حجاج سپاهی را به فرماندهی حفص بن زیاد سوی شیر زنجی فرستاد اما این سپاه گریخت و فرمانده آن، حفص کشته شد.^[۳۹۱]
حجاج نومسلمانان شرکت کننده در قیام را به سختی تنبیه کرد و دستور داد آنها را به دهکده­هایشان برگردانند و روی دست هر یک از آنها نام دهکده­شان را داغ کردند تا کسی نتواند از محل خود فرار کند. او دوباره مالیات اهل ذمه را بر آنها برقرار نمود.^[۳۹۲]
در این قیام حجاج به قدری در تعقیب و تنبیه موالی افراط کرد که عبدالملک خلیفه هم صدایش درآمد و او را در افراط ملامت و توبیخ کرد. در این ماجرا یک تن از موالی به نام فیروز^[۳۹۳] چنان شور و حرارتی بر ضد دستگاه حجاج نشان داده بود که حجاج ده هزار درهم جایزه برای سر او تعیین کرد^[۳۹۴].
به هر حال موالی در بیشتر شورش­هایی که بر ضد حکومت خونین حجاج طرح می­شد مداخله می­کردند حجاج هم که پیوسته نسبت به آنها سوءظن داشت دایم بهانه­هایی برای شکایت و نارضایی به دست آنها می­داد. چنانکه سعید بن جُبیر از موالی و از مشاهیر تابعین کوفه، که مردی دانشمند و مفسر و زاهد بود، و از شاگردان عبدالله بن عبّاس (محدث و مفسر بزرگ صدر اسلام و شاگرد حضرت علی(ع)) در فتنه­ی ابن اشعث، بر ضد حجاج قیام کرد و با ابن اشعث همکاری و همگامی نمود؛ سرانجام با فجیع­ترین وصفی، به دستور حجاج کشته شد^[۳۹۵]. معروف است که حجاج، پس از کشتن او زود بمرد و او، آخرین کشته شدگان حجاج بود^[۳۹۶]. به هر حال این قیام نیز مانند حرکت­های دیگر ظاهراً سرکوب شد. اما عوامل و علل نارضایتی­ها به­ ویژه نارضایتی موالی از بین نرفت.
۲-۳-۴- قیام زید بن علی(ع)
خلفا و حکام اموی خلافت اسلامی را به وضعی درآوردند که جز حکومت عربی اسم دیگری بر آن نمی شد گذاشت و نتیجه آن که قیام یک دسته ناراضی تحت عنوان حمایت از خاندان پیغمبر(ص) برای ساقط کردن این حکومت عربی، کافی بود و ماجرای قیام زید بن علی و سپس خروج یحیی بن زید که هر دو از جانب حکام و عمال اموی به شدت منکوب شد؛ این ناراضی­ها را که اکثر تمایلات شیعی داشتند، برای تدارک اسباب یک قیام مجدد به فعالیت زیرزمینی واداشت.
زید بن علی از نوادگان امام حسین(ع) و از مخالفان شدید بنی امیه بود و وقتی خشونت و قساوت یوسف بن عمر ثقفی ادامه دهنده­ سیاست خشن و خونین حجاج در عراق او را در کوفه در راس جماعتی از شیعه وادار به قیام بر ضد اموی­ها کرد باز هسته­ اصلی یارانش موالی بودند. اما به دلیل تردید و تزلزل خود زید و عدم تجانس یارانش موفق نشدند^[۳۹۷]. از حرکت­های شیعی که موالی در آن حضور داشتند قیام زید بن علی(ع) در سال (۱۲۲هجری، ۷۳۷م) می­باشد.
قیام زید بن علی در زمان حکمرانی یوسف بن عمر ثقفی، در کوفه صورت گرفت. ابن قتیبه زمان قیام را در دوره حکمرانی ابن هبیره می­داند^[۳۹۸]. امام صادق(ع) نیز درباره­ هدف زید از قیام می­فرماید: خدا عمویم زید را رحمت کند، هرگاه پیروز می­شد به قرار خود وفا می­کرد. عمویم زید مردم را به رهبری شخصی برگزیده از «آل محمد» دعوت می­کرد و آن شخص منم^[۳۹۹].
بنابراین می­توان گفت که قیام زید در مقابل ظلم و ستم و برای امر به معروف و نهی از منکر بود، و روشش از فرقه زیدیه کاملاً جداست و خود زید بن علی(ع) هدفش را از این قیام، امر به معروف و نهی از منکر و خون­خواهی از کشندگان امام حسین(ع) اعلام کرد^[۴۰۰]. البته منظور او مبارزه با حکام ظالم اموی و روی کار آوردن یک حکومت به رهبری یکی از اهل بیت(ع) بود، چون قاتلین امام حسین(ع) سال­ها قبل توسط مختار کشته شده بودند. شیعیان در کوفه به دیدار زید می­آیند آنها مدعی می­شوند که صدهزار شمشیر زن از اهل کوفه و بصره و خراسان با او همراهند و همگی حاضرند با او بر ضد بنی امیه قیام کنند^[۴۰۱].
مورخان نوشته­اند که به غیر از مردم کوفه، اهالی مدائن، بصره، واسط، موصل، خراسان، ری و گرگان نیز با او بیعت کردند. زید در کوفه فرستادگان خود را به شهرها می­فرستاد تا از مردم برای او بیعت بگیرند^[۴۰۲]. بسیاری از بزرگان کوفه به نزد زید رفتند و با او بیعت کردند. بین۱۵ تا ۴۰هزار تن با او بیعت کردند. شیعیان کوفه نزد او آمدند و به او گفتند که امید داریم که منصور(مهدی که در آخرالزمان) ظهور می­ کند تو باشی و این هنگام نابود شدن امویان است. ^[۴۰۳]
بنابر برخی گزارش­ها، قیام زید بن علی مورد تأیید امام جعفر صادق (ع) واقع شده است ایشان فرمودند: «با زیدبن علی بیعت کنید.» حتی بعد از کشته شدن زید، امام صادق(ع) از اموال خود هزار دینار میان خانواده­هایی که عضوی از آنها در قیام کشته شده بودند تقسیم کردند.^[۴۰۴]
در منابع به طور مستقیم از موالی اسمی به میان نیامده اما شواهد نشان می­دهد که موالی در قیام حضور دارند و اتفاقا برخلاف اشراف شیعه که زید را رها می­ کنند موالی به زید وفادار بوده و پسر او را در پناه می­گیرند. دلایلی که ثابت می­ کند موالی در این قیام حضور دارند چنین است:
۱-حاکم کوفه که از اقدامات زید آگاه شده بود برای اینکه مردم کوفه را غافلگیر کند آنها را به مسجد اعظم دعوت کرده و زندانی می­ کند.^[۴۰۵] در اعلامیه تأکید روی موالی و عرب است، این نشان می­دهد، که حاکم شهر اطلاع داشت که موالی در کار بیعت زید حضور داشته اند.
۲-وقتی زید بن علی(ع) با مردم بیعت کرد به آنها گفت: «ما شما را به کتاب خدا و سنت پیامبر(ص) و نبرد با ستمگران و دفاع از ضعیفان و عطای محرومان و تقسیم غنیمت میان صاحبانشان به مساوات و رد مظالم… می­خوانیم»^[۴۰۶] یقیناً یکی از مصادیق ضعیفان که در اینجا ذکر شده موالی می­باشند و مسئله تقسیم مساوی نیز خود گویای خواسته­ های موالی بوده است.
۳-وقتی زید مجروح شد او را به خانه ابن کریمه که از موالی بود بردند، و پزشکی که برای معالجه او آوردند، نیز از موالی بود.^[۴۰۷]

۱٫ نیامدن حدیث در کتاب بخاری و مسلم

بعضی می گویند چگونه می توانیم این حدیث را بپذیریم در حالیکه بخاری و مسلم آن را در دو کتاب خود نقل نکرده اند ؟
نقد:
این ایراد نیز از عجائب است زیرا بسیاری از احادیث معتبر وجود دارد که دانشمندان اهل تسنن آنها را پذیرفته اند امّا در صحیح بخاری و مسلم نیست و این نخستین حدیثی نیست که این وضع را به خود گرفته است.
عالم نیشابوری کتاب قطوری که حجمش کمتر از صحیحین نیست به نام «‌مستدرک الصحیحین » نگاشته است و در موارد بسیاری با روایاتی که ذهبی در ملخص ذکر کرده توافق دارد و حاکم نیشابوری در مستدرک می گوید:^[۲۹۴]
بخاری و مسلم و یا یکی از آن دو نگفته است که هر حدیثی را که آن دو نقل نکرده اند صحیح نیست، و من به یاری خدا احادیثی را که راویان آن ثقه هستند و شیخان(بخاری و مسلم ) رحمه ا… عنهما – یا یکی از آن دو به نقل آن احادیث استدلال نموده را نقل خواهم کرد.
بخاری می گوید : هر روایتی را که در جامع آورده ام صحیح است و روایات صحیح دیگری هست که به خاطر طولانی شدن نیاورده ام.
و مسلم می گوید : من همه روایات صحیح را دراینجا نیاورده ام، بلکه آن بخشی را که اجماعی بوده یادآور شده ام. ^[۲۹۵]

۲٫ ذکر حدیث فقط در مسند احمد

[ متشکل می گوید این حدیث فقط در مسند احمد آمده و در این کتاب، روایات صحیح و ضعیف هر دو وجود دارد و لذا قابل استناد نیست .^[۲۹۶]
نقد :
گویا این فرد غیر از مسنداحمد از سایر آثار اطلاعی ندارد، و یا تحقیق و پژوهش در اسناد صحیح و قویی فراوان موجود در صحاح، مسانید، سنن و مانند آنها او را بیدار و آگاه نساخته است . و گویا او از آثاری که بزرگان در خصوص احمد و مسندش تألیف کرده اند مطلع نگشته است و یا سخن سبکی در «طبقات »^[۲۹۷] به گوشش نخورده است که می گوید : «‌به راستی احمد مسند را تألیف کرد و آن اصلی از اصول این امت است ».
و امام حافظ ابو موسی مدینی اصفهانی شافعی( متوفای۵۸۱) می گوید :
مسند امام احمد اصلی سترگ و مرجعی استوار برای اصحاب حدیث است و آن، از روایات فروان و شنیده های بی شمار برگزیده شده است، بدین جهت امام و تکیه گاه است و هنگام نزاع و اختلاف، ملجأ مرجع نزاع کنندگان است.

( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

و بر اساس نقل «کنز العمال » ^[۲۹۸]حافظ سیوطی در مقدمه «جمع الجوامع » می گوید‌:
همه روایات مسند احمد مورد قبول است، و روایات ضعیف آن نیز همچون روایات حسن است . ] ^[۲۹۹]
تا به اینجا بحمد الله توانستیم بخش مهمی از اشکالاتی که بر سند یا دلالت حدیث غدیر وارد شده منعکس کنیم گرچه هنوز شبهاتی باقیست که لازم است در مجالی دیگر به آن بپردازیم .

بخش سوم
تبیین حدیث غدیر بر اساس آیه تبلیغ

فصل اول : معنایابی واژگان آیه تبلیغ
«یاأَیُّهَا اَلرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمابَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ الله یَعْصِمُکَ مِنَ اَلنّاسِ إِنَّ الله لایَهْدِی اَلْقَوْمَ اَلْکافِرِینَ»^[۳۰۰]
واژه های که در این آیه بعنوان واژه کلیدی می توان مورد بررسی قرار داد الفاظ «تبلیغ » و «ناس » و «یا ایها الرسول » می باشد که البته در بخش اول در فصل واژه شناسی در مورد کلمه «تبلیغ » بحث شد و الان به دو کلمه دیگر می پردازیم .

یا ایها الرسول( خطاب تشریفی و تکریمی خاص )

[خطاب های قرآن مجید به غیر انبیا یکسان نیستند، زیرا گاهی با عنوان(یا ایها الناس) ^[۳۰۱] و زمانی با تعبیر(یاهل الکتب) ^[۳۰۲] و هنگامی با عنوان تکریم آمیز(یایها الذین ءامنوا) ^[۳۰۳] خطاب می کند . درباره انبیا نیز بسیاری از پیامبران علیهم السلام را با «نام » می خواند؛ نظیر(ینوح) ^[۳۰۴]، (یادم) ^[۳۰۵]، (یابراهیم) ^[۳۰۶] و(یداوود) ^[۳۰۷] ؛ امّا به شخص پیامبر اعظم(ص) همواره با عنوان شریف نبوّت و رسالت خطاب می کند :‌(یایها النبی) ^[۳۰۸] یا(یایها الرسول) . این خطاب ویژه، گویای تشریف و تکریم خاص قرآن به آن حضرت(ص) است ؛ حتی مردم را ازخطاب به وی همانند خطاب افراد عادی نهی می کند ? لا تجعلوا دعاء الرسول بینکم کدعاء‌بعضکم بعضاً) .^[۳۰۹] «(ای مؤمنان ) شما دعای رسول و ندا کردن او را بین یکدیگر( بدون حفظ ادب مقام رسالت) قرار مدهید.»
به هر روی، هر جا در قرآن سخن از رابطه خدا با پیغمبر(ص) و دریافت گزارش از خدا(وحی) باشد، خطاب «یا ایها النبی »^[۳۱۰] به کار می رود و زمانی که سخن از رابطه پیامبر(ص) با مردم وابلاغ خبر آسمانی به آنان باشد با عنوان «یا ایها الرسول » یاد می کند، چنانکه انتخاب عنوان «رسالت » به جنبه «پیام آوری» او اشاره دارد، یعنی وی از جهت سِمَت رسالت جز رسانیدن پیام، وظیفه‌ای ندارد.]^[۳۱۱]

مراد از «ناس »

[ موارد استعمال کلمه «ناس » در قرآن کریم از لحاظ اطلاق و از جهت همراه بودن با وصف نیکو یا نکوهیده مختلف است که به برخی از آن ها اشاره می شود:
طبیعت مردم که نیک و بد را شامل است : «یا ایها الناس انّا خلقناکم من ذکر و انثی » «ای مردم ما شما را از مرد و زن آفریدیم » ^[۳۱۲]
طبیعت مردم همراه کرامت و ثنا: «شهر رمضان الذی انزل فیه القران هدیً للناس » «ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده و هدایت گر مردم است ».^[۳۱۳] در این آیه «ناس » با کرامت و هدایت آمیخته است.
طبیعت مردم همراه نکوهش : «اکثر الناس لا یعلمون » «بیشتر مردم آگاه نیستند »^[۳۱۴]
در آیۀ مورد بحث نیز «ناس » نکوهش شده مراد است، چون فرمود «‌و الله یعصمک من الناس » «خداوند تو را از مردم حفظ خواهد کرد »^[۳۱۵]
مصداق «ناس » در این آیه همان منافقان و اذیت کنندگان پیامبر(ص) هستند که خداوند وعده داده است شخصیت و دین او را از آسیب چنین مردمی حفظ کند. ] ^[۳۱۶]

فصل دوم : شأن نزول و دلالت آیۀ تبلیغ

[گرچه متاسفانه پیش داوری ها و تعصبهاى مذهبى مانع از آن شده است که‌ حقایق مربوط به این آیه بدون پرده‌پوشى در اختیار همه مسلمین قرار گیرد، ولى‌در عین حال در کتابهاى مختلفى که دانشمندان اهل تسنن، اعم از تفسیر و حدیث‌و تاریخ نوشته‌اند، روایات زیادى دیده مى‌شود که با صراحت مى‌گوید:
آیه فوق‌درباره على ع نازل شده است.
[دانشمندانی که به این احادیث در کتاب خود تصریح کرده اند، عده کثیری هستند که به عنوان نمونه از جمعى از آنها نام مى‌بریم:
«حافظ ابو نعیم اصفهانى » در کتاب «ما نزل من القرآن فى على »(بنقل از
«خصائص » صفحه ٢٩) .
«ابو الحسن واحدى نیشابورى » در «اسباب النزول » صفحه ١۵٠.^[۳۱۷]
«حافظ ابو سعید سجستانى » در کتاب «الولایه »(بنقل از کتاب «طرائف ») ^[۳۱۸] .
«ابن عساکر شافعى »(بنا بنقل «در المنثور » جلد ٢ صفحه ٢٩٨) .^[۳۱۹]
«فخر رازى » در تفسیر «کبیر » خود جلد ٣ صفحه ۶٣۶.^[۳۲۰]
«ابو اسحاق حموینى » در «فرائد السمطین » .
«ابن صباغ مالکى » در «فصول المهمه » صفحه ٢٧.^[۳۲۱]
«جلال الدین سیوطى » در «در المنثور » جلد ٢ صفحه ٢٩٨.^[۳۲۲]
«قاضی شوکانی » در «فتح القدیر »، جلد ۳، صفحه ۵۷٫^[۳۲۳]
«شهاب الدین آلوسی شافعی » در «روح المعانی »، جلد۶، صفحه۱۷۲٫^[۳۲۴]
«شیخ سلیمان قندوزى حنفى » در «ینابیع الموده » صفحه ١٢٠.^[۳۲۵]
«بدر الدین حنفى » در «عمده القارى فی شرح صحیح البخارى » جلد ٨ صفحه ۵٨۴.
«شیخ محمد عبده »مصری در «تفسیر المنار » جلد ۶ صفحه ۴۶٣.^[۳۲۶]
«حافظ ابن مردویه » متوفاى ۴١۶، بنا به نقل «سیوطى » در «در المنثور » ^[۳۲۷]
و جمع کثیرى دیگر این شان نزول را براى آیه فوق نقل کرده‌اند.^[۳۲۸]