در ایران تحقیقات در رابطه با تدریس مشارکتی متفاوت از مفهومی است که مورد نظر پژوهشگر در این پژوهش است. پژوهشهای انجام شده در ایران در رابطه با تدریس مشارکتی به مفهوم همکاری استاد و دانشجو در تدریس است که اغلب هم به روش‌های تدریس فعال اشاره دارد.
صولتی و همکاران (۱۳۸۹) تحقیقی را با هدف بررسی مشارکت دانشجو در یاددهی و یادگیری و تحقق یادگیری در دانشجو انجام دادند که منظور آنها از تدریس مشارکتی ارتباط بین مدرس و فراگیر در امر تدریس بوده است. این پژوهش به روش نیمه تجربی در دو گروه از دانشجویان علوم پزشکی انجام شد که نتایج تحقیقات نشان داد که مشارکت هر چه بیشتر دانشجو در فرایند تدریس، مطلوبیت بیشتری برای دانشجویان ایجاد می‌کند.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۲-۵-۲ پژوهش‌های انجام شده در خارج از کشور
ساند هولتز (۲۰۰۰) پژوهشی را با عنوان «تدریس مشارکتی بین رشته‌ای به عنوان الگویی از رشد حرفه ای» و با هدف یررسی نقش رویکردهای متنوع تدریس مشارکتی درافزایش همکاری مدرسان دانشگاه کالیفرنیا انجام داده است. او داده‌ها را در یک دوره پنج ساله و از چهار روش مصاحبه انفرادی، پرسشنامه، مشاهده کلاس‌ها و بحث گروهی با مدرسان گردآوری کرده است. یافته‌های پژوهش نشان داده که رویکرد‌های تدریس مشارکتی باعث ایجاد یک عنصر خلاق در طراحی تدریس مشارکتی شده است. تدریس مشارکتی بین رشته‌ای وسیله بسیار مؤثری در دست یابی به راهبرد‌های جدید تدریس، افزایش همکاری و افزایش قابلیت بررسی عملکرد آموزشی کالج‌ها شده است. علاوه بر این یافته‌ها، نتیجه عمده‌ای که در این پژوهش بدست آمده بود اینکه این شیوه تدریس باعث افزایش رشد حرفه‌ای مدرسان و فراگیران کالج‌ها شده است.
پری و استوارت (۲۰۰۵) تحقیقی را با عنوان «دیدگاه های موجود در باره مشارکت مؤثر در تدریس مشارکتی بین رشته ای» انجام دادند. هدف این پژوهش بررسی این مسئله بود که چگونه در کالج‌ها علیرغم وجود رشته‌های متفاوت می‌توان به مشارکت مؤثر در تدریس مشارکتی دست یافت. در این پژوهش ۱۴ نفر از مدرسان شاغل در دانشکده هنرهای آزاد در یک دوره دو ساله مورد مصاحبه قرار گرفتند که نتایج مصاحبه اولیه پس از تحلیل برای مصاحبه دوم و برای بررسی عمیقتر دیدگاه ها مورد استفاده قرار گرفت. تحلیل مصاحبه‌ها عناصر کلیدی در تدریس مشارکتی بین رشته‌ای را آشکار کرده است. یافته‌های پژوهش نشان دادکه مشارکت مؤثر در تدریس مشارکتی برای مدرسان بسیار انرژی زا ست و به همان نسبت مشارکت غیر مؤثر باعث ایجاد مشکلات و ناهماهنگی میان مدرسان است. مصاحبه شونده‌ها به ضرورت زمان زیاد برای ارتباطات گسترده اشاره کرده‌اند و آنرا لازمه مشارکت سودمند و عملکرد مثبت در تدریس مشارکتی دانستند.
جونگ چانگ (۲۰۰۶) پژوهشی را با عنوان تاثیر تدریس گروهی بر معلمان مدارس راهنمایی تایوان انجام داد. او دراین پژوهش از روش نیمه تجربی استفاده کرد. به این منظور چهار نمونه کلا س را به دو گروه آزمون و گواه تقسیم کرد وآزمایش را در دو دوره ۶ هفته‌ای انجام داد. برای جمع‌ آوری اطلاعات از چهار روش بررسی نمرات دانش آموزان، پرسشنامه خوداندیشی معلمان، مشاهده عملکرد دانش‌آموزان و مصاحبه با معلمان استفاده کرده بود. نتایج پژوهش نشان داد که نمرات دانش‌آموزانی که اموزش آنان به روش گروهی بود بهتر از دانش‌آموزان گروه گواه که آموزش آنان به روش سنتی انجام شده بود گزارش شد. همچنین بیش از نیمی از دانش‌آموزان روش تدریس گروهی را بر روش تدریس انفرادی ترجیح می‌دادند. نتیجه دیگری که مشاهده شد اینکه استراتژی تدریس متفاوتی که اعضای تیم تدریس از آنها استفاده می‌کردند باعث شده بود تا در برخورد با دانش‌آموزان دچار چالش شوند. این چالش به دلیل بود که اعضای تیم تدریس برای مدیریت چنین کلاس‌هایی آمادگی نداشتند.
کارپنتر و کراورد و والدن^[۱۱۳] (۲۰۰۷) تحقیقی را با هدف بررسی تفاوت بین جلسات تدریس گروهی و تدریس انفرادی در دروس مقدماتی از لحاظ درک و پیشرفت دانش‌آموزان انجام دادند. در این پژوهش دانش‌آموزان به دو گروه آزمایش و کنترل تقسیم شدند که نتایج تحقیق نشان داده که به لحاظ پیشرفت تحصیلی تفاوتی بین گروه کنترل و آزمایش مشاهده نشده. در رابطه با نمرات دانش‌آموزان نیز مشاهده شد که بین نمرات فراگیرانی که تدریس آنها به روش مشارکتی بوده و فراگیرانی که فقط یک مدرس داشتند تفاوت معناداری وجود ندارد. تنها تفاوتی که بین تدریس گروهی و انفرادی ملاحظه شده بود تفاوت در عامل محیط یادگیری بوده است. کارپنتر و همکارانش دراین تحقیق تفاوت در عامل محیط یادگیری را به دلیل تنوع در آموزش و فعالیت‌های یادگیری که دو مدرس انجام می‌دهند، بیان کردند.
میرینک^[۱۱۴] (۲۰۰۷) مطالعه‌ای را با عنوان بررسی یادگیری معلم در تیم‌های بین رشته‌ای انجام داد.
پنج تیم متشکل از معلمان که در رشته‌های مختلف تدریس می‌کردند در یک دوره یک ساله مورد مطالعه قرار گرفتند. نتایج پژوهش نشان داد که یادگیری معلمان باعث تغییر در دیدگاه ها و عقاید آنها می‌شود. اما چهار نتیجه کلی که در این مطالعه بدست آمد عبارت بود از اینکه: ۱- معلمان حاضر در این تیم‌ها با شنیدن تجربیات آموزشی همکاران خود، عقاید و باورهای خود را در مورد تدریس و یادگیری تغییر می‌دهند. ۲- یادگیری‌های انفرادی و منحصر به فرد معلما ندر زنجیره‌ای از فعالیت‌های یادگیری جمعی رخ می‌دهد. ۳-معلمان حاضر در این مطالعه، یادگیری را نتجه آشنایی با ایده‌ها و تجربیات همکاران خود و روش خاص آنها می‌دانند. ۴-تبادل عقاید و ایده‌ها با هدف حل مشکلات مشترک معلمان صورت می‌گیرد و اشاره به سطوح بالایی از وابستگی متقابل و ارتباطات مثبت معلمان با هم دارد که به یادگیری و رشد معلمان منجر می‌شود.
دیوید کارلس از استادان گروه علوم تربیتی دانشگاه هنگ کنگ که در دانشگاههای انگلیس و فرانسه نیز تدریس داشته است. در سال ۲۰۱۱ تحقیقی را با عنوان« تدریس EFL همکارانه در مدارس ابتدایی هنگ کنگ» انجام داده است که شامل همکاری مدرس انگلیسی زبان و مدرس غیر انگلیسی زبان محلی در تدریس درس زبان انگلیسی می‌باشد. او برای جمع‌ آوری داده‌ها از روش‌های متنوعی استفاده نمود که عبارتند از: طراحی سوالات باز پاسخ، مصاحبه رو در رو با مدرسان و مشاهده کلاسهای درسی که تدریس در آن به شیوه مشارکتی صورت می‌گرفته است. یافته‌ها نشان دادند که این شیوه مشارکت در تدریس بیشترین تأثیر مثبت را بر روی فراگیران داشته است. در حالیکه در مورد رشد حرفه‌ای مدرسان و نوآوری در تدریس نتایج خیلی روشنی بدست نیامده است. اما چنانکه خود محقق بیان کرده است با وجود مشکل بودن دستیابی به پیشرفت قابل اعتماد در تدریس خلاقانه و پیشرفت حرفه‌ای، یافته‌های پژوهش نشان داده است که همکاری مدرس انگلیسی زبان و مدرس غیرانگلیسی زبان بومی در تدریس انگلیسی علاوه برتاثیر مثبتی که بر روی فراگیران داشته است باعث می‌شود مشارکت‌کنندگان قادر شوند تا با بیان و ترسیم قوت‌ها و ضعف‌های همدیگر مکمل یکدیگر در تدریس باشند. نتیجه دیگری که کارلس در تحقیق خود به آن دست یافت این بود که این شیوه تدریس مدرسان راترغیب می‌کند که در مورد دیدگاه‌های متفاوت خود با هم بحث کنند تا بتوانند با هم سازگار شوند که در واقع این رویداد باعث ارتباطات بین فردی و بین فرهنگی دو مدرس می‌شود.
خلاصه فصل دوم
این فصل درپنج قسمت تنظیم شده است. در قسمت اول آموزش عالی، رسالت‌ها و کارکردهای آن، تحصیلات تکمیلی و کارکردهای این دوره و همچنین اهمیت تدریس در آموزش عالی و تحصیلات تکمیلی مورد بررسی قرار گرفته است. در قسمت دوم رویکرد‌های تدریس سنتی و شناخته شده در دو محور روش‌های تدریس مدرس‌محور و فراگیر محور مورد بررسی قرار گرفت و ضمن تعریف روش‌های تدریس بیان شده به بررسی مزیت‌ها و محدودیت‌های آنها پرداخته شد که در قسمت روش‌های تدریس مدرس محور، روش تدریس سخنرانی و پرسش و پاسخ و در بحث از روش‌های تدریس فراگیر محور، روش‌های تد ریس مباحثه و حل مساله مورد بررسی قرار گرفت.
در قسمت سوم به بررسی تفصیلی مفهوم شناسی تدریس مشارکتی پرداخته شده است. در این قسمت پس از اشاره مختصر به اهمیت انجام کارهای تیمی و مشارکتی در سازمان‌ها تعریف‌های متعددی از تدریس مشارکتی ارائه شده و در ادامه اصول حاکم بر انجام تدریس مشارکتی، گام‌های آن، متغیر‌های کلیدی تدریس مشارکتی و اشکال تدریس به شیوه مشارکتی مورد بررسی قرار گرفت. در قسمت چهارم نیز به بیان نقاط قوت و ضعف تدریس مشارکتی پرداخته شد.
در قسمت پنج نیز تحقیقات داخلی و خارجی انجام شده در زمینه تدریس مشارکتی مورد بررسی قرار گرفت. در داخل کشور به دلیل نو بودن موضوع، پژوهشی مشابه پژوهش حاضر مشاهده نشد و فقط به تحقیق صولتی و همکاران اشاره شد که با پژوهش حاضر تشابه عنوان دارد و به لحاظ محتوا و موضوع پژوهشی کاملا مجزا از پژوهش حاضر می‌باشد. از میان پژوهش‌های خارجی نیز به پژوهش‌های کارلس، کارپنتر وهمکاران، پری و استوارت، جانگ جونگ و ساند هولتز اشاره شد. شکل (۲-۴) ساختار کلی تدریس مشارکتی را از مرحله اصول و الزامات تا دستیابی به اهداف نشان می‌دهد.
شکل (۲-۴): ساختار کلی تدریس مشارکتی
فصل سوم
روش پژوهش
مقدمه
در این فصل ابتدا روش تحقیق استفاده شده در انجام پژوهش حاضر معرفی می‌شود سپس جامعه آماری، روش نمونه‌گیری و حجم نمونه توضیح داده می‌شود. در ادامه ابزار اندازه‌گیری و چگونگی تعیین روایی و پایایی آن معرفی خواهد شد و در نهایت شیوه جمع‌ آوری و روش‌های تجزیه و تحلیل اطلاعات بیان می‌شود.
۳-۱ روش پژوهش
این پژوهش از نوع کاربردی می‌باشد که به روش کمی و کیفی انجام شده است. علاوه بر آن با توجه به هدف پژوهش حاضر، که بررسی نقاط قوت و ضعف تدریس مشارکتی در دانشگاه اصفهان است، روش تحقیق توصیفی – پیمایشی مورد استفاده قرار گرفته است. توصیفی، زیرا در جواب سوال”چه هست؟” به توصیف عینی، واقعی و منظم خصوصیات یک موقعیت یا یک موضوع می‌پردازد. همچنان که هومن (۱۳۷۷: ۷۷) معتقد است که«تحقیق توصیفی به منظور توضیح سیستماتیک، عینی و دقیق وقایع و خصوصیات مورد نظر یا موضوع مورد علاقه صورت می‌گیرد».
همچنین روش پژوهش از نوع پیمایشی است؛ زیرا ” به منظور جمع‌ آوری اطلاعات درباره این موضوع که گروهی از مردم چه می‌دانند، چه فکر می‌کنند یا چه کاری انجام می‌دهند اجرا می‌شود” (دلاور، ۱۳۸۳: ۱۴۱). این پژوهش نیز به اندازه‌گیری نگرش‌ها و عقاید اعضای هیات علمی و دانشجویان در مورد تدریس مشارکتی پرداخته است.
۳-۲ جامعه آماری
جامعه آماری این پژوهش از دو دسته تشکیل شده است.
الف): کلیه اعضای هیات علمی رسمی دارای مرتبه علمی استادیار و بالاتردانشکده‌های علوم تربیتی، علوم پایه و ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، که در سال ۹۰-۱۳۸۹ حداقل یک درس از دروس دوره‌های تحصیلات تکمیلی را به شیوه مشارکتی تدریس کرده اندو تعداد آنان ۸۵ نفر بود.
ب): کلیه دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشکده‌های علوم تربیتی، ادبیات و علوم انسانی و علوم پایه دانشگاه اصفهان که در سال تحصیلی ۹۰-۱۳۸۹ حداقل در یک کلاس با تدریس مشارکتی حضور داشته‌اند. تعداد این دانشجویان ۴۴۸ نفر بوده است.
علت انتخاب این دانشکده‌ها به عنوان جامعه آماری این بود که پژوهشگر در تحقیقات اولیه خود به این نتیجه رسید که در این دانشکده‌ها روش تدریس مشارکتی بیشتر استفاده شده است. لذا این سه دانشکده به عنوان جامعه آماری پژوهش انتخاب شد.
جدول (۳-۱): جامعه آماری پژوهش

گروه

جامعه آماری

حجم نمونه

استادان

۸۵

۸۵

دانشجویان

۴۴۸

۱۸۰

۳-۳ روش نمونه‌گیری
پس از شناسایی جامعه آماری باید با تکنیک مناسب به نمونه‌گیری مبادرت ورزید. در این پژوهش برای انجام مصاحبه اکتشافی از بین استادانی که در دانشکده‌های ادبیات وعلوم انسانی، وعلوم تربیتی و روان‌شناسی و علوم پایه به تدریس به شیوه مشارکتی اشتغال داشتند، به روش هدفمند تعدادی انتخاب وبا آنان مصاحبه گردید. علاوه بر این نظرات برخی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشکده‌های فوق الذکر، که در این گونه کلاس‌ها شرکت داشته‌اند نیز پیرامون موضوع پژوهش دریافت شد. انتخاب این دسته از دانشجویان و استادان، آشنایی بیشتر آنان با ماهیت موضوع پژوهش بود.
اجرای پرسشنامه در بین اساتید به روش سرشماری انجام شد به گونه‌ای که تمام استادانی که در سال
۹۰-۱۳۸۹حداقل یک درس را به شیوه مشارکتی تدریس کرده بودند انتخاب شدند و پرسشنامه در بین آنان توزیع شد. از آنجا که دانشجویان حاضر در این پژوهش از سه دانشکده نا همگون تشکیل شده‌اند لذا اجرای پرسشنامه بین دانشجویان به روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای متناسب با حجم دانشجویان انجام شد. بدین ترتیب که بررسی شد که دروس چه رشته‌ها و گروه‌هایی در دانشکده‌های فوق‌الذکر به شیوه مشارکتی تدریس شده است، پس از آن دانشجویانی که در کلاس با تدریس مشارکتی حضور داشته‌اند به شیوه تصادفی متناسب با حجم انتخاب شدند.
۳-۴ برآورد حجم نمونه
در این پژوهش با بهره گرفتن از روش نمونه‌گیری هدفمند با چند نفراز استادان و دانشجویان دوره‌های تحصیلات تکمیلی دانشکده‌های علوم تربیتی و روان شناسی، علوم پایه و ادبیات و علوم انسانی مصاحبه اکتشافی انجام شد. مصاحبه با استادان و دانشجویان تا آنجا ادامه یافت که پژوهشگر به اشباع پاسخ‌ها در زمینه موضوع پژوهش دست یافت. برای تعیین حجم نمونه برای توزیع پرسشنامه در بین دانشجویان به دلیل مشخص نبودن واریانس جامعه آماری، پیش برآورد واریانس نمونه از طریق یک مطالعه مقدماتی، ضرورت داشت. لذا یک گروه ۳۰ نفری از دانشجویان دانشکده‌های علوم تربیتی، علوم انسانی و علوم پایه به صورت تصادفی انتخاب و پرسشنامه در بین آنان توزیع گردید. پس از استخراج داده‌ها و پیش برآورد واریانس، با در نظر گرفتن دقت احتمالی مطلوب و ضریب اطمینان ۹۵/، حجم نمونه با بهره گرفتن از فرمول زیر بر آورد شد.

با آمدن دیو کیکاووس خرد از دست داد و بی‌شرمی و خودرایی پیشه نمود و از حال بگردید تا جایی که دعوی خدایی کرد و بر آن شد که به آسمان بر شود و از چند و چون آن آگاه گردد و بر کرانه‌های آسمان نیز مانند زمین فرمان براند. پس فرمان داد تا چهار جوجه‌ی عقاب را بگیرند و آن‌ها را پرورش دهند تا نیرو گیرند. آن‌گاه به پشت بام کاخ که بلندای آن چهارصد ارش بود بر آمد و فرمان داد که بر چهار گوشه‌ی تختی سبک چهار نیزه فرو کنند و در نیزه‌ها پاره‌ی گوشتی بیاویزند و عقاب‌ها را به پایه‌ی نیزه‌ها ببندند سپس خود با جنگ‌افزار بر تخت نشست. عقاب‌ها برای رسیدن به گوشت‌ها به پرواز درآمدند و هر دم بالا و بالاتر رفتد تا به بالاترین جای میان آسمان و زمین رسیدند و چون گرسنگی و سوزش آفتاب بر آن‌ها فشار آورد از پرواز باز ماندند و همراه تخت در سرزمین «سیراف» که بدترین جاهاست به زمین افتادند و کیکاووس در پست‌ترین جای‌ها بر زمین درافتاد و هوش از سرش رفت. زیرا که خواست خدا چنان بود که نمیرد و از او سیاوش و از سیاوش کیخسرو درآید و افراسیاب را نابود کند.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

چون کیکاووس به هوش آمد خویشتن را درهم شکسته و در آستانه‌ی مرگ یافت و از کسانی که در آن‌جا بودند خواست که برایش شیر و آب بیاورند. چون مردم برای او شیر و آب آوردند، آن‌جا را سیراف یعنی شیر آب نامیدند و هنگامی که مردمان سیراف کیکاووس را شناختند او را به خانه‌ای بردند و از او پرستاری کردند. یاران و سران کشور از فارس و عراق به او پیوستند و او را با کجاوه‌ای که بر استر نهاده بودند به بابل بازگرداندند.
کیکاووس از مردم کناره گرفت و به پرستش خداوند بازگشت و در نزد او به گریه و زاری پرداخت تا فرّه‌ی ایزدی به او بازداده شد و آبروی از دست رفته را باز یافت و کار و حال نابسامانش سامان پذیرفت و پادشاهی‌اش بالا گرفت و سران کشور او را نماز بردند.
زاده شدن سیاوش پور کیکاووس
کنیزکی بی‌مانند و زیبا به کیکاووس به ارمغان داده بودند. کیکاووس با او هم بستر شده و او سیاوش را که مانند ستاره‌ی درخشان و ماه نو بود بزاد و کنیزک مرد.
کیکاووس نوزاد را به رستم سپرد و سفارش کرد که پرورش او را به گردن بگیرد. رستم کودک را پذیرفت و برای او دایگانی برگزید و در نگاهداری او همه گونه دوراندیشی به کار برد و او را با خود به سیستان برد.
زال و رستم و رودابه همواره در پرورش سیاوش می‌کوشیدند و او را گرامی می‌داشتند. وی را چون چشم و گوش خود می‌دانستند و در جهان به چشم او می‌نگریستند تا این‌که سیاوش بالید و بزرگ شد و به بار آمد و فرهیخته و پاکیزه شد. چندان‌که مردم می‌خواستند با چشمان خود او را بخورند و به دل بیاشامندش.
در این هنگام کیکاووس خواستار دیدار سیاوش شد. رستم او را آماده کرد و با بسی دارایی و اسبان و جامه‌های زربفت، چنان‌که درخور او بود به پیش پدر فرستاد.
چون سیاوش به نزدیک پایتخت رسید؛ سران و بزرگان با پیلان و اسبان زرّین لگام به پیشوازش آمدند و در برابر او از اسبان پیاده شدند؛ او را نماز بردند و از زیبایی و کمال او در شگفت افتادند. آن‌گاه در دو سوی او به جایگاهی درآمدند که سراسر با پارچه‌های ابریشمی و زربفت آذین یافته بود و از آسمان آن زر و مشک و عنبر می‌بارید. سیاوش به پیشگاه پدر رسید و در حالی که در سمت راستش توس و در سوی چپ رستم و در دنبالش سران و بزرگان بودند بر پدر درآمده و او را نماز برد.
کیکاووس از جا برخاست و او را در آغوش گرفت. چشمانش را بوسید و او را در پیش خود نشاند و یکسر او را می‌نگریست و خدای را بر این سپاس می‌گفت و از رستم برای چنین پرورشی نیکو ستایش کرد و به او پاداشی نیک بخشید. سپس فرمان داد بهترین کاخ‌ها را با همه‌ی ساز و برگ شاهی ویژه‌ی سیاوش کنند. نیز فرمان داد تا به شادمانی آمدن سیاوش جشنی برپا کنند. رستم و سران چهل روز به خوردن، نوشیدن، دست‌افشانی و پای‌کوبی و شادی پرداختند. سیاوش چون هلال ماه که رو به کمال است پیوسته رخشنده‌تر گردید تا به منتها درجه‌ی زیبایی و لطف و کمال و وقار هرچه تمام‌تر رسد و در فنون جنگ‌آوری مهارتی به‌سزا یافت چنان‌که جامع صفاتی که مورد تحسین مردان و جالب خاطر زنان باشد گشته یگانه و شهره‌ی زمان گردید و ضرب‌المثل شده، سرودها در شأن او گفته شد.
داستان سیاوش با زن پدرش سعدی معروف به سودابه دختر پادشاه حمیر
چون سودابه از دور سیاوش را دید آن‌چه از یوسف صدیق به همسر عزیز مصر رسیده بود بدو رسید و مفتون او شد و پهنای جهان بر او تنگ گشته اختیارش از دست برفت و عشقش به منتها درجه رسید. عاقبت روزی کیکاووس را گفت: حس می‌کنم که سیاوش در وجود من همان محبتی را که مادر به فرزندش پیدا می‌کند ایجاد کرده بنابراین شاهنشاه مایل نیستند که او مادران و خواهران خود را ملاقات کند. البتّه چشم ما به دیدن او منوّر خواهد گردید و پذیرایی شایانی از او خواهیم نمود و از فیض حضورش مستفیض خواهیم گردید. این گفتار در کیکاووس مؤثر افتاد و روزی را برای ملاقات آنان معین کرده سیاوش را امر داد به ملاقات وی شتابد. سیاوش در کمال اکراه امتثال امر پدر کرده روز مقرر به حرم‌سرا رفت. سودابه و دخترانش با زنان دیگر و دختران شاه هم‌چنین کنیزان حرم او را استقبال کرده سر تعظیم در حظورش فرود آوردند. سودابه پیش رفته سر و صورت او را بوسه داد. زنان و دختران دیگر پادشاه نیز مانند وی شرط ادب به جای آورده؛ پول‌های طلا و چنگ‌های مروارید و یاقوت و مشک و عنبر بر او نثار نمودند و در دم زه عودها در دست خنیاگران به ترنّم درآمد که مدیح او خوانده دعای خیرش می‌کردند.
سودابه سیاوش را بر تخت طلا نشانیده خود در برابرش قرار گرفت و نه به چشم مادری بلکه به چشم دل‌داده‌ای به مشاهده‌ی وی پرداخته چنین گفت: خدای را شاکرم که چون تو فرزندی به من کرامت فرموده که چشم‌ها را جمال و قلب‌ها را کمال او سرشار نموده. آرزویم از او این است که مرا در خدمت و جلب توجهت مقضی‌المرام کند. سیاوش به پاسخ گفت: «وشکر من از خدا این است که چنین بانو و خانه‌خدایی نصیب پدرم نموده که هرچند از او متولد نشده‌ام مهر مادر از او احساس می‌کنم. به ادای این کلمات سودابه مجدداً او را در آغوش کشید. بر مهر و ملاطفت افزود ولی در ضمن سیاوش از کلمات و وجنات وی بوی عشق و شهوت می‌شنید نه مهر و ملاطفت. هر آن‌چه بیش‌تر در او نگریست ظنّش قوی‌تر شده، برخاست که راه خود گیرد. سودابه گفت: ندانم این شتاب شهزاده در رفتن برای چیست؟ مثل این است که در رفتن عجله دارند. سیاوش جواب داد: این نخستین ملاقات است باز هم وقت در پیش است. تکرار و مراجعت پسندیده‌تر است و آن‌گاه دعاگویان سیاوش را تا در قصر مشایعت کرده. کمال و جمالش را به خداوند سپرد و به جای خود برگشت ولی از بیش از پیش پای‌بند عشق گشته؛ هوای نفسش سرسام گشته بود. کیکاووس فوراً نزد سودابه رفت تا نظریاتش را درباره‌ی سیاوش سؤال کند. سودابه گفت: اگر مطمئن نبودم که او پسر توست می‌گفتم او یکی از ملائک مقرّب است و همان‌طور که تو بین پادشاهان بی‌نظیری؛ او هم بین شهزادگان بی‌همتاست. شکّ نداشتم که دنیا قادر است فردی مانند او در حسن و عقل و پای‌بند به تمام فضایل به وجود آورد. خداوند شما را از یکدیگر بهره‌مند سازد ولی من چنان‌چه اجازه دهی، مصلحتی برای او اندیشیده‌ام. کیکاووس پرسید: کدام است؟ گفت یکی از دخترانت را به عقد ازدواج او درآور که خورشید و ماه قرین یکدگر شوند و یکی از بدایع روزگار به دیگری پیوسته؛ اسعد کواکب از آنان به ظهور رسد. کیکاووس گفت: سخن از زبان من گفتی. مثل این است که فکر مرا خوانده باشی. پس امر کرد که او سیاوش را طلب کند و دختران را به او بنمایاند تا هرکدام که خوشایند اوست انتخاب نماید. سودابه از این دستور که کاملاً موافق میلش بود خرسند گشته تسلّی یافت. کیکاووس فوراً سیاوش را احضار کرد و بدو گفت: تو نور چشم و راحت قلب منی. امید من این است که خداوند هم‌چنان که تو را به من عنایت فرموده اعقابی از تو نیز نصیب من کند. پس تو باید همسری از خاندان من انتخاب کنی و با او مأنوس و محشور باشی. برو به حرم‌سرا تا سودابه دختران جوان را به تو ارائه کند و یکی را بپسند که او را به تو دهم. سیاوش لمحه‌ای سر به زیر افکند و دانست که این نقشه را سودابه طرح کرده. سر بر آورد و گفت: من می‌خواستم که شاه شخصاً همسری برای من انتخاب فرمایند. (ثعالبی ۱۳۷۲: ۱۱۳-۱۳۸)
۲-۳-۳-۲ تاریخ پیامبران و شاهان
کیکاووس: وی در بلخ می‌نشست. در برخی از کتاب‌های سیرت خواندم که در بابل بنایی بسیار بلند افراشته ساخت و به گمان من همان بنای عقرقوب در پشت بغداد است که از جدیدترین نشانه‌ها در جهان است و به گفته‌ی بعضی راویان این بنا صرح نامیده می‌شود. اگر این سخن درست باشد قصر در زبان نبط عراق و جرامقه شام دو لفظ دارد: صرحا و معدلا، که تعریب آنها صرح و معدل است. (اصفهانی، ۱۳۶۲: ۳۵)
سال‌های پادشاهی کیکاووس ۱۵۰ سال بود. (همان، ۱۰ و ۲۲)
۲-۳-۳-۳ زین الاخبار
کیکاوس بن کیقباد
چون کاوس به پادشاهى بنشست هفت کشور بگرفت .همه‌ی پادشاهان آن روى زمین، زیر فرمان او بودند، و سیرت‌هاى نیکو گرفت، و با مردمان معاملت کرد، و نیکو رفت، و رسم‌هاى نیکو آورد، و شهرى بنا کرد از روى مشرق و آن‌ را کیکرد نام کرد، و هفت شهر دیگر بنا کرد، و سمرقند را او بنا کرد، و سیاوش تمام کرد. و به زمین مازندران رفت و حرب کرد با سمربن عنتر، بیش‌تر از سپاه کیکاوس بمردند، و بر وى جادو کردند، و او را بگرفتند، و اندر چاهى باز داشتند با طوس‌بن تور و نوذر و گیو و بیژن فرزندان گودرز کشوادگان و همه چشم کیکاوس نابینا شدند. و دختر سمر، سوداوه چون کیکاوس را بدید، خویشتن بر وى عرضه کرد، که اگر مرا بپذیرى، من تو را ازین محنت خلاص آرم. کیکاوس او را بپذیرفت و عهد کرد که چون برود او را با خویشتن ببرد. پس خبر ایشان به رستم‌بن دستان رسید. و رستم با دوازده هزار مرد مسلّح تمام بر اشتران نجیب نشستند، و از سیستان برفتند و بیابان بگذاشتند، و از ره دریا به مازندران آمدند که او را یمن گویند، و قصد آن حصار کردند، و نگاهبانان حصار جاودان بودند، و جادوى کردند، و ابرى بر آمد و این محبوسان چنان نابینا شدند، که شب از روز نشناختند. و رستم شمشیر اندر نهاد، و بسیار از ایشان بکشت و حصار بستد و آن همه قوم را کور یافت، متحیّر گشت. سوداوه گفت: جگر آن جاودان بسایند، و آب آن اندر چشم ایشان کنند چنان کردند، همه چشم‌هاشان روشن گشت و به ایران باز آمدند.
و کیکاووس ولایت سیستان و نیم‌روز و کابل و زابلستان و رخود، مر رستم را داد و هرچه از هندوستان بگیرد او را باشد و برین جمله او را منشور داد و عهد کرد. و کار کیکاووس بر نظام همی‌رفت تا ابلیس او را از راه ببرد و قصد آسمان کرد و صندوق ساخت. وزیران و سالاران او را پند دادند فرمان نبرد و بر هوا رفت اندر صندوق و از آن‌جا فرود افتاد و دردمند شد و از آن کرده پشیمان شد و جامه درشت پوشید و بر پلاس درشت نشست و هیچ نیز نخندید و سوی آسمان ننگریست و گوشت نخورد و مجامعت نکرد و بسیار بگریست بر آن کرده‌های خویش و از آن پشیمانی خورد فراوان.
پسر او سیاوش بخرد و آهسته و هشیار بود و سخت خوب‌روی بود. روزی سوداوه او را به خویشتن خواند. سیاوش اجابت نکرد. پس سوداوه پیش کیکاووس گفت: او مرا به فساد به نزدیک خویش خواند. کیکاووس مر سیاوش را کشتن فرمود تا آتشی عظیم بر افروختند و سیاوش اندر آن شد و به سلامت بیرون آمد و هرچند که چنان بود غضب از دل کیکاووس بیرون نشد و خبر آمدن افراسیاب به حرب ایرانیان به کیکاووس رسید. سیاوش را به حرب او فرستاد به اشاره توس نوذر و چون سیاوش بر حرب‌گاه آمد؛ افراسیاب صلح جست. به سیاوش صلح کرد و آن فساد کنش نبست. و چون کیکاووس سیاوش را بدان ملامت کرد و از وی نپسندید پس سیاوش به خشم برفت و نزدیک افراسیاب شد و افراسیاب او را بپذیرفت و نیکو داشت و دختر خویش فرنگیس را به زنی بدو داد و صد فرسنگ از ولایت خویش بدو داد.
چون کار او نیکو شد ترکان را از وی حسد آمد. پس گرسیوز تحریکش کرد میان وی و میان افراسیاب تا دل افراسیاب بر وی متغیر گردانید و همی ‌تضریب کرد تا افراسیاب او را بیاورد و بفرمود تا اندر طشت زرّین گلوی سیاوش ببریدند و چون خبر به ایران رسید جهان بشورید و سران ایران بشوریدند و میان ایران و توران تعصب و فتنه افتاد تا بدین غایت هنوز اندر آنند. (گردیزی، ۱۳۴۷: ۴۴-۴۷)
و چون خبر به کیکاووس رسید که او را پسری‌ست به ترکستان، مر گیوبن گودرز را بفرستاد به طلب او. (همان، ۴۸)
۲-۳-۳-۴ سیاست‌نامه
سودابه بود زن کیکاووس که بر وی مسلّط شده بود. چون کیکاووس کس به رستم فرستاد و سیاوش را که پسرش بود و رستم پرورده بود و به جای مردان رسیده بود فرمود «پیش فرست که مرا آرزوی وی می‌کند» رستم سیاوش را پیش کیکاووس فرستاد و سیاوش سخت نیکو روی بود. سودابه از پس پرده او را بدید و بر وی فتنه گشت. کیکاووس را گفت: «سیاوش را بفرمای تا در شبستان آید تا خواهرانش او را ببینند.» کیکاووس گفت: «در شبستان شو که خواهرانت دیدار تو را می‌خواهند.» سیاوش گفت: «فرمان خداوند راست ولیکن ایشان در شبستان بهتر باشند و من در ایوان.» چون در شبستان شد سودابه قصد او کرد و او را به خویشتن کشید به قصد فساد. سیاوش را خشم آمد و خویشتن را از دست او بکند و از شبستان بیرون آمد و به سرای خویش رفت. سودابه بترسید که مگر او پیش پدر بگوید و گفت: «آن به که من پیش‌دستی کنم.» پیش کیکاووس رفت و گفت: «سیاوش قصد من کرد و در من آویخت و من از دست او بجستم.» کیکاووس از سیاوش دل گران کرد و این گفت‌وگوی و وحشت به جایی رسید که سیاوش را گفتند: «تو را به آتش سوگند باید خورد تا دل شاه بر تو خوش گردد.» گفت: «فرمان شاه راست. به هرچه فرماید؛ ایستاده‌ام.» پس چندان هیزم در صحرا نهادند که نیم فرسنگ در نیم فرسنگ بگرفت و آتش اندر زدند.
چون آتش زور گرفت کیکاووس بر بالای کوهی شد. سیاوش را گفت: «در آتش رو.» سیاوش بر شبرنگ نشسته بود. نام خدای برد و اسب را در آتش جهانید و ناپیدا شد. ساعتی نیک بگذشت. از آتش بیرون آمد به سلامت چنان که یک تار موی بر اندام او تباه نشده بود. و نه بر اسب او به فرمان خدای عزّوجل و همه‌ی خلق در شگفت آن بماندند و موبدان از آن آتش بگرفتند و به آتشکده بردند و هنوز آن آتش زنده است و بر جای‌ است که حکم کرد به راستی.
و بعد از این حکم، کیکاووس سیاوش را امیری بلخ داد و در آن جا فرستاد و سیاوش را به سبب سودابه از پدر دل‌آزرده بود و زندگانی به رنج می‌داشت. در دل کرد که در ولایت ایران نباشد و می‌سگالید که به هندوستان شود یا به چین و ماچین. پیران ویسه که وزیر و سپاه سالار افراسیاب بود از راز دل سیاوش خبر یافت. خویشتن را بر او عرضه کرد و از افراسیاب به همه‌ی نیکویی و درخواست او را درپذیرفت و در عهد شد و گفت: «خانه یکی‌ست و هردو گوهر یکی. و افراسیاب تو را از همه فرزندان گرامی‌تر دارد و هرگاه که خواهد که با پدر دل خوش کند و به زمین ایران رود افراسیاب در میان رود و با کیکاووس وثیقتی هرچه محکم‌تر بکند؛ آن‌گه او را به هزار اعزاز و اکرام پیش پدر فرستد.» سیاوش از بلخ به ترکستان شد و افراسیاب دختر خویش بدو داد و او را گرامی‌تر از فرزندان خویش می‌داشت. تا گرسیوز را برادر افراسیاب بر او حسد آمد و بدگویان دست با او یکی کردند و چاره‌ها کردند تا افراسیاب با او بد شد و او بی‌گناه در ترکستان کشته آمد. و شیون در ایران افتاد و یلان درآشفتند و رستم از سیستان به حضرت آمد و بی‌دستوری در شبستان کیکاووس رفت و سودابه را گیسو بگرفت و به در کشید و به شمشیر پاره پاره کرد و کس را زهره‌ی آن نبود که او را گفتی نیک کردی یا بد. پس جنگ را میان دربستند و به کین خواستن سیاوش به ترکستان شدند و چند سال‌ها جنگ می‌کردند و چند هزار سر از دو جانب بریده شد. سبب همه کردار سودابه بود که بر پادشاه مسلط شده بود. (خواجه نظام الملک، ۱۳۷۸: ۲۴۳-۲۴۶)
۲-۳-۳-۵ فارسنامه ابن بلخی
کیکاووس‌بن کیابنه صدوپنجاه سال
کیکاووس پسرزاده‌ی کیقباد بوده است و چون نسب کیقباد یاد کرده آمده، نسب او همان است. (ابن بلخی، ۱۳۷۴: ۷۲)
این اشغانیان پسر کیکاووسند و میان ایشان و بلاشانیان فرقی نیست. چه از یک خاندان‌اند. (همان، ۷۷)
کیکاووس بن کیابنه بن کیقباد
و بعد از کیقباد نبیره‌ی او کیکاووس‌بن کیابنه‌بن کیقباد پادشاهی بگرفت و مقام به بلخ کرد از بهر دفع ترک و هیچ کس را کی به دشمنی شناخت زنده نگذاشت و در زمین بابل بنایی عظیم بلند فرمود و آن بنا تل عقرقوف است و قومی گفته‌اند کی آن بنا را از بهر آن کرد تا آن جا بر تخت بنشیند کی چهار عقاب آن را برداشتند و بر هوا بردند. بعضی گویند کی به نظاره‌ی آسمان می‌رود و این محال است چه دیوانگان را مانند این صورت نبندد کی هیچ کس از اهل این دنیی طاقت آن ندارد کی از مکان هوا بگذرد امّا این تل عقرقوف او کرده است صرح گویند و عرب هرجا کی بلندی باشد آن را صرح گوید و این کیکاوس را پسری آمد سخت نیکو و با ورج و نام او سیاووش و او را به رستم سپرد تا او را بپرورد و رستم او را به زاولستان برد و آن‌جا تربیت کرد و ادب‌ها آموخت و سخت رشید و هنرمند بیرون آمد و چون بالغ گشت او را نزدیک پدرش کیکاووس آورد و به دیدار او سخت خرم گشت از آنچ پُرهنر بود و ارجمند و کیکاووس زنی داشت به یک روایت گفته‌اند دختر ملکی بود از ملک یمن و به روایتی دیگر گفته‌اند دختر افراسیاب بود و کیکاووس این زن را سخت دوست داشت و گویند جادو بوده است و این زن چون سیاوش را بدید بر وی عاشق شد و حال بدان انجامید که سیاوش به ترکستان افتاد از ترس پدر و آن‌جا کشته شد. چنانک آن قصّه مشهور است و تکرار آن دراز گردد و دختر افراسیاب از سیاوش آبستن بود و چون افراسیاب سیاوش را بکشت، این دختر را هلاک خواست کردن و پیران کی از جمله بزرگان ترک بود نگذاشت کی دختر را هلاک کند و او را بر کشتن سیاوش ملامت کرد و گفت این دختر را به من سپار تا چون بار نهد اگر پسر باشد، پسر را بکشم و اگر دختر آید، باری بزه‌کار نشوی، هم‌چنین او را بدو سپرد و دختر افراسیاب پسری آورد کیخسرو نام و پیران او را می‌پرورد، و کیکاووس چون خبر حادثه‌ی سیاوش شنید جزع بسیار کرد و گفت سیاوش روحانی را من کشتم نه افراسیاب و گیوبن جودرز را مجهول‌وار بفرستاد تا تفحّص حال کیخسرو و مادرش را به دست آورد و از ترکستان بگریزاند و رستم دستان با لشکری عظیم بر سرحد بود. پیش‌باز رفت و ایشان را بیاورد و افراسیاب لشکرها را فرستاد بر اثر ایشان، امّا رستم دفع کرد و ایشان را بکشت و کیخسرو و مادرش را بیاوردند و شادمانه شد و نشاط‌ها و خرّمی‌ها کردند و کیخسرو بالغ شده بود و با ورج و جمال و دانش و رای و مردمی تمام بود و پیش از آوردن کیخسرو سرگذشت کیکاووس آن بود کی چون در ملک متمکن شد سر در عشرت و شراب‌خواری و خلوت‌ها ساختن فرو برد و به کام و شهوت راندن مشغول شد و سیاست و تدبیر ملک فروگذاشت و از همه اطراف خوارج سر بر آوردند و مستولی شدند و کار بدان رسید کی همه ساله او را به جنگ ایشان مشغول بایست بود و یک دفعه دست او را بودی و یک دفعه ایشان را تا به عاقبت قصد یمن کرد به حکم آنک ذوالاذعاربن ابرهه ذی‌المنار کی در آن عهد ملک یمن بود دست‌درازی‌ها می‌کرد و کیکاووس خواست تا او را مالش دهد و چون به حدود یمن رسید ذوالاذعار با لشکرهای بسیار پیش‌باز رفت و کیکاووس را بگرفت و لشکر را بغارتید و شکستی عظیم بر ایشان آورد و قتل بسیار کرد و کیکاووس را در چاهی محبوس کرد و سنگی بزرگ بر سر آن چاه نهاد و مدّتی بماند تا رستم دستان لشکرها جمع کرد و به یمن رفت و کیکاووس را به قهر از ایشان بستد به قول تواریخیان فرس. و امّا تواریخیان عرب گفته‌اند کی چون رستم با لشکرها آن‌جا رفت ذوالاذعار با لشکر خویش بیرون آمد و هر دو لشکر بر یکدیگر فرود آمدند و پیرامن لشکرگاه‌ها خندق‌ها ساختند تا یک چندی برآمد و هر دو لشکر ستوه شدند پس صلح کردند و کیکاووس را باز دادند به شرط آنک بعد از آن قصد یمن نکند. چون کیکاووس با مقرّ عزّ خویش رسید رستم را در مقابلت این خدمت از بندگی آزاد کرد و سیستان و زابلستان به وی داد، از آنچ عادت چنان بودی در روزگار ملوک فرس کی همه سپاهسالاران و سراهنگان و طبقات لشکر را هم‌چون بندگان درم خریده داشتندی و همگان را گوشوار بندگی در گوش‌ها کرده بودندی پیر و جوان و خرد و بزرگ و چون در پیش پادشاه رفتندی عادت چنان بودی کی هر یکی کمر بالای جامه بستندی و آن را کمر بندگی خواندندی… و چون رستم این خدمت پسندیده بکرد؛ کیکاووس او را آزاد کرد و گوشواره و کمر بندگی از گوش و میان او دور گردانید و تشریف‌های نیکو داد و نواخت‌ها فرمود و نسخه آزادنامه و عهد کی از بهر رستم نوشت این است: «به نام یزدان دادار و روزی دهنده این آزاد نامه کیکاووس‌بن کیقباد فرمود مر رستم‌بن دستان را کی من تو را از بندگی آزاد کردم و مملکت سیستان و زاولستان تو را دادم. باید کی به بندگی هیچ کس اقرار نیاوری و این ولایت کی تو را دادم به مملکت، نگاه داری و بر تخت نشینی از سیم زراندود و ولایت کی تو را دادم مال خویش و کلاهی زربفت به عوض تاج بر سر می‌داری. چون در ولایت خود باشی تا جهانیان بدانند کی ثمرت خدمت و وفاداری چگونه شیرین بود و حق‌شناسی ما بندگان را بر چه جملت باشد و رستم را گسیل کرد و فرمود تا بر سرحد ترکستان رود با لشکرها‌ی بسیار و فرصت نگاه دارد تا چون پسر گودرز، کیخسرو و مادرش را بیاورد ایشان را حمایت کند و رستم برفت و هم‌چنین سپرد و چون کیخسرو بیامد کیکاووس پادشاهی بدو سپرد. (همان، ۱۲۶-۱۳۳)
۲-۳-۳-۶ مجمل‌التواریخ و القصص
الف. کیقبادابن الزاب الذی یقال له المجوس زو، به روایتی گویند پسر کیکامه بود و کیکامه پسر زو، به هم نزدیک است، فرزندش کیکاووس و کی پشین و او جد لهراسف (مجمل ۱۳۱۸: ۲۹)
ب. کیکاووس به روایتی گویند پسر کی افره‌ابن کیقباد بود و حقیقت آن است که خود پسر کیقباد بود. (همان، همانجا)
ج. و اندر نسب این جماعت بعضی روایات دیگر هست که آن را ننوشتم که از حقیقت دور است و محال چنانک عادت مغان است و یا از نقل سهوها بودست و گردش روزگار دراز درش کرده و خلل پذیرفته و بعضی آن است که گویند فریدون نمرود بود و باز کیکاووس را نمرود گویند یعنی که هم به آسمان رفت و ابراهیم را سیاوش گویند سبب آن که وی در آتش رفت. … (همان، ۴۵)
د. پادشاهی کیکاووس صدوپنجاه سال بود. به روایتی صدوشصت سال گویند و به بلخ نشست اوّل زیرا که پدرش آن‌جا بسیار بودی پس به پارس دارالملک ساخت و به مازندران رفت و گرفتار شد آن‌جا با بزرگان عجم تا رستم برفت تنها بعد از حال‌های بسیار و کشتن سپید دیو و شاه مازندران را او را باز آورد و افراسیاب ایران زمین گرفته بود بعضی گویند بازگشت و دیگر روایت آن است که به سواد بغداد رستم با وی حرب کرد و سوی ترکستان تاختش بعد از این کیکاووس گرد پادشاهی بگشت و به زمین ‌هاماوران شاه او را مهمان برد با بزرگان و در مستی همه را بند برنهاد و به قلعه فرستاد و دختر شاه‌ هاماوران سوداوه کاووس را خدمت همی‌کرد تا رستم سپاه ساخت و برفت و بعد از کارزارها کاووس را از بند بیرون آورد و به ایران‌زمین باز آمدند از این پس آن قصّه بود که بر آسمان خواست رفت و صندوق و عقاب بیاورد تا از بالا به زمین ساری فرو افتاد بر آب و بزرگان چون خبر بدانستند او را بدان ناسپاسی ملامت کردند و سوی تخت باز آمد شرمسار. از این پس حادثه شکارگاه رستم بود با مهتران عجم و حرب با افراسیاب و هزیمت شدن وی و قصّه‌ی زادن سهراب و گم شدن رخش و حرب کاووس با سهراب و سپاه افراسیاب از آن پس تا کشته شدن سهراب بر دست پدرش رستم. بعد از این مولود سیاوش بود و پرورانیدن رستم او را تا افراسیاب آمد به حرب و سیاوش حرب او را از پدر اندرخواست و به حرب ترکان شد از گفتار سوداوه زن پدرش بعد از آن‌که در آتش رفته بود و پاکیزگی وی پیدا شد و چون برفت و صلح افتاد میان سیاوش و افراسیاب. کاووس بدان رضا نداد و سیاوش به ترکستان اندر رفت و او را افراسیاب بنواخت و دختر به وی داد و آن‌جا شهری بنا کرد تا افراسیاب را از حسد بر آن آغالیدند و سیاوش کشته شد و پس از کشتن او کیخسرو بزاد. در این عهد رستم با سپاه سوی ترکستان رفت به کین سیاوش بعد از آن‌که سوداوه را دونیم زد تا افراسیاب بشکست و پسرش سرخه کشته شد و هفت سال رستم به ترکستان بایستاد و همه کشور خراب کرد پس به ایران باز آمد از این پس فرّه پادشاهی از کاووس گشته شد و شکوه برخاست و برادر نوخواسته بود او را کی بهمن نام و پسری کی شکن طرفی از پادشاهی ایشان داشتند تا بر آخر کی شکن به دست ترکان گرفتار شد و بعد مدتی بکشتندش و گودرز خواب دید در کار کیخسرو تا گیو را پسرش بفرستاد تا بعد از هفت سال که در ترکستان بگشت خسرو را بیافت و بیامدند تا بعد حال‌ها بی‌کشتی به جیحون بگذشتند گیو و خسرو و فرنگیس مادرش به ایران آمدند و میان گودرز و توس سخن رفت که توس پادشاهی فریبرز را خواست پسر کاووس چون دز بهمن کیخسرو توانست ستدن قرار بر وی افتاد و به زندگانی کیکاووس پادشاهی به کیخسرو رسید و سلیمان پیغمبر علیه‌السلام به زمین شام پیغمبر و پادشا بود. چنین گویند کیکاووس از وی بخواست تا دیوان را بفرماید تا از بهر او عمارت کنند و آن بناها که به پارس است بدان عظیمی و آنک کرسی سلیمان خوانند و دیگر جای‌ها ایشان کرده‌اند کیکاووس را و این در تاریخ طبری‌ست و به روایتی گویند سلیمان به عهد کیخسرو بود و حمزه اصفهانی منکر است اندر حال کرسی. در کتاب الاصفهان همی شرح دهد که بر آن سنگ‌ها بر صورت خوک بسیار کردست و هیچ جانور بر بنی‌اسرائیل دشمن‌تر از خوک نیست و بر آن‌جا نبشته‌ها هست به فهلوی و همی‌گوید که در روزگاری موبدی را بیاوردند که آن را بخواند در جمله این لفظ بود که: کردش این زمان جم به فلان ماه و فلان روز و پهلوی نبشته است این کلمت‌ها و بسیاری دیگر و من از جهت نادانستن حرف آن ننوشتم که از صورت غرضی برنخیزد و آن را هزار ستون خوانده‌اند و دیگر بناها هم نبشته‌ها بر آن از طهمورث نشان همی‌دهد امّا چنان ساختن در قوت آدمی دشخوار باشد و دیوان در فرمان جمشید و طهمورث بوده‌اند مگر مرغ و باد که جز مسخر سلیمان نبوده‌اند هیچ مخلوق را. آنچ خواندیم بدین‌سان است و خدای تعالی علیم‌تر بدان و کیکاووس در بابل بنایی بلند به هوا برشده برآورد و چنین گویند که آن را عقرقوب خوانند. اثر آن بعضی تل نمرود گویند و عوام تل قرقوب خوانند و من آن دیده‌ام و بهری صرح خوانند؛ معرب کرده از زبان نبط عراق که کوشک را صرحا خوانند. کاووس از پس کشتن افراسیاب به پارس بمرد. (همان، ۴۵-۴۸)
ه. اندر عهد کیکاووس پیغمبر سلیمان بود علیه‌السلام به زمین شام و صبا و جهان‌پهلوانی رستم کرد و مبارزان و معروفان چون کردار قلیمان و طوس و گستهم نوذران و میلاد و گودرز و کشواد و گیو پیر گودرز با رهام و اند برادر و فرامرز پسر رستم و زواره برادر رستم. (همان، ۹۱)
و. که بومسلم هم‌چنان سیاه پوشیدنی اختیار کرد که شیدوس کرد به رفتن و کشتن سیاوش و بدان جامه پیش کیکاووس اندر رفت و هیچ نماز نکرد گفت نه سلام و نه سجده تو را و از آن پس هرگز نخندیدی مگر در جنگ. (همان، ۳۱۵)
ز. «لقب» کیکاووس: ود خرد (بد خرد) (همان ۴۱۷)
ح. کیقباد به دارالملک پارس بمرد و آن‌جا ستودان کردند و به روایتی دیگر به بلخ. کیکاووس به اصطخر از دنیا برفت و آن‌جا به ستودان پدرش نهادند. (همان، ۴۶۲)
۲-۳-۳-۷ جوامع الحکایات و لوامع الروایات
چون کیکاووس به ملک بنشست او مردی متلوّن طبیعت، متردّد عزم، مختلف‌رای بود و ثبات و تانی از امور دور بود، و گاه در کاری سهل استقصا و غلوّ بسیار کردی و گاه در امور مهم طریق حزم را مسلوک نداشتی، و او به اشارت و ارشاد طوس و گودرز و گستهم شهر بلخ را دارالملک خود ساخته بود و آن‌جا قرار گرفت و بدان سبب ولایت‌های ایران از هجوم ترکان ایمن بود. (عوفی، ۱۳۵۰: ۴۳)
در جوامع‌الحکایات عوفی به جای داستان فریب خوردن کاووس توسط یکی از دیوان مازندران که به شکل خنیاگری درآمده است و در نتیجه‌ی حمله‌ی او به مازندران آمده که ابلیس به صورت مطربی به خدمت کاووس در آمد و و با ذکر زیبایی‌ها و نیکویی‌های آن دیار او را برای حمله به یمن بفریفت. نام پادشاه یمن ذوالاذعار آمده و نام دختر وی شعری آمده.
از آن‌جا که به ماجرای رقابت افراسیاب با تازیان بر سر تصرّف ایران در این مدّت هیچ اشاره‌ای نشده است به نظر می‌رسد که روایت عوفی نقل هیچ یک از روایات قدیمی و اصیل نباشد و حاصل طبیعی سیر تحوّل داستان در افواه عوام باشد. شاید هم عوفی از مطرح کردن اعراب به عنوان متجاوزان به خاک ایران روی‌گردان بوده. هم‌چنین در روایت عوفی به جنگ میان رستم و شاه یمن (هاماوران) اشاره نشده است. و آمده: « و پادشاه یمن خواست که به حرب مفاتحت کند، چون ضعف خویش و قوت رستم بدید و نام او شنیده بود جرأت نیارست نمود و به صلح پیش آمد. (همان، ۴۳ و ۴۴)
باز در روایت عوفی به عذرخواهی کاووس از لشکر به دنبال بازگشت به ایران از اسارت در ‌هاماوران اشاره شده و نیز بخشیدن مقام سپهبدی ایران به رستم که این نیز با روایت شاهنامه موافق نیست. (همان، ۴۵)
هم‌چنین عوفی به تطبیق روایت پرواز نمرود به آسمان و همین ماجرای مشابه از کاووس پرداخته و می‌گوید: «و آن‌چه روایت کرده‌اند در تفاسیر از نمرود و ابراهیم خلیل علیه‌السلام که بر کرکسان قصد مملکت آسمان کرد، گویند که آن کیکاووس بود.» (همان)
عوفی داستان سودابه و سیاوش را با یوسف و زلیخا مقایسه کرده است: «و سودابه زلیخاوار بر پی آن یوسف وقت می‌دوید و … » (همان، ۴۷)
۲-۳-۳-۸ تاریخ کامل

۱۸٫۱۸

۳۶٫۹۰

۱۸٫۷۲-

ادبیات و روان شناسی

۳۶٫۳۷

۳۶٫۹۰

۰٫۵۳-

مدیریت

۴۵٫۴۶

۳۶٫۹۰

۸٫۵۶+

کل

۳۷۲٫۷

فصل پنجم
نتیجه گیری و
پیشنهادات
۵-۱: نتایج نهایی پژوهش انجام شده .
هدف از پژوهش حاضر ، بررسی کتابخانه های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج بر اساس استانداردهای دانشگاهی ایران بوده است . برای انجام پژوهش ، پرسشنامه ای حاوی ۸۲ سوال ، طراحی شده و در قالب پرسشنامه بین کتابخانه ها توزیع شده است . نتایج به دست آمده از پرسشنامه ها توسط نرم افزار spss توسط آزمون مجذور کی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است .
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۵-۱-۱ : سوال اول : میزان مطابقت اهداف و وظایف کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
برای پاسخگویی به این پرسش ، ۵ سوال در پرسشنامه طراحی شده بود . نتایج به دست آمده بدین صورت است که تمامی کتابخانه ها ( ۱۰۰ % ) دارای اهداف و وظایف مدون و مکتوب هستند ، ۵۵٫۶ % از اهداف و وظایف مکتوب به تصویب ریاست واحد یا دانشکده ها می رسد ، ۶۰ % کتابخانه ها دارای برنامه های کوتاه مدت ، میان مدت و بلند مدت هستند ، در ۵۰ % کتابخانه ها اهداف و وظایف در فواصل معین مورد بررسی قرار می گیرد و در ۵۰ % کتابخانه ها تاثیرات پیشرفت های علمی بر کار کتابخانه ها مورد توجه است .
به طور کلی در استاندارد اول ، کتابخانه های فنی و مهندسی ، تربیت بدنی و ادبیات و روانشناسی با ۱۰۰ % بیشترین مطابقت با استاندارد و کتابخانه های حقوق و علوم سیاسی ، مدیریت و الهیات با ۱۰ % کمترین مطابقت را با استاندارد داشته اند .
نتیجه ای که از تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده از کتابخانه های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج برای استاندارد اول به دست آمد ، بی معناست . عدم معناداری به این مفهوم که کتابخانه های مذکور ، اختلاف سطح زیادی با هم و یا برخی کتابخانه ها با میانگین فراوانی به دست آمده دارند . به تعبیری دیگر ، لازم است کتابخانه های بررسی شده اقدامات اساسی برای رسیدن به حد استاندارد اول انجام دهند.
۵-۱-۲ : سوال دوم : میزان مطابقت سبک و شیوه ی مدیریت کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
برای پاسخ به این پرسش ، ۹ پرسش در پرسشنامه مطرح شده بود که بررسی پاسخ های ارائه شده ، نشان داد که ۶۰ % کتابخانه ها دارای جایگاه روشن و مکتوب از نظر سلسله مراتب اداری هستند ، ۷۰ % کتابخانه ها زیر نظر رؤسای دانشکده ها یا مسئولین پژوهشی فعالیت می کنند ، در ۶۰ % کتابخانه ها امکان برقراری رابطه با ریاست مربوطه وجود دارد ، ۶۰ % کتابخانه ها دارای ساختار سازمانی مناسب و هماهنگ با اهداف را دارا می باشند ، در ۴۰ % کتابخانه ها کمیته مشورتی وجود دارد ، ۲۰ % کتابخانه ها دارای قواعد و مقررات کاری به صورت تدوین شده هستند و ۱۰ % از رؤسای کتابخانه ها عضو شوراهای پژوهشی هستند .
به طور کلی ، کتابخانه های ادبیات و روانشناسی ، مرکزی و تربیت بدنی با ۷۵ % بیشترین مطابقت و کتابخانه الهیات با ۱۰ % کمترین مطابقت را با استاندارد دوم داشته اند .
نتیجه به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده های به دست آمده برای استاندارد دوم ، بی معناست . بی معنی به این مفهوم که کتابخانه های حاضر در پژوهش انجام شده ، اختلاف سطح زیادی با یکدیگر و یا با میانگین فراوانی به دست آمده دارند . به مفهومی دیگر ، کتابخانه های بررسی شده برای رسیدن به حد استاندارد دوم باید اقداماتی را انجام دهند .
۵-۱-۳ : سوال سوم : میزان مطابقت تعداد نیروی انسانی شاغل در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است؟
در پاسخ به این پرسش ۶ سوال در پرسشنامه مطرح گردیده است که از بررسی پاسخ های ارائه شده ، می توان دریافت که ، در ۳۰ % کتابخانه ها تدبیری برای تشویق کتابداران در نظر گرفته شده ، در ۶۰ % کتابخانه ها برنامه ریزی و مدیریت زیر نظر کتابدار متخصص انجام می گیرد ، در ۱۰۰ % کتابخانه ها ، از دوره های آموزشی ضمن خدمت استفاده می شود ، در ۹۰ % کتابخانه ها ، کارمندان دارای شرح وظایف روشن و مکتوب هستند ، در ۸۸٫۸۷ % از کتابخانه ها ، رئیس کتابخانه دارای مدرک کتابداری می باشد ، در ۳۷٫۵ % از کتابخانه های برنامه های مدون و مکتوب برای آشنا کردن کارمندان تازه وارد با نحوه کار وجود دارد و در ۵۰ % کتابخانه ها عملکرد کارکنان بررسی می شود .
با توجه به بررسی انجام شده ، کتابخانه علوم پایه ( ۱۰۰ % ) بیشترین مطابقت را با استاندارد داشته و کتابخانه های مدیریت و الهیات با ۲۸٫۵۷ % کمترین مطابقت را با استاندارد نیروی انسانی دارا می باشند .
بر طبق بررسی های انجام شده ، از نقطه نظر کمی ، کتابخانه دامپزشکی با ۲۲٫۲۲ % دارای بیشترین مطابقت از نظر تعداد نیروی انسانی با استاندارد کتابخانه های دانشگاهی ایران و کتابخانه ادبیات و روانشناسی با ۴٫۵۴ % کمترین مطابقت با استاندارد را دارا می باشند . به طور کلی کتابخانه های بررسی شده ، ۸٫۷۰ % از نظر نیروی انسانی با استاندارد مطابقت دارند و این خود نشان دهنده این مهم است که کتابخانه های پژوهش حاضر از نظر نیروی انسانی در وضعیت مناسبی قرار ندارند.
از نقطه نظر نیروی انسانی متخصص نیز ، کتابخانه دامپزشکی با ۴۰ % بیشترین مطابقت و کتابخانه مدیریت با صفر درصد کمترین مطابقت با استاندارد نیروی انسانی متخصص را دارا می باشند . به طور کلی ، از نظر نیروی انسانی متخصص ، کتابخانه های بررسی شده ، ۱۳٫۳۶ % با استاندارد کتابخانه های دانشگاهی ایران مطابقت دارند.
نتیجه ای که از تجزیه و تحلیل داده ها برای کتابخانه های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج ، به دست آمد، بی معناست . عدم معنا داری به این مفهوم می باشد که کتابخانه های حاضر در پژوهش ، با هم اختلاف سطح زیادی داشته و یا برخی از آنها از مینیمم فراوانی قابل قبول ، در سطح پایین تری قرار دارند . به تعبیری دیگر ، لازم است برای افزایش سطح استاندارد سوم در کتابخانه های دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج ، تدابیری مناسب اندیشیده شود .
۵-۱-۴ : سوال چهارم ، میزان مطابقت مجموعه ی منابع موجود در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
برای پاسخ به این پرسش ، ۱۲ سوال در پرسشنامه مطرح شده بود . بررسی پاسخ های ارائه شده توسط کتابداران ، اینگونه نشان داد که ، در ۹۰ % کتابخانه ها نیازهای بالقوه آموزشی و پژوهشی جامعه دانشگاهی در مجموعه سازی در نظر گرفته شده است ، در ۸۰ کتابخانه ها به منظور ارتقا کیفیت مجموعه ، خط مشی و راهکار مناسبی وجود دارد ، در ۶۰ % کتابخانه ها امکان استفاده از اینترنت برای کاربران فراهم است ، در ۱۲٫۵ % از کتابخانه های بررسی شده ، تعداد کافی کتابخانه برای استفاده کاربر وجود دارد، در ۶۶٫۶۷ % کتابخانه ها پایگاه های اطلاعاتی مدون سازماندهی وجود دارد ، در ۵۷٫۱۴ % رئیس کتابخانه مسئول گزینش و خرید نهایی کتاب است ، در ۹۰ % کتابخانه ها از منابع روزآمد استفاده می شود ، در ۹۰ % کتابخانه ها مجموعه هر رشته سالیانه بازبینی می شود ، ۱۰۰ % کتابخانه ها آمادگی پذیرش سیستم های کامپیوتری با حفظ یکپارچگی مجموعه را دارند و در ۶۶٫۶۷ % از کتابخانه ها ، تهیه کتاب و نشریه به صورت متمرکز انجام می شود .
در بین کتابخانه های بررسی شده ، کتابخانه های فنی و مهندسی ، مدیریت و حقوق و علوم سیاسی با ۸۳٫۳۴ % بیشترین مطابقت و کتابخانه های تربیت بدنی ، دامپزشکی و ادبیات و روانشناسی با ۵۸٫۳۳ % کمترین مطابقت با استاندارد را دارا می باشند .
از نقطه نظر کمی نیز ، با بهره گرفتن از روابط موجود برای تعداد استاندارد مجموعه ، کتابخانه الهیات با ۴۷٫۶۷ % دارای بیشترین مطابقت با استاندارد و کتابخانه علوم پایه با ۷٫۰۶ % کمترین میزان مطابقت با استاندارد را دارا می باشند .
نتیجه به دست آمده از تجزیه و تحلیل داده ها برای کتابخانه های حاضر در پژوهش ، با معناست . با معنا به این مفهوم که تمامی کتابخانه ها در یک سطح قرار دارند و اگر میانگین کتابخانه ها پایین است ، همه ضعیف و اگر میانگین کتابخانه ها بالاست ، همه قوی هستند . به تعبیری دیگر ، کتابخانه های پژوهش حاضر در یک رنج کلیی در رابطه با استاندارد چهارم قرار گرفته اند.
۵-۱-۵ : سوال پنجم ، میزان مطابقت سازمان دهی منابع در کتابخانه های دانشکده های دانشگاه آزاد واحد کرج ، با استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی ایران تا چه اندازه است ؟
برای پاسخگویی به سوال پنجم پژوهش ، ۹ پرسش در پرسشنامه طرح شده بود که بررسی های حاصل نشان می دهد که در ۸۰ % کتابخانه ها امکان دسترسی یکپارچه به فهرستی واحد از تمام موارد موجود برای کاربران وجود دارد ، در ۱۰۰ % کتابخانه ها نظام رده بندی بر اساس یکی از قواعد بین المللی است . در ۷۷٫۷۸ % از کتابخانه های مورد بررسی ، امکان استفاده از فهرست های و پایگاه های کتابشناختی وجود دارد ، در ۲۸٫۵۷ % از کتابخانه ها امکان استفاده از فهرست عمومی به طور همزمان وجود دارد ، در ۲۵ % از کتابخانه ها از برخی منابع ، نمایه نامه تهیه می شود ، در ۱۰۰ کتابخانه ها نظام رده بندی بر اساس نظام رده بندی کنگره است و در هیچ یک از کتابخانه ها از نظام رده بندی NLM استفاده نمی شود .
در بین کتابخانه های حاضر در پژوهش ، کتابخانه تربیت بدنی با ۷۰ % بیشترین و کتابخانه فنی و مهندسی با ۳۰ % کمترین مطابقت با استاندارد را دارا می باشند .
نتیجه به دست آمده از تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده ، بی معناست . عدم معناداری به این مفهوم است که کتابخانه های بررسی شده ، اختلاف زیادی با هم و یا اختلاف زیادی با میانگین فراوانی به دست آمده دارند . به همین منظور ، کتابخانه های جامعه پژوهشی حاضر باید برای رسیدن به میانگین مطلوب اقدامات مناسبی را انجام دهند .

امتناع نماید ،ذینفع می تواند مطابق قواعد عمومی تعهدات برای مطالبه حق واجبار بانک گشاینده به انجام قرارداد علیه اواقامه دعوی نماید. اماذینفع دراستفاده یاعدم استفاده از اعتبار مختار بوده و متقاضی وبانک نمیتوانند وی را به استفاده از اعتبار اسنادی مجبور نماید تنها اقدامی که برای خریدار متصور است، این است که به علت عدم اجرای تعهدات قراردادمبنایی علیه فروشنده طرح دعویی نماید. درواقع فروشنده به علت عدم اجرای قرارداد مبنای گشایش اعتبار مسئول است نه به علت عدم استفاده از اعتبار(۱^[۱۸]) ؛ بانک گشاینده نیز برای هزینه های ناشی ازگشایش،ابلاغ وتایید اعتبار حق مراجعه به ذینفع را نداشته تنها می تواند به متقاضی اعتبارمراجعه نماید.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۳-۲-۱-۲-رابطه بین ذینفع و بانکهای کارگزار
در اعتبار اسنادی معمولاً بانک یا بانکهایی به عنوان واسطه یا کارگزار بین بانک گشاینده اعتبار و
ذینفع عمل می کنند که نقش آنها از دو حال خارج نیست،نقش آنها یا منحصر به ابلاغ وسپس پرداخت
وجه اعتبار به نمایندگی از بانک گشاینده است و یا اینکه وظیفه آنها تأیید اعتبار اسنادی صادر شده می باشد.چنانچه بانک واسطه وظیفه ابلاغ اعتبار به ذینفع را داشته بی آنکه آن را تأیید نماید، می توان گفت که بانک کارگزار به عنوان نماینده بانک گشاینده عمل می کند وهیچ گونه رابطه قراردادی میان ذینفع واین بانک وجود ندارد وچنانچه بانک کارگزار به وظایف نماینگی خود عمل ننماید،ذینفع نمی تواند وی رابه استنادنقض تعهدات قراردادی تحت تعقیب قراردهد.البته این امرنافی مسئولیت مدنی این بانک (درصورت تحقق شرایط آن) درمقابل ذینفع، نخواهد بود.اما تایید اعتبار توسط بانک کارگزار موجب ایجاد تعهدی مستقل برای بانک تایید کننده در کنار تعهد بانک گشاینده اعتبارخواهد شدوذینفع می تواند جهت دریلفت وجه اعتبار هم به بانک گشاینده و هم به بانک تاییدکننده رجوع کند در واقع تعهد بانک کارگزار مبنی بر پرداخت وجه اعتبار باعث از میان رفتن تعهد بانک گشاینده نبوده و ذینفع با دو تعهد مستقل و به نفع خود مواجه است که شبیه مسؤلیت تضامنی مسؤلین اسناد تجاری است.
۴-۲-۱-۲-رابطه بین بانک گشاینده و بانکهای کارگزار
همانطورکه گفته شد بانک گشاینده نماینده خاص متقاضی است. این بانک برای اجرای تعهد خودکه همان پرداخت وجه اعتبار به ذینفع در مقابل اسناد منطبق با شروط و تعلیقات اعتبار اسنادی است،ازخدمات بانکهای دیگراستفاده می کند.باتوجه به فقدان هیچ گونه رابطه قراردادی میان بانکهای واسطه ومتقاضیان اعتبار،این بانکها اقدامات خودرا به نمایندگی ازبانک گشاینده اعتبار انجام می دهند.به عبارت دیگربانک گشاینده اعتبار نماینده متقاضی اعتبار بوده وهریک از بانک های کارگزار نماینده بانک گشاینده اعتبار میباشند واقدامات هریک ازاین بانکهادرحدود نمایندگی اعطایی، بانک گشاینده رامتعهد خواهدکرد.بطور مثال:
بانکی که برای ابلاغ اعتبار تعیین شده ، حق و تکلیف وی محدودبه ابلاغ اعتباراست وابلاغ صحیح اعتباربانک گشاینده رامتعهد به پرداخت وجه اعتبار می نمایدامااگر بانک ابلاغ کننده غیرازابلاغ اعتباراقدامی انجام دهد(مانند پرداخت وجه اعتبار)، بانک گشاینده هیچ گونه مسوولیتی دربرابروی وذینفع نخواهدداشت.
همچنین بانکی که برای پرداخت اعتباردرمقابل اسنادمنطبق باشروط اعتبار تعیین شده ،مکلف است وجه
اعتبار را در مقابل اسناد منطبق با شروط و تعلیقات اعتبار پرداخت نماید. بنابراین اگر بانک کارگزار وجه اعتباراسنادی رادرمقابل اسنادمنطبق باشروط اعتبار پرداخته باشد،بانک گشاینده باید وجه را به بانک پرداخت کننده اعتباریا بانک پوشش دهنده مسترد دارد و چنانچه بانک در مقابل اسناد مغایر پرداختی را انجام دهد بانک گشاینده تعهدی به باز پرداخت وجه اعتبار ندارد.(۱)^[۱۹]
۲-۲-روابط حقوقی اطراف ضمانتنامه های بانکی
۱-۲-۲-رابطه بانک با مضمون عنه
رابطه اصلی که در واقع ضمانتنامه را ایجاد کرده و پدید می آورد رابطه حقوقی و قراردادی بین بانک ضامن و مضمون عنه است. همانگونه که اشاره شد مضمون عنه بدلیل نیازی که به تحصیل و ارائه ضمانتنامه بخاطر و بر مبنای قراردادی که با مضمون عنه منعقد نموده دارد به بانک مراجعه و تقاضای صدور ضمانتنامه ای به نفع مضمون له می نماید. بانک بر اساس روابط بانکی قبلی خود با مضمون عنه (بدلیل اینکه مضمون عنه معمولا به بانکی برای تحصیل ضمانتنامه مراجعه می کند که امور بانکی وی در آن بانک متمرکز است و در واقع مشتری آن بانک است) و با توجه به ضوابط و مقررات خود و پس از اخذ وثیقه معتبر و قابل قبول (^[۲۰])مبادرت به (۲)صدور ضمانتنامه ای می نماید که بر اساس آن و تا سقف مبلغ مشخص شده در آن تعهد غیر قابل برگشتی را بعهده می گیرد در ضمانتنامه بانکی بانک معمولا دین مضمون عنه را بعهده نمی گیرد بلکه در مقابل مضمون له تعهد می نماید که بسیار عام تر و فراتر از دین (به مفهومی که در عقد ضمان استعمال می شود است. ارائه تعهد موضوع ضمانتنامه صادره توسعه بانک، تبرعی و مجانی نیست بلکه بانک در راستای فعالیت های تجاری و بانکی خود، با صدور ضمانتنامه مبادرت به محاسبه و دریافت کار خود و بر مبنای مبلغ مندرج در آن) از مضمون عنه می نماید در این زمینه بانک با مضمون عنه مبادرت به انعقاد قرارداد می کند که در ان روابط قراردادی طرفین و حقوق و تعهدات هر یک تشریح و بیان می گردد.
ضمن این قرارداد مضمون عنه مبادرت به ارائه وثیقه قابل قبول به بانک نموده و تعهد به پرداخت کارمزد متعلقه می نماید و در مقابل بانک نیز تعهد و تضمین می نماید که حسب مفاد ضمانتنامه و با حصول شرایط مقرر در آن تا سقف مبلغ مندرج در ضمانتنامه رابا مطالبه مضمون له به وی بپردازد.
با صدور ضمانتنامه قسمت اول روابط قراردادی ضامن و مضمون عنه پایان می یابد و اما روابط حقوقی طرفین در بخش دوم بستگی به این مسئله دارد که آیا وجه ضمانتنامه توسط ذینفع آن محاسبه و دریافت می شود یا خیر؟ در ابتدا بایستی متذکر گردید که مضمون عنه در صورت ایجاد بحران در راوبط قراردادی خود با مضمون له واحساس اینکه وی من غیر حق درصددمطالبه وجه ضمانتنامه است می تواند به تحصیل دستور موقت بانک ،ضامن را از پرداخت وجه ضمانتنامه ممنوع سازد و اما در رابطه عادی طرفین اگر مضمون له وجه ضمانتنامه رامطالبه ننموده و در عین حال در پایان مدت تقاضای تمدید ضمانتنامه نگردد. ضمانت نامه باطل و از درجه اعتبارساقط می گردد در این صورت مضمون عنه فقط مکلف به پرداخت کار مزد صدور ضمانتنامه می باشد و وثایق وی نزد بانک ضامن نیز آزاد می گردد و اما در صورتیکه حسب مفاد و مندرجات متن ضمانتنامه و با رعایت شرایط مقرر در آن، مضمون له وجه ضمانتنامه را مطالبه بنماید و بانک نیز حسب شرایط مقرر مبلغ ضمانتنامه را به وی بپردازد. در این صورت حسب توافقات بین طرفین، مضمون عنه مکلف است بلافاصله معادل مبلغی که توسط بانک پرداخت شده است را به بانک مسترد نماید. در غیر اینصورت بانک از محل وثایق مضمون عنه مبادرت به وصول اصل طلب و خسارات وارده به خود خواهد نمود. و اما در صورتیکه بانک بدون رعایت ضوابط قراردادی و بدون حصول شرایط مقرر در متن ضمانتنامه مبادرت به پرداخت وجه ضمانتنامه نموده باشد در این صورت حق مطالبه مبلغ پرداختی را از مضمون عنه نخواهد داشت چرا که مغایر مفاد توافق بین خود و مضمون عنه رفتار نموده و مضمون عنه نیز نسبت به چنین پرداختهایی در مقابل بانک هیچگونه تعهد و یا تکلیفی ندارد. النهایه بانک می تواند با استناد به مقررات قانون مدنی در باب ایفاء ناروا مواد (۳۰۱ وبه بعد قانون مدنی) جهت استرداد آنچه به ناروا به مضمون له پرداخت شده است به وی مراجعه نماید.
۲-۲-۲-رابطه بین بانک ضامن و مضمون له
علی القاعده بین بانک و مضمون له در ابتدا رابطه مستقیمی ایجاد نمی شود. ضمانتنامه را مضمون له از مضمون عنه مطالبه می نماید و روابط قراردادی بین مضمون عنه و بانک منتهی به صدور ضمانتامه گردیده و مضمون عنه آن را به مضمون له تسلیم و ارائه می نماید. مضمون له ذینفع ضمانتنامه است و در انتهای مدت ضمانتنامه یا بایستی تقاضا تمدید آن را بنماید یا اینکه با توجه به مفاد قرارداد خود با مضمون عنه، وجه آن را مطالبه کند. و در صورت عدم تحقق یکی از فروض یاد شده، ضمانتنامه باطل گردیده و رابطه بانک و مضمون له پایان می پذیرد. و اما در صورت مطالبه وجه ضمانتنامه توسط مضمون همانگونه که در بخش پیشین دیدیم و علی القاعده ماهیت و مکانیسم ضمانتنامه های بانکی نیز اقتضای آن را دارد. اصل استقلال ضمانتنامه بانکی از قرارداد اصلی و پایه در روابط بین مضمون له و بانک حکمفرماست و بانک بنا به دلایلی که مربوط به قرارداد پایه و اصلی می باشد و با استناد به ایراداتی که از قرارداد مزبور نشات می گیرد نمی تواند از پرداخت وجه ضمانتنامه خودداری ورزد. علی الحصول بانک در رابطه بین مضمون له و مضمون عنه یک ضامن بی طرف است. بنابراین به محض حصول شرایط مقرر در ضمانتنامه و رعایت مواد مندرج در آن و اعلام مراتب از طرف مضمون له و احیاناارائه اسناد و مدارک اشاره شده در متن ضمانتنامه بایستی مبادرت به پرداخت وجه ضمانتنامه نماید و اگر به هر دلیلی بانک از پرداخت وجه ضمانتنامه خودداری ورزد و یا در مواردی که مضمون عنه با تحصیل دستور موقت پرداخت وجه ضمانتنامه توسط بانک را ممنوع ساخته باشد و بانک به همین استناد از پرداخت وجه ضمانتنامه خودداری ورزد. مضمون له می تواند برای مطالبه وجه ضمانتنامه به دادگاه مراجعه نماید.
۳-۲-۲-رابطه بین مضمون له (ذینفع) و مضمون عنه (مدیون اصلی)
قرارداد پایه و اصلی که بر مبنای آن و برای تضمین تعهدات مندرج در آن، ضمانتنامه صادر می گردد. بین مضمون له و مضمون عنه منعقد می گردد. حیات و ممات ضمانتنامه به این قرارداد بستگی دارد. و همه چیز در گرو شرایط ویژه مندرج در آن است. بانک در رابطه قراردادی بین این دو بنوعی ثالث تلقی می گردد. ثالثی که به حسن اجرای بخشی از قرارداد راتضمین و تعهد نموده و یا بنحوی تعهدات قراردادی مضمون عنه را تعیین نموده است. همانگونه که دیدیم به عقیده برخی که اصل استقلال ضمانتنامه را در رابطه بین ضامن و مضمون له بطور مطلق می پذیرند.اصل عدم توجه به ایرادات ناشی از قرارداد اصلی و پایه در این رابطه حکمفرماست ولی صرف نظر از این عقیده که پذیرش مطلق آن با توجه به ماهیت ضمانتنامه های بانکی مقرون به صواب نمی باشد، با توجه به وصف تبعی و فرعی بودن ضمانتنامه نسبت به قرارداد اصلی و پایه کلیه اوصاف و عوارض و آثار ناشی از این قرارداد نسبت به ضمانتنامه بانکی سرایت داشته و در این مورد نیز قابل استناد است چرا که دین و تعهد از این قرارداد ناشی می شود و ضمانتنامه نیز برای تضمین همین دین و یا تعهد ایجاد گردیده و صادر می شود وطبیعی است. که هرگونه تغییر و یا دگرگونی و یا انحلال دین و تعهد مبنای صدور ضمانتنامه، وضع ضمانتنامه را دگرگون می سازد. منتهی این تاثیر فقط در هنگامی امکان پذیر است که موضوع توسط دادگاه رسیدگی و منتهی به صدور حکم شده باشد.
در رابطه قراردادی بین مضمون له و مضمون عنه، مضمون له از مضمون عنه تقاضای ارائه ضمانتنامه بانکی بابت تضمین اجرای تمام یا بخشی از مفاد قرارداد را می نماید و مضمون عنه نیز با مراجعه به بانک ضامن چنین ضمانتنامه ای را تحصیل و ارائه می نماید در صورتیکه مضمون عنه در اجرای مفاد قرارداد منعقده با مضمون له قصور ورزد و یا بهر ترتیب دیگر شرایط و ضوابط مقرر در متن ضمانتنامه جهت مطالبه وجه ضمانتنامه حاصل و جمع شود. مضمون له می تواند از بانک ضامن درخواست نماید که وجه ضمانتنامه را به وی بپردازد. در این زمینه اگر مضمون عنه نیز با مضمون له در مطالبه وجه ضمانتنامه هم عقیده باشد، روابط طرفین ناشی از ضمانتنامه پایان می یابد ولی در صورتیکه مضمون عنه قائل به استحقاق مضمون له در مطالبه و دریافت وجه ضمانتنامه نباشد و یا اینکه وجه را متقلبانه بداند می تواند قبل از دریافت مبلغ ضمانتنامه با تحصیل و دستور موقت دایر به منع بانک از پرداخت وجه آن و پس از دریافت وجه با اقامه دعوی در ماهیت، مبادرت به مطالبه و استرداد مبلغ ضمانتنامه از مضمون له نماید و طبیعی است که بیشترین دعاوی ناشی از ضمانتنامه نیز در همین رابطه اجرا می شود.(^[۲۱]۱)
همان گونه که بیان می شود اصل استقلال ضمانتنامه از قرارداد اصلی و پایه فقط در رابطه بین بانک و مضمون له حاکم است. در رابطه بین مضمون عنه و مضمون له چنین اصلی حاکم نبوده بالطبع مضمون عنه می تواند به تمامی ایراداتی که از قرارداد مبنای صدور ضمانتنامه نشات می گیرد استناد جسته و با توجه به آنها، حق ذینفع دایر به مطالبه وجه ضمانتنامه را منکر گردد رویه محاکمه نیز در این زمینه بدین ترتیب است که در صورت طرح دعوایی در این خصوص به بررسی روابط قراردادی طرفین ناشی از قرارداد پایه و اصلی می پردازد و با احراز و تشخیص عامل تقصیر و یا قصور و میزان خسارت وارده به طرف مبادرت به صدور حکم دایر به محکومیت مقصر می نماید.
۳-۲-تعهدات اطراف برات
۱-۳-۲-برات گیر
براتگیر کسی است که وجه برات را در سررسید پرداخت می نماید .در موقع صدور براتگیر مسئولیتی ندارد و زمانی که قبولی برات توسط برات گیر بیان شد منطقا به معنی اقرار به مدیون بودن است و مسئولیت او شدید تر از بقیه امضا کنندگان است زیرا امضا کنندگان دیگر بدهکار نیستند . مثلا برات دهنده مبلغ برات را طلبکار است و ظهرنویسان نیز حقوق خود را مورد انتقال قرار می دهندو براتگیر ی که برات را قبولی ننوشته داز لحاظ براتی مسئول نخواهد بود ولی اکر محل برات از طرف براتکش نزد او تامین شده باشد براتکش می تواند علیه او اقامه دعوی نماید و خسارت حاصله از عدم قبولی برات و پرداخت برات رامطالبه نماید.
حال در بحث براتگیر یک مسئله ای که بیان می شود این است که اگر برواتی برعهده یک شخص صادر شود ولی برای تادیهد کامل آن هامحل تامین نگردد کدام دارنده حق تقدم دارد ؟در اینجا باید برات قبول شده را مقدم دارد و اگر چندین برات قبول شده وجود داشته باشد براتگیر صحیحا به تاریخ سررسید آن ها اقدام به تادیه می نماید .
۲-۳-۲-تعهد ظهرنویس
ظهرنویس دارنده براتی است که برات خود را به وسیله ظهرنویسی به دیگری ا نتقال می دهد و در حقیقت با ظهرنویسی یک سند، حقوق مترتب برآن سند را مورد انتقال قرار می گیرد .
البته ظهرنویسی نه تنها حقوق مترتب برآن سند را انتقال می دهدبلکه قبول دو نوع مسئولیت رانیز می نماید.
۱-مسئولیت ناشی از نکول
۲-مسئولیت ناشی از عدم پرداخت
درمورد مسئولیت ناشی از نکول ماده ۲۳۷قانون تجارا ایران مسئولیت او همانند صادر کننده است و در مورد مسئولیت تضامنی نیز طبق ماده ۲۴۹ قانون تجارت ایران مسئولیت تضامنی دارندولی دارنده سند براتی زمانی می تواند به ظهرنویس مراجعه کند که وظایف قانونی خود را انجام داده باشد و این
ظهر نویس می تواند این دو مسئولیت ناشی ازنکول و ناشی از عدم پرداخت را از خود ساقط کند.در ماده ۱۵قانون متحد الشکل ژنومصوب۱۹۳۰بیان شده ظهرنویسی جز در صورت شرط مخالف ضامن قبولی و پرداخت برات است.
ظهرنویسی که مسئولیت ناشی از نکول و عدم پرداخت را ساقط می کند.در حقیقت انتقال مدنی صورت گرفته و در انتقال مدنی انتقال دهنده هیچگونه مسئولیتی در مقابل انتقال گیرنده نداردو اینکه ظهرنویسی که این اسناد را ظهرنویسی می کند خود را جزو مسئولین این اسناد قرار می دهد و با توجه به تضامنی بودن مسئولیت با دیگران البته با ید گفت در قانون متحد الشکل ژنومصوب۱۹۳۰ظهرنویسی جزئی را باطل دانسته است هرچند در حقوق ایران چنین محدودیتی و جود ندارد .
طبق ماده ۱۲قانون متحد الشکل ژنو که می گوید (ظهرنویسی با ید بدون قید و شرط باشد و هر شرطی که ظهر نویس را مقید نماید کان لم یکن تلقی می گردد.ظهرنویسی جزئی باطل و بلااثر است و ظهرنویسی دروجه حامل در حکم ظهرنویسی سفید خواهد بود )به همانگونه که در این ماده ملاحظه شد ظهرنویسی جزئی در قانون متحدالشکل ژنو باطل است .در حالی که در قانون مجاز دانسته شده با توجه به اینکه راحع به چک پس از ارائه به بانک و تادیه مبلغ از درجه اعتبار خارج می گرددمی توان چنین چیزی را قابل اجرا دانست.
۳-۳-۲-تعهدات ضامن
بند آخر ماده ۲۴۹ قانون تجارت ایران مقرر می دارد ضامنی که ضمانت برات دهنده یا محال علیه یا ظهرنویس را کرده فقط با کسی مسئولیت تضامنی دارد که اور ا ضمانت نموده باشد .یعنی در کلیه مواردی که بر مضمون عنه وجوذ دارد و ضمان براتی از نوع ضمان تضامنی و یا نتیجه ای است .طبق ماده ۲۴۵و ۴۰۳قانون تجارت ایران به اندازه سند حق می دهد به مضمون عنه یا ضامن یا هردو مجتمعا مراجعه نماید و مبلغ را وصول دارد در کلیه مواردی که به موجب قوانین یا موافق قراردارد خصوصی ضمانت تضامنی باشد طلبکار می تواند به مدیون یا ضامن اصلی مجتمعا رجوع نماید یا پس از رجوع به یکی ازآنها وعدم وصول طلب خود بذای تمام یا بقیه طلب به دیگری رجوع کند .کنوانسیون ژنو درمورد ضمانت در ماده ۳۱خود می گوید باید مشخص شود ضمانت برای چه کسی به عمل می آید.
و ماده ۳۲ می گوید:( ضامن به همان میزان که مضمون عنه مدیون است مسئول خواهد بود .مسئولیت ضامن همواره اعتبار داردولو تعهدی را که او تضمین نموده است به هر دلیلی به جز ایراد مربوط به شکل ظاهری و( مندرجات )سند باطل باشد.
وقتی ضامن مبلغ برات را بپردازد دارای کلیه حقوق ناشی از سند در مقابل مضمون عنه وکلیه اشخاصی که نسبت به شخص اخیردر برات مسئولیت دارند می گردد.
پس از تحقق ضمانت ضامن متعهد به پرداخت به دارنده می شود بدون آنکه مضمون عنه بری شده باشد ولی ضامنی که برات را پرداخت کرد هم حق مراجعه به مضمون عنه را دارد و هم می تواند به دیگر مسئولان )برات مراجعه کند .)^[۲۲]۱ (
۴-۳-۲-مسئولیت وتعهدات براتکش
دربرات شخصی به نام براتکش با صدور برات اورا ایجاد نموده و اورا به براتگیر تسلیم می دارد صدور برات باعث ایجاد مسئولیت او برای پرداخت می شود و چنانچه دستور او در سررسید انجام نگرددمسئول خسارات وارده به دارنده برات می گردد،ذیرانمی تواند سندی را صادر و به جریان بگذارد ولی مسئولیت اجرای آن را برعهده نگیرد.
در قانون تجارت ایران در ماده ۲۴۹راجع به مسئولیت صادر کنندگان برات مسئولیت او را در ردیف سایرمسئولان ورقه متعهد به پرداخت وجه سند نموده است و اینکه هر شرطی ازجانب وی دایر برعدم مسئولیت وی در پرداخت سند باطل است.
براتکش در صدور برات علاوه برتعهد پرداخت برات مسئول در اخذ قبولی براتگیر می باشد. البته نکته ای که در اینجا بیان می شود این است که براتکش می تواندطی شرطی مسئولیت خود راناشی از نکول براتگیر ساقط کند البته در ماده ۹قانون متحد الشکل ژنوبراین موضوع تصریح دارد که براتکش ضامن قبول و پرداخت است.براتکش ممکن است خود رااز ضمانت قبولی معاف دارد؛اما هرگونه قیدی که به وسیله آن خود را از ضمانت پرداخت معاف دارد مانند این است که نوشته نشده باشد .البته در واد ۲۳۸و۲۳۷قانون تجارت ایران تاحدودی این وضعیت بیان شده و در ماده ۲۷۸برات کش ممکن است برای این مسئولیت (قبولی)محدودیت قائل شده و یا به این مسئلیت پایان دهد.اماراجع به پرداخت نمی تواند این مسئولیت را از خود ساقط کند؛چون احتمال دارد براتگیر برات را نکول نمایدو در اینجا دارنده برات نه می تواند به براتگیر مراجعه نماید ونه به برات دهنده؛زیرلچنین شرطی با مقتضای این سند که یک ابزار پرداخت می باشد مخالف است .و صادر کننده این اسناد با صدور و بوسیله امضا ،مهردرسند نمی تواند طی شرطی خودرا ازمسئولیت پرداخت معاف بدارد زیرا در همان زمان ایجاد سند بوسیله مهر یا امضا مسئولیت خود را ایجادنموده و اکنون نمی تواند با آوردن شرطی در طی سند خود را از زیر بار این مسئولیت مبری نماید.
۵-۳-۲-تعهدات دارنده برات
در برات دارنده بر ات برای اینکه بتواند به برات دهنده مراجعه کند یکسری وظایفی را مکلف است انجام دهدکه عبارتند از اینکه در صورت عدم قبول یاهمان نکول دارنده برات برای اینکه بتواند از مزایای مترتب برآن بهره مند گردد نکول برات را بوسیله نوشته ای که اعتراض نامه نامیده می شود تصدیق و تسجیل نماید .ماده۲۳۶قانون تجارت در مورد برواتی که تاریخ سررسید آنها معین یا به وعده ازبرات است دارنده برات الزامی به اخذ قبولی براتگیر وعندالاقتضااحتیاجی به نکول ندارد زیرلدر سررسید می تواند برای اخر برات به براتگیر مراجعه نماید مگر اینکه در برات موعدی برای اخذ قبولی تعیین شده باشدو همین حکم در مورد براتهایی که پرداخت آنها به روئیت است نیز جاری است .
ضمن اینکه طبق ماده۲۷۴قانون تجاررت دارنده برات باید ظرف یکسال از تاریخ صدور برات را به رویت براتگیر برساند و وجه برات هم باید ظرف این مدت مطالبه شود مگر اینکه در برات مدت بیشتری پیشبینی شده باشد.
دارنده برات برای اینکه بتواند علیه ظهرنویسان و همچنین علیه برات دهنده ای که وجه برات را به براتگیر رسانده اقامه دعوی کند مکلف است حد اکثر ظرف ۱۰روز از یکسال از تاریخ صدور برات اعتراض عدم تادیه کند و اگر برات از نوع به وعده از روئیت است دارنده برات می تواندتامدت یکسال از تاریخ صدور یکبار یا به دفعات برای اخذقبولی برات به براتگیر مراجعه کندولی اگر در پایان سال براتگیر برات رانکول و یا از قبول یانکول آن امتناع کند؛عدم اعتراض نکول موجب اسقاط حق دارنده برات برای مراجعه به براتکش وظهرنویسان نخواهد شد و فقط موجب می گردد از مزایای ماده ۲۳۷ قانون تجارت محروم گردد.
برای دارنده براتی که سررسید آن به روئیت است مصلحت نیست اعتراض نکول نماید زیرا بدون این اعتراض هم می توانددربااقامه دعوی درمقام مطالبه ؛طلب خوداز براتکش یا هریک ازظهرنویسان برآید.
ولی چنین دعوایی در صورتی در صورتی در دادگاه مسموع خواهد بود که قبلا طبق ماده۲۸۰ قانون تجارت ظرف ۱۰روز از تاریخ سررسید اعتراض عدم تادیه به عمل آمده باشد.و البته در مورد برات به روئیت دارنده برات ظرف مدت یکسال از تاریخ صدوربرات باید به برات گیر مراجه و مطالبه قبولی نماید.و در مورد برات های به وعده از روئیت ظرف مدت یکسال از تاریخ صدور به براتگیر مراجعه و مطالبه قبولی نماید و اگر ظرف مدت یکسال این اقدام را انجام ندهد حق مراجعه به برات دهنده را از دست می دهدمشروط براینکه ثابت نماید برات دارای محل است و وظیفه دیگر دارنده برات این است که باید ظرف مواعد قانونی ماده۲۸۷ قانون تجارت اقامه دعوی نماید.(۱)^[۲۳]۱
۴-۲-تکالیف م مسئولیت های طرفهای وصولی اسنادی

در دولت الکترونیک نظام اداری و دولت، وارد مرحله جدیدی در عصر اطلاعات می شوند که اتخاذ تدابیر و پیش بینی های لازم در این جهت ضروری است. هرچند بروکراسی، تمرکز و نظام سلسله مراتبی در این ساختار تا حدود زیادی حذف می شود و پاسخگویی بهبود می یابد. اما آثار نامطلوبی نیز متوجه آن خواهد بود که به عنوان مثال می توان به کاهش امنیت شغلی کارکنان و ترس از دست دادن شغل، با توجه به نیاز روز افزون به نیروی متخصص و آشنا به فناوری اطلاعات و ارتباطات و همچنین کاهش تعهد و مسئولیت پذیری کارکنان دولت اشاره نمود (یزدان شناس، ۱۳۸۵).
همانطور که دولت الکترونیک می تواند تأثیر مثبتی بر پاسخگویی داشته باشد، از سویی دیگر می تواند منجر به مخدوش شدن پاسخگویی گردد. این خدشه ممکن است به دلیل از دست رفتن مستندات مکتوب در فضای مجازی نیز باشد. به عقیده عده ای از صاحب نظران، اسناد رایانه ای به جهت ناملموس بودن و انعطاف پذیری فراوان، ظرفیت کمتری برای پاسخگویی نسبت به اسناد مکتوب دارند (چن،۱۹۹۶).

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

ناامن شدن سیستم های اطلاعات دولتی و شخصی افراد و نیز چگونگی پخش محرمانه اطلاعات در نظام یکپارچه دولت الکترونیک، از دیگر دغدغه های اساسی این نظام است که در تعارض با حریم خصوصی شهروندان قرار می گیرد در دولت الکترونیک، حریم خصوصی مورد تهدیدی جدی قرار می گیرد و این امکان استفاده از شخصی ترین و خصوصی ترین اطلاعات افراد که در اختیار دولت الکترونیک قرار دارد، معارض با حقوق مسلم شهروندان در محرمانگی اطلاعات شخصی و حفظ حریم خصوصی افراد است. بنابراین اهمیت حمایت از زندگی خصوصی افراد در مقابل خطرهای ناشی از فناوری انفورماتیک باید مورد توجه قرار گیرد (خرائی و دیگران، ۱۳۷۴).
۲-۴-۱۷-۶- موانع و چالشهای فراروی دولت الکترونیک از منظر حقوق کیفری
انقلاب دیجیتال و استقرار دولت الکترونیک در عرصه حقوق کیفری نیز بسیار تأثیرگذار است. این فرایند از یک سو علوم جرم یابی و امکان دستیابی به مشخصات، سوابق و پرونده شخصیت افراد را با تحولات چشمگیری همراه ساخته و از سوی دیگر حوزه جرائم کلاسیک را با تحولی عظیم مواجه کرده است. این تاثیر به حدی بود که دیدگاه عمومی و علمی در مورد جرائم رایانه ای از دهه ۱۹۸۰ به صورت بنیادین تغییر یافت و موج وسیع این جرائم، نیاز به تدوین استراتژی جدید در باب کنترل جرم و امنیت محیط های داده پردازی را به اثبات رساند. حتی آشکار گردید که جرائم مرتبط با تکنولوژی اطلاعاتی دیگر محدود به جرائم اقتصادی نیست، بلکه حوزه بسیار وسیع تری را شامل می شود (مسرور، ۱۳۸۷).
آنچه جرائم کامپیوتری را از سایر جرائم متمایز ساخته، ماهیت فنی و خاص این جرائم است. تکنولوژی اطلاعات و نظام دولت الکترونیک، ارتکاب جرائم کلاسیک را تسهیل می نماید. علاوه براین، زمینه اشکال جدیدی از جرم را فراهم می نماید که منافع و ارزش های جدیدی را مورد تجاوز قرار می دهد (یزدان شناس، ۱۳۸۵).
آئین دادرسی این جرائم از جهت تکنیکی و فراملی بودن، با چالش های درخور توجهی مواجه است. مراحل کشف جرم، تعقیب بازرسی و توقیف، کسب ادله، حفظ و نگهداری آنها و لزوم سرعت در رسیدگی به این جرائم به دلیل ماهیتشان مشکلات فراوانی از جهت آئین دادرسی به دنبال دارد و نیروهای متخصص قضایی، انتظامی و امنیتی را طلب می کند. با عنایت به محیط مجازی و غیر محدود دولت الکترونیک، این جرائم در سطح بین المللی به راحتی قابل ارتکاب هستند. به طوری که فردی در قاره اروپا می تواند با دسترسی به بانکهای اطلاعاتی مربوط، مرتکب جرمی در قاره آمریکا گردد و به عنوان مثال سیستم ها و اطلاعات ارزشمندی را مختل نماید. نتیجه اینکه این قابلیت و انعطاف پذیری، صلاحیت و قوانین گوناگون حقوق کیفری را به چالش می کشاند (مسرور، ۱۳۸۵).
۲-۴-۱۷-۷- دولت الکترونیک و چالش مسئولیت مدنی
کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات و شبکه گسترده اینترنت در حوزه حقوق خصوصی و بطور مشخص در بخش تجارت بسیار تأثیر گذار بوده است، به طوری که امروزه جزء لاینفکی از امور تجاری محسوب می گردد. این دگرگونی ها افق های جدیدی را در حوزه مالکیت معنوی نمایان ساخته است. صرف نظر از مسائل مهمی همچون قوانین مربوط به تجارت الکترونیک، نقض کپی رایت و حقوق مصرف کننده که در بسیاری از موارد، شامل ابعاد بین المللی و فراملی می گردد و مباحثی نظیر اسناد تجاری الکترونیکی، امضای الکترونیکی، چالش بسیار مهمی که دولت الکترونیک با آن مواجه می گردد مسئله مسئولیت مدنی در دولت الکترونیک است.
مسئولیت مدنی در دولت الکترونیک حوزه وسیعی را پیش رو خواهد داشت و علاوه بر این تعیین مسئول ایجاد خسارت با توجه به فضای مجازی موجود و طریقه جبران خسارت، مسئله ای دشوار و پیچیده است (یزدان شناس، ۱۳۸۵).
۲-۴-۱۸- شاخصهای دولت الکترونیک
برای بررسی وضعیت دولت الکترونیک در کشورهای گوناگون و رتبه‌بندی آنها، شاخصی توسط سازمان ملل تعریف شده و برای کشورهای عضو این سازمان محاسبه میگردد. عواملی که در محاسبه این شاخص به‌کار می روند، به قرار ذیل هستند:
۱- وضعیت وب سایت‌ها
محتوای وب سایتها
– حجم اطلاعات
– به روز بودن اطلاعات
– مطابقت با نیازهای شهروندان.
۲- زیرساخت فناوری ارتباطات و اطلاعات
تعداد کامپیوترهای شخصی در هر ۱۰۰۰ نفر
تعداد میزبانان اینترنت در هر ۱۰۰۰ نفر
درصد جمعیتی که به اینترنت دسترسی دارند
تعداد خطوط تلفن در هر ۱۰۰۰ نفر
تعداد موبایل در هر ۱۰۰۰ نفر
تعداد تلویزیون در هر ۱۰۰۰ نفر.
۳- قابلیت‌های نیروی انسانی
معیار توسعه انسانی UNDF؛
معیار دسترسی به اطلاعات؛
نسبت جمعیت شهری به کل جمعیت(جلالی، ۱۳۸۴).
۲-۴-۱۹- دولت الکترونیک و کشور ایران
واقعیت این است که تحقق دولت الکترونیک در کشورهای مختلف ضرورتی اجتناب ناپذیر و از جمله اولویتهای بسیاری از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه تلقی می گردد. اگر چه این مسئله در کشور ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است، اما در عمل تنها شاهد اقداماتی جسته و گریخته و بدون برنامه ریزی منظم، علمی، دقیق و منسجم هستیم. کارتهای اعتباری، دستگاه های خود پرداز و “طرح شتاب” در خدمات بانکی، نمونه ای از اقدامات اندک و ناقصی است که در این زمینه صورت پذیرفته است. هر چند مستندات قانونی در زمینه تحقق دولت الکترونیک در برنامه های سوم و چهارم توسعه به چشم می خورد و حتی طرح آزمایشی دولت الکترونیک در برخی از مناطق کشور به طور پراکنده اجرا گردیده است، اما دولت الکترونیک پروژه ای عظیم با ابعاد وسیع و پیچیده است که نیازمند منابع مالی، زیرساختارهای فرهنگی، فنی و تخصصی بوده و بستر قانونی و منسجمی برای سامان دادن آن به عنوان طرح ملی لازم است (اقدسی و هادیزاده، ۱۳۸۳).
قانون برنامه های سوم و چهارم توسعه، دولت را موظف به توسعه در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات و فراهم نمودن زیرساختارهای دولت الکترونیک نموده است. مواد ۱۲۵، ۱۲۴، ۱۱۶، ۱۱۲، ۱۰۳، ۹۴، ۵۹، ۲۸ و ۱۶۰ قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در همین زمینه تدوین گردیده و در ادامه این حرکت برنامه چهارم نیز در مواد ۱۳۱، ۵۷، ۴۴، ۳۳ بر این موضوع تاکید نموده است. براساس ماده ۱۰۳ قانون برنامه سوم توسعه دولت موظف گردید امکانات لازم برای دستیابی به اطلاعات داخلی و خارجی، زمینه سازی برای اتصال کشور به شبکه های جهانی، بهبود خدمات و ترویج استفاده از فناوری های جدید را فراهم آورد و به موجب ماده ۴۴ قانون برنامه چهارم توسعه، دولت موظف گردید به منظور استقرار جامعه اطلاعاتی و تضمین دسترس گسترده، امن و ارزان شهروندان به اطلاعات مورد نیاز اقدام نماید. نکته جالبی نیز در ماده ۱۳۱ قانون برنامه چهارم توسعه پیش بینی گردیده است. به موجب این ماده به قوه قضائیه و سازمان ثبت اسناد و املاک کشور اجازه داده می شود که اسناد و اوراق پرونده های قضائی و ثبتی را که نگهداری سوابق آنها ضروری است، با بهره گرفتن از فناوری های اطلاعاتی روز به اسناد الکترونیکی تبدیل نماید. اطلاعات و اسناد تبدیلی در کلیه مراجع قضایی و اداری سندیت داشته و قابل استناد خواهد بود (باطنی و یزدان شناس، ۱۳۸۵).
به هر حال نخستین فعالیتهای هماهنگ و فراگیر در بخش دولتی کشور برای گسترش فناوری اطلاعات و استقرار دولت الکترونیکی، تهیه و تدوین برنامه توسعه و کاربرد فناوری ارتباطات و اطلاعات (تکفا) توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی (دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی) در خرداد ماه ۱۳۹۱ بود. این طرح که با هدف هماهنگی فعالیتهای اجرایی کشور و در زمینه توسعه و کاربری فناوری ارتباطات و اطلاعات تدوین شد. در نهم تیرماه ۱۳۸۱ به تصویب هیات وزیران رسید و برای اجرا به سازمانهای ذیربط از جمله شورای عالی اطلاع رسانی ارجاع شد (دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی، ۱۳۸۱). بر اساس برنامه استراتژیک ارائه شده از سوی دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی، هفت حوزه کاری در زمینه برنامه ریزی استراتژیک فناوری ارتباطات و اطلاعات و در راس آن دولت الکترونیکی در دستور کار قرار گرفتند (پیام ارتباطات، ۱۳۸۱).
برای سرعت بخشیدن به این حرکت، شورای عالی اداری در نود و سومین جلسه خود، مورخ ۱۴ تیرماه ۱۳۸۱، طرح تحقق دولت الکترونیک را در جهت دستیابی به اهداف برنامه سوم توسعه به منظور دستیابی به اطلاعات دقیق و به هنگام در بخش های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، از طریق اتوماسیون کردن فعالیت ها، تسریع در انجام امور، بهبود نحوه ارائه خدمات به مردم، افزایش کیفیت تصمیم گیری در سطوح مختلف، کاهش هزینه ها، افزایش کارایی و اثر بخشی در بخش های مختلف، گردش صحیح و سریع اطلاعات بین دستگاه های اجرایی تصویب نمود که در آن اتوماسیون فعالیتهای عمومی و اختصاص دستگاه های اجرایی و نظام اداری و اتصال به شبکه اینترنت مورد تاکید قرار گرفته است. علاوه بر این فراگیر نمودن استفاده از شماره ملی و کد پستی، آموزش کارکنان دولت در زمینه فناوری اطلاعات، ایجاد امکانات و تسهیلات زیربنائی و فراهم نمودن مبانی حقوقی مورد توجه این مصوبه بیست و یک ماده ای بوده است. مصوبه طرح استقرار دولت الکترونیکی در ۲۲ تیرماه ۱۳۸۱ به امضای معاون رئیس جمهور و دبیر شورای عالی اداری رسید (دبیرخانه شورای عالی اطلاع رسانی، ۱۳۸۱).
اقدام قابل ملاحظه بعدی کشور ایران، توجه به زیر ساختهای حقوقی و قانونی تجارت الکترونیک و ایجاد چارچوب قانونی برای تنظیم روابط معاملاتی و خدماتی در بستر مبادلات الکترونیکی است. در این عرصه وزارت بازرگانی پیش قدم گردید و طرح قانونی تجارت الکترونیک ایران را به مجلس ارائه نمود. سرانجام این قانون مشتمل بر هشتاد و یک ماده و هفت تبصره در هفدهم دی ماه ۱۳۸۲ به تصویب مجلس، و در تاریخ بیست و چهارم بهمن ماه ۱۳۸۲ به تایید شورای نگهبان رسید (خبرنامه حقوق فناوری اطلاعات، ۱۳۸۳). این قانون طی شش باب به مسائل مختلفی از جمله تعاریف، دفاتر خدمات صدور گواهی الکترونیکی، قواعد مختلف حمایت از حقوق مصرف کننده، اعتبار قراردادهای الکترونیکی خصوصی، امضا و سابقه الکترونیکی پرداخته و قواعد مربوط به حمایت از حقوق مصرف کننده، حمایت از اطلاعات و داده پیام های شخصی، حقوق مولف و اسرار و علائم تجاری را نیز مورد توجه قرار داده است. برای تضمین این حقوق، علاوه بر پیش بینی تدابیر فنی، سیاست کیفری جزای نقدی، در مواد ۶۹ تا ۷۵ این قانون در نظر گرفته شده است. در مجموع، تصویب این قانون، گام ارزشمندی در جهت سازمانی ایجاد زیر ساختهای حقوقی و قانونی دولت الکترونیک به شمار می آید (باطنی و یزدان شناس، ۱۳۸۵).
همانطور که ملاحظه می گردد، کشور ما نیز با درک ضرورت تشکیل دولت الکترونیک ،تلاش برای دستیابی به این هدف را آغاز کرده، اما هنوز در آغاز راه است. بدیهی است استقرار دولت الکترونیک مستلزم طی مراحل مختلف و تدریجی است. به طوری که اجرای راهبردهای دولت الکترونیک حتی در کشورهای پیشگام در این امر، نظیر ایالت متحده، سوئد، استرالیا، دانمارک و انگلستان نیز به طور کامل تحقق نیافته اما با شتاب در حال اجرا وتکمیل است. (ابراهیم و ایرانی، ۲۰۰۵ ).
در جوامع پیشرفته دولت تنها زیر ساختها را فراهم کرده ودر ادامه بیشترین مشارکت و سرمایه گذاری را بخشهای صنعت و شرکتها انجام می دهند در حالی که در ایران در مراحل ابتدایی توسعه فناوری اطلاعات قرار دارد بیشترین مشارکت از سوی دولت می باشد (سرداری، ۱۳۸۸).
۲-۴-۲۰- شاخص دولت الکترونیک در ایران
سازمان ملل طی گزارشی اعلام کرد ایران از نظر توسعه دولت الکترونیک در میان ۱۸۳ کشور جهان با صعود ۶ پلهای طی دو سال گذشته رتبه ۱۰۲ جهان و ۸ منطقه را به دست آورده است. به گزارش فارس، سازمان امور اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل در گزارشی موسوم به “بررسی دولت الکترونیک” اعلام کرد: ایران در طی دو سال گذشته پیشرفت خوبی در زمینه توسعه دولت الکترونیک داشته است. در حالی که شاخص توسعه دولت الکترونیک ایران در سال دو هزار و هشت، ۴۰۶۷/۰ اعلام شده بود که این رقم با افزایش خوب در سال ۲۰۱۰ به ۴۲۳۴/۰ رسیده است. شاخص توسعه دولت الکترونیک که میزان آمادگی هر کشور برای انجام امور اجرایی و اداری از طریق اینترنت و شبکه های الکترونیکی را نشان میدهد بر پایه فاکتورهایی از جمله میزان دسترسی به اینترنت و رایانههای شخصی، میزان دسترسی به تلفن ثابت و همراه و میزان توسعه انسانی تعیین میشود. براساس این گزارش، ایران در سال ۲۰۰۸ در میان ۱۸۲ کشور جهان رتبه ۱۰۸ را از نظر توسعه دولت الکترونیک کسب کرده بود. در میان ۱۲ کشور خاورمیانه نیز از این جهت ایران در رتبه ۸ قرار گرفته است که نسبت به سال ۲۰۰۸، یک پله صعود داشته است (روزنامه آفتاب یزد، ۱۳۸۸ص۵). براساس این گزارش، امارات در رتبه ۲۸، بحرین ۳۶، قزاقزستان ۳۸، شیلی ۳۹، مالزی ۴۰، عربستان ۴۱، کلمبیا ۴۳، قطر ۴۸، مالدیو ۹۵ و سریلانکا در رتبه ۱۱۵ جای گرفتهاند.
۲-۴-۲۰-۱- وضعیت توسعه فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران (شاخصهای دولت الکترونیکی)
– تعداد و ضریب نفوذ تلفن
جدول ۲-۲- تعداد و ضریب نفوذ تلفن در ایران

آخرین وضعیت

شاخص
سال ۸۶
سال ۸۷
سال ۸۸
سال ۸۹
سال ۹۰