آموزش جنسی نه تنها به نوجوانان اجازه می‌دهد که عواطف و هیجان های خود را کشف کنند بلکه به آن ها کمک می‌کند تا به خود و دیگران نیز احترام بگذارند. این آموزش همچنین می‌تواند توانایی تصمیم گیری آن ها را درباره سلامت جنسی در سرتاسر عمر بهبود بخشد (مولر^[۲۷]،گاوین^[۲۸]،کولکارنی^[۲۹]،۲۰۰۸).

اضطراب

توافق کمی در میان روانشناسان ‌در مورد اضطراب وجود دارد. نظریه پردازان تعاریف متعددی از اضطراب ارائه کرده‌اند. بسیاری از آن ها این اندیشه را بیان کرده‌اند که اضطراب از مفاهیمی مثل انتخاب ، آزادی ، معنای زندگی و سایر مشکلاتی نشئت می‌گیرد که ریشه در فلسفه هستی دارند.

به طور کلی می توان اضطراب را به دو دسته علایم و نشانه های جسمانی و روانی تقسیم کرد . علایم جسمانی عبارتند از : لرزش ، تنش عضلانی و احساس لرز ، سردرد ، کمر درد، احساس تنگی نفس ، خستگی ناپذیری ، بازتاب از جا پریدن ، اشکال در بلع و بیش فعالی سیستم عصبی خودمختار مثل رنگ پریدگی ، تپش قلب ، تعرق ، سردی دستها و پاها ، خشکی دهان ، اسهال و تکرر ادرار . علایم روانشناختی عبارتند از : احساس ترس ، اشکال در تمرکز ، گوش به زنگ بودن بیش از حد ، بی خوابی و احساس توده در گلو ( سادوک و سادوک ^[۳۰]، ۲۰۰۷؛ ترجمه رضایی،۱۳۹۰ ).

اضطراب عبارت از یک احساس منتشر ، ناخوشایند و مبهم دلواپسی است که با یک یا چند تا از احساس های جسمانی همراه می شود مانند: طپش قلب ، سردرد، تعریق ، تنگی در قفسه سینه ، ناآرامی مانند ناتوانی در یک جا نشستن، اضطراب تجربه کردنی است نه وصف شدنی. اختلال اضطراب یکی از شایع ترین اختلالات روان پزشکی است ( نابدل،۱۳۹۱).

اضطراب از این لحاظ که به ما کمک می‌کند متوجه خطرات آینده شویم و برای آن ها برنامه ریزی کنیم ، یعنی آمادگی مان را افزایش دهیم ، به دیگران کمک کنیم تا از موقعیت های بالقوه خطرناک اجتناب کنند و قبل از وقوع مشکلات احتمالی درباره آن ها درست فکر کنیم ، انطباقی است. در مطالعات آزمایشگاهی که اولین بار یکصد سال قبل به اجرا درآمد و تاکنون بارها و بارها تأیید شده اند ، این نتیجه به دست آمده است که مقدار کمی اضطراب عملکرد را در تکالیف آزمایشگاهی بهبود می بخشد. اما اگر از هر کسی که اضطراب شدید دارد بپرسید ، به شما خواهد گفت که اضطراب بیش از حد مانع عملکرد مناسب می شود. ‌بنابرین‏ اضطراب نمونه ای کلاسیک از منحنی U شکل ‌در مورد عملکرد را در اختیار می‌گذارد ، اضطراب اندک انطباقی است و اضطراب زیاد زیان آور است ( کرینگ و همکاران،۲۰۰۷، به نقل از دهشیری،۱۳۸۹).

نوجوانی یک دوره رشدی است که با تغییرات جسمانی ، شناختی ، اجتماعی و هیجانی قابل ملاحظه مشخص می شود. این مرحله با افزایش میل به استقلال مثل تحکیم و تثبیت تماس های اجتماعی جدید فراسوی روابط خانوادگی مشخص می شود و علایق و اهداف فردی در این مرحله متمرکز می‌شوند. با این حال برخی مشکلات در طی مرحله نوجوانی ممکن است با وحشت زدگی و اضطراب آشکار شوند و موجب پریشانی شدید گردند و در تکالیف رشدی مهم این دوره تداخل ایجاد نمایند .

به ندرت اتفاق می افتد که در خلال فرایند نوجوانی ، بحران های اضطراب مشاهده نشوند. گاهی اضطراب به طور ناگهانی و زمانی به صورت تدریجی ظاهر می شود. گاهی فراگیر است و گاهی به احساس مبهم و پراکنده ای محدود می شود. گاهی ‌هفته‌ها طول می کشد و زمانی فقط ظرف چند ساعت پایان می‌یابد. اما صرف نظر از چگونگی بروز ، شدت و مدت آن ، اضطراب یک احساس بنیادی است که کمتر نوجوانی با آن بیگانه است. مسلماًً در بسیاری از موارد ، بحران اضطراب محدود باقی می ماند ، اما می‌تواند دریچه ای به اضطراب مرضی باشد یا قبل از استقرار رفتارهای نشانه ای دوام دار ظاهر شود. می توان در خلال نوجوانی ، سه شیوه بیان اضطراب را متمایز کرد: ( مارسلی،۱۹۸۴،به نقل از دادستان،۱۳۸۷).

1. 1. تحریک بدنی پراکنده که بر اساس تظاهرات بدنی متهدد نمایان می شود.

1. 1. اضطراب روانی فراگیر که علامت مشخصه آن ، ترس مفرطی است که زندگی روانی را فرا می‌گیرد و هراسهای ابتدایی ، نمونه ای از آن محسوب می‌شوند.

1. اضطراب به منزله « علامت محرک – نشانه » که در آن « من » در مقابل یک خطر بالقوه اضطراب را بر می انگیزد.

به هنگام بحران اضطراب یا بروز اضطراب های دوام دار – یعنی حالت هایی که با احساس خطر قریب الوقوعی که دارای موضوع معینی نیست و با احساس از هم پاشیدگی و حتی واقعیت زدایی همراهند- نوجوان بی پناه و درمانده است و نمی تواند علتی برای این حالت عاطفی خود بیابد . با این حال وقتی این وهله های اضطرابی تکرار می‌شوند یا پا برجا می مانند، نوجوان در تبیین آن ها کوشش می‌کند ؛ تبیین هایی که اغلب بر ترس هایی که ‌در مورد وضعیت جسمانی خود دارد ، متمرکز است (دادستان ،۱۳۸۷).

گرچه عموما ترس و اضطراب به صورت مترادف به کار می‌روند ، اما روانشناسان در زمینه بالینی بین آن ها فرق می‌گذارند. ترس به پاسخ هشدار فطری و تقریبا زیستی به موقعیت خطرناک یا مهلک اشاره دارد. اضطراب در مقابل ، بیشتر آینده گرا و کلی است و به حالتی اشاره دارد که به موجب آن ، فرد بیش از اندازه درباره اتفاق افتادن چیزی وحشتناک در آینده نگران و تنیده است. اضطراب هم عنصر شناختی دارد هم عنصر عاطفی (هالجین ^[۳۱] و ویتبورن ^[۳۲]،ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۶).

مؤلفه‌ های اضطراب

اضطراب در معنای کلی دارای سه مؤلفه‌ یا جنبه است که عبارتند از؛

الف ) مؤلفه‌ های جسمانی: که حضور حس های بدنی اشاره دارد. این حس های بدنی که در قالب نشانه های جسمی متمایز می‌شوند و در تجربه اضطراب مشترک هستند عبارتند از ؛ تپش قلب، تعریق، نفس نفس زدن ، درد قفسه سینه، احساس خفگی، سرگیجه، سردرد خفیف ، رنگ پریدگی ، داغ شدن و گر گرفتگی ، حالت تهوع و استفراغ ، بی حسی و کرختی ، احساس سرما یا لرز. به طور معمول نشانه های جسمی بیشتر سیستم های بدن از جمله سیستم های تنفسی ، گوارشی ، غدد درون ریز و قلبی _ عروقی را در بر می‌گیرد. در این حالت فرد با یک نوع برانگیختگی منتشر رو به رو می شود که در تمام اختلال های اضطرابی و حالت های پیش بالینی مشترک است. آغازگر این برانگیختگی ها ممکن است محرک های بیرونی نظیر موقعیت های تهدید کننده محیطی یا تصاویر ذهنی و تکانه های درونی باشد.

ب ) مؤلفه‌ های شناختی : دومین مؤلفه‌ ی اضطراب احساس ذهنی ، دلواپسی و پریشانی است که اغلب به آن مؤلفه‌ شناختی گفته می شود. به طور معمول افکار ، تصاویر ذهنی و نگرانی های مربوط به اضطراب ، عود کننده ، ناخواسته و سرزده هستند. شکل شناخت ها ممکن است این صورت باشد که ؛

1. 1. گذر ناگهانی یک فکر یا تصویر ذهنی نگران کننده و اضطراب زا

1. 1. فکر ترساننده یا فاجعه آمیز که می‌تواند همراه با یک رویداد خاص باشد یا نباشد

گفتار دوم: باور به معاد

معاد در لغت به معنای بازگشتن و محل رجوع است و در اصطلاح احیا و زنده شدن مردگان در روز رستاخیز می‌باشد. باور به معاد یکی از ارکان اساسی دین در همه ادیان و از اصول دین اسلام است.در دین توجه زیادی به معاد شده به طوری که بنا بر تحقیق مورخان معاد و قیامت و ثواب و عقاب و بازگشت اعمال حدود هزار و هفتصد بار در قرآن آمده و بدین ترتیب یک سوم قرآن ‌در مورد آن می‌باشد.^[۱۹۷] «وَ وَضَعَ المَوازینَ القِسط لِیومِ القیامَهِ فَلاَ تُظلَمُ نَفسً شَیئاً وَ اِن کانَ مِثقَالَ حَبَّهٍ مِن خَردَلِ أَتَینا بِهَا وَ کَفی بِنا حاسِبینَ:و ترازوهای داد را در روز رستاخیز می نهیم پس هیج کس در چیزی ستم نمی بیند و اگر عمل هم وزن دانه خردلی باشد آن را می آوریم و کافی است که ما حسابرس باشیم.»^[۱۹۸]

تو پنداری جهانی غیر از این نیست زمین و آسمانی غیر از این نیست

چو آن کرمی که در پیله نهان است زمین و آسمان او همان اســــت

معاد به عنوان یک باور جهانی در تمام ادیان و ملل وجود داشته و دارد و به طور مستقیم با انسان و ابعاد وجودی او درگیر است.لازمه قبول معاد پذیرفتن روح به عنوان یک امر غیر مادی و حقیقتی فناناپذیر است.هر انسانی در فطرت خود از هر گونه زوال و نیستی گریزان است و این میل به جاودانگی در درون انسان‌ها باعث شده که همواره به ادامه بودن اعتقاد داشته باشد.حتی اگر بد هم باشد باز هم انسان‌ها دوست دارند که مرگ پایان آن ها نباشد و کسانی که مرگ را به عنوان پایان زندگی می دانند سخت از آن هراس دارند.میل به جاودانگی در انسان با این توجیه همراه است که هیچ میلی در طبیعت بیهوده نیست و درون و بیرون از وجود آدمی در ارتباط کامل است.همانطورکه وقتی میل به غذا برای رفع گرسنگی در ما به وجود می‌آید به دنبال غذا در محیط بیرونی می رویم و به میل و نیاز خود پاسخ می گوییم پس حتما برای میل به جاودانگی یک ما به ازای خارجی وجود دارد.

مهمترین آثار و نتایج اعتقاد به معاد این است که هدفی متعالی و جاودانه برای انسان به وجود می‌آید. انسان دیگر در زندگیش احساس پوچی نمی کند و احساس می‌کند که زندگیش هدف دار است.اگر اعتقاد به معاد نباشد انگیزه عقلانی برای انجام امور پسندیده و کارهای خیر باقی نمی ماند همچنان که برای ترک گناهان و مقاومت در برابر آن ها انگیزه ای نمی ماند. چون انسان در مقابل چیزی که از دست می‌دهد چیزی به دست نمی آورد،چنانچه ممکن است آن چیز به درد زندگی این دنیایی انسان بخورد.^[۱۹۹]

در فلسفه نیهیلیسم(پوچ گرایی) می بینیم که جهان مادی غایت و هدف انسان است.انسان بر حسب اتفاق ‌به این دنیا آمده و در آخر هم محو و نابود شده و دیگر هیچ اثری از او باقی نمی ماند.تلخی این امر سبب اضطراب دائم و تردید افرادی که از این تفکر پیروی می‌کنند می شود.افرادی که درک درستی از آفرینش ندارند،زندگی را تنها در این دنیا معنا می‌کنند،دائما درحال گله و شکایت هستند،و ناامیدی جای هیچ نقطه روشنی برای آن ها باقی نگذاشته است.بسیاری از افعال مجرمانه نیز ناشی از همین حس تردیدهاست.گاهی مجرمان قبل از ارتکاب جرم تردید می‌کنند که به واقع هدفی برای زندگی انسان وجود دارد و یا هر عملی که انجام دهند در همین دنیا‌ است و بعد از آن هیچ دنیای دیگری برای پاسخگوییشان در انتظار آن ها نیست.این خود موجب حالت خطرناک افراد می شود و این افراد بالقوه آمادگی انجام جرم را دارند.افرادی چون ابوالعلاء معّری که می‌گوید بر روی سنگ قبرم بنویسید:«این جنایت پدرم بر من بود و من بر احدی جنایتی نکردم.»یعنی پدرم به علت اینکه سبب شد تا من ‌به این دنیا بیایم بزرگترین جنایت را در حق من کرد ولی من ازدواج نکردم تا این جنایت را در حق دیگری نکنم.»کار بسیاری از این افراد به خودکشی می‌رسد چون معنایی برای زندگی نمی یابند یا ممکن است افرادی شوند که برای هیجان دادن یا معنا دادن به زندگیشان دست به انجام جرائمی بزنند که جامعه را تحت تاثیر قرار دهد.یا در اشعار خیام می خوانیم که:

ای بیخبر از کار جهان هیچ نه ای بنیاد تو باد است از آن هیچ نه ای

شد حد وجود تو میان دو عدم اطراف تو هیچ در میان هیچ نه ای^[۲۰۰]

اعتقاد به معاد در نزد باورمندان یک روش تربیتی و عامل نگهدارنده در برابر گناهان و جرائم نیز به شمار می‌آید.مکانیزم کیفر و پاداش اخروی خود می‌تواند یک عامل بازدارنده برای پیشگیری از وقوع جرائم عمل کند.این تدابیر تربیتی برای حذف یک رفتار غلط یا انحراف یا عدم ارتکاب عمل خلاف با مکانیزم پاداش دهی یا به کیفر رساندن نقش مؤثری در تربیت افراد و جلوگیری از ارتکاب آنان به اعمال نادرست واقع گردد.^[۲۰۱] البته این انذار و پاداش هم درجاتی دارد که بعضی از مردم با یک اشاره کوچک بیدار می‌شوند ولی عده ای دیگر را باید با خشم و غضب بیشتری آگاه کرد.^[۲۰۲]

با معاد اندیشی اعمال انسان جهت گیری خاص پیدا می‌کند.سمت و سویی که در آن یاد معاد نقش پررنگی دارد. انسانی که معتقد است خداوند مالک روز رستاخیر است سعی می‌کند به سوی او حرکت کند و از لغزشها و انحرافات دوری گزیند.این اعتقاد مستلزم تنظیم رفتار و اعمال است چرا که با این جهت گیری هر گونه رفتاری سازگار نیست.انسان با این نگرش به یک نوع تعادل و امنیت روحی روانی می‌رسد که تمام روان شناسان و جرم شناسان به دنبال این هدف هستند.^[۲۰۳]

مبحث دوم: باور به توصیه های دینی

حال اینجا باور مؤمنان محک می‌خورد.ما در این فصل به بررسی باور افراد و نقش این باورها در جلوگیری از ارتکاب این جرائم می پردازیم.اینکه داشتن عفت و نگهداشتن چشم و زبان و خشم و شهوت چه تأثیری از عدم وقوع جرائم و انحرافات گرایش افراد به سمت جرم دارد. آیا باور به توصیه هایی که مکرراً از جانب دین به باورمندان شده است می‌تواند در پیشگیری از وقوع جرائم نیز مؤثر واقع شود؟و عفت ورزی آیا راه مناسبی برای نیفتادن به دام جرائم و انحرافات و داشتن یک فکر و روح آرام در زندگی است؟

مِیلــها همچون سگــان خفتـه انـد اندر ایشان خیر و شر بنهفته انـد

چون که قدرت نیست خفته این رَده همچو هیزم پـاره هـا و تــن زده

تا که مــُرداری درآیــد در میــــان نفخ صور حرص کوبد بر سگـــان

چون در آن کوچه خری مردار شــد صد سگ خفته بدن بیـدار شـــد

مو به موی هر سگـی دنـدان شــده وز برای حمله دُم جُـنـبــان شـده

نیمِ زیـرش حیلـه و بــالا غــضــب چون ضعیف آتش که او یابد حطب

صد چنین سگ اندر این تن خفته اند چون شکاری نیستشان بنهفتـه انـد

آری وقتی که می توان این سگان نفس را در گوشه ای نشاند پس چرا باید با مردار خری آنان را بیدار کرد؟وقتی که می شود به راحتی از کنار گناه و انحرافی به آسانی گذشت،وقتی که می توان چشم را از گناه نگه داشت تا روح را وسوسه نکند،زبان را از غیبت و دروغ و هزاران آفت دیگر بر حذر داشت که کسی را آلوده نسازد و انسانی شکم باره نبود تا محرّک بسیاری از ضایعات روحی و جسمی نگردد، و درباره شهوت جنسی عفت پیشه کرد تا هزاران بی آبرویی و معضلات و مشکلات دیگر به بار نیاورد به راستی چرا باید برای این سگان درون خوراک ایجاد کرد!؟

برای مثال افزایشی در سودهای احتمالی شرکت به وجود آید یا رضایت و تمایل سرمایه گذاران برای تقبل ریسک کاهش یابد. در نتیجه هزینه سرمایه افزایش و Q کاهش خواهد یافت که این امر مستقل از سیاست‌های پولی است. البته نسبت Q مستقل از سیاست‌های پولی نیز تغییر می‌کند مثلاً زمانی که در برآورد سودهای آتی تغییر به وجود می‌آید، این موضوع به طور سیستماتیک به سایر متغیرهای اقتصاد ارتباط داده می‌شود. از طرفی شرکت‌هایی که تصمیمات سرمایه گذاری اتخاذ می‌کنند، نسبت به آگاهی از Q برای آن سرمایه گذاری خاص علاقه مند هستند و نسبت به میانگین Q برای شرکت‌ها یا برای کل اقتصاد علاقه و توجهی ندارند. .( نیکومرام وبنی مهد، ۱۳۸۸ )

۲-۴-۳- کاربردهای مالی شاخص Q توبین

اگر شرکت در موقعیت تعادلی باشد، مقدار Q نهایی (افزایش در دارائیهای شرکت / افزایش در ارزش بازار شرکت) آن برابر یک خواهد بود و در واقع تمام سرمایه گذاریهایی که بیش از مقدار هزینه شان به ارزش بنگاه اضافه می‌کنند، قبلاً انجام گرفته اند. به عبارتی سرمایه گذاری تا آنجا ادامه می‌یابد که Q نهایی به سطح عدد یک کاهش یابد. اگر وضعیت طوری باشد که Q نهایی بیشتر از یک باشد، شرکت سرمایه گذاری خود را جهت خرید و نصب ماشین آلات افزایش می‌دهد، ولی اگر Q نهایی کوچکتر از یک باشد، در این صورت شرکت باید موجودی سرمایه را از طریق عدم سرمایه گذاری و یا عدم انجام سرمایه گذاری جایگزینی کاهش دهد. (صالحی، ۱۳۸۰)

تأکیدی که در تئوری Q نهایی روی بازارهای مالی (بازار بورس سهام) صورت گرفته است به خاطر این است که اشخاص و یا شرکت‌ها برای انجام سرمایه گذاری در بخش حقیقی (سرمایه گذاری) با بخش مالی (اوراق قرضه و …) آزادند، ‌بنابرین‏ سرمایه گذاری با بازارهای مالی ارتباط تنگاتنگ دارد.

پس اگر Q متوسط شرکت (ارزش دارایی های شرکت / ارزش بازار شرکت) مورد نظر از سطح تعادلی آن کمتر باشد، بهتر است که به جای خرید ماشین آلات و انجام سرمایه گذاری در این زمینه، به خرید سهام سایر شرکت‌ها اقدام نماید و این بدان معنی است که بازار سهام تمایل دارد که ارزش همه شرکت‌ها را مساوی و معادل یکدیگر سازد به طوری که همه آن ها نسبت به شرکت‌های عمومی به طور یکسان عکس العمل نشان دهند.از طرف دیگر اگر Q شرکتی بزرگتر از یک باشد، ارزش بازار شرکت بزرگتر از ارزش جایگزینی آن خواهد بود. (صالحی، ۱۳۸۰)

اگر ورود شرکت‌ها به آن صنعت آزاد باشد، شرکت‌های دیگر از طریق خرید سهام سرمایه شرکت‌های موجود در آن صنعت، وارد صنعت خواهند شد. از آن جایی که در این صنعت خاص، ارزش بازار بیشتر از ارزش جایگزینی است، ارزش سرمایه گذاری شرکت‌های تازه وارد افزایش خواهد یافت، ‌بنابرین‏ با فرض عدم وجود موانع ورود و باقیماندن شرکت، با ورود شرکت‌های جدید، Q به سمت یک کاهش خواهد یافت، البته یک انحصارگر که می‌تواند مانع ورود دیگران شود. بدون برنامه ریزی درآمدهای انحصاری تحصیل خواهد کرد که مازاد بر بازده معمولی سرمایه به کار گرفته شده اش خواهد بود. بازار این درآمدها را سرمایه ای کرده و ارزش بازار شرکت از ارزش جایگزینی سهام سرمایه بیشتر خواهد شد. در نتیجه Q بالاتر از یک خواهد بود. (لانگ و استولز^[۷۰]، ۱۹۹۴)

‌بنابرین‏ وقتی نرخ Q بین صفر و یک باشد بدان معنا است که هزینه جایگزینی دارایی های شرکت بزرگتر از ارزش بازار شرکت است که این امر دلالت بر کم ارزش گذاری^[۷۱] سهام شرکت دارد و بالعکس وقتی مقدار Q بزرگتر از یک باشد دلیل بر گران بودن سهام شرکت نسبت به هزینه جایگزینی دارایی های شرکت می‌باشد.^[۷۲]

Q توبین بازتابی از تعدادی متغیر مانند دارایی های ثبت شده شرکت و انعکاس نظر بازار درباره شرکت می‌باشد. به عنوان مثال نظر تحلیل گران درباره چشم انداز شرکت یا گمانه زنیها و شایعات بازار را منعکس می‌کند.همچنین Q نهایی توبین، نرخ رشد تغییرات در ارزش شرکت بعد از اضافه شدن هزینه سرمایه برای سهام افزایش یافته از طریق سهام‌داران را اندازه می‌گیرد (برفکت و وایلز، ۱۹۹۴).

۲-۴-۴- مزایا و معایب Q توبین

به طور کلی نسبت Q توبین به ‌عنوان یک معیار تلفیقی (ترکیبی) ارزیابی عملکرد مالی شرکت‌ها از تقسیم ارزش بازار شرکت به ارزش جایگزینی دارایی های شرکت به دست می‌آید. با توجه به اینکه نسبت Q توبین خود دارای نسخه های متفاوتی بوده، در این تحقیق مدل Q ساده به کار گرفته شده که در مخرج کسر این نسبت از ارزش دفتری دارایی های شرکت استفاده گردیده است. از آنجا که هر معیار ارزیابی عملکرد دارای مزایا و معایبی است، این نسبت نیز از این امر مستثنی نمی باشد. به نظر می‌رسد از جمله معایب و مزایایی که می توان برای آن برشمرد عبارتند از:

معایب:

الف) محاسبه ارزش جایگزینی دارایی های شرکت مشکل است و در مواردی می‌تواند غیرممکن نیز باشد.

ب) تعیین ارزش بازار سهام شرکت‌هایی که عضو بورس اوراق بهادار نیستند و یا سهام شرکت‌هایی که عضو بورس اوراق بهادار هستند ولی سهامشان دادوستد نمی‌شود، مشکل است.

ج) در مخرج کسر این نسبت، دارایی های نامشهود شرکت در نظر گرفته نمی‌شود ‌بنابرین‏ عملکرد شرکتی که سرمایه گذاری زیادی در دارایی های نامشهود نموده است می‌تواند اغراق آمیز باشد.

مزایـا:

الف) سادگی در فهم برای استفاده کنندگان و تحلیلگران مالی.

ب) سهولت دسترسی به اطلاعات مورد نیاز جهت محاسبه این نسبت (در مدل Q ساده).

اعاده وضع به حالت قبل از ایجاد خسارت یکی دیگر از طرق جبران خسارت است که به نفع زیان دیده می‌باشد. در ماده ۳۲۹ قانون مدنی به جبران خسارت از طریق اعاده به وضع سابق اشاره دارد که مقرر داشته اگر کسی خانه یا بنای کسی را خراب کند باید آن را به مثل صورت اول بنا نماید و اگر ممکن نباشد باید از عهده قیمت برآید» هر چند که این ماده اختصاص به اتلاف بنا دارد اما از حکم آن می توان در سایر موارد نیز استفاده کرد. ‌بنابرین‏ مسئولیت مالک، مسئولیت ناشی از خساراتی است که اموال وی ایجاد کرده و این مسئولیت در قلمرو تسبیب جای دارد و اشکالی به نظر نمی رسد که مالکی را که مال او سبب خسارت شده، به اعاده وضع زیان دیده محکوم کرد. مثلاً در صورت خرابی ساختمان همسایه، ناشی از انفجار تأسیسات نفت و گاز، مالک را ملزم نموده ساختمان همسایه را به حالت قبل از خرابی بنا کند. البته همان گونه که قبلاً نیز گفته شد رویه قضائی دادگاه معمولاً به تعیین قیمت کارشناسی خسارات وارده می‌باشد.هدف از ایجاد مسئولیت مدنی این است که زیان به طور کامل جبران شود و زیان دیده وضع پیشین را بازیابد پس تا جایی که این راه باز است نباید از صورت ناقص جبران خسارت استفاده کرد. مانند جبران ضرر از راه دادن معادل و یا دادن قیمت به عنوان معادل ضرر ،پرداخت پول متداول ترین راه جبران خسارت است . میزان پولی که دادگاه به عنوان جبران خسارت تعیین می‌کند باید با میزان ضرر وارد شده متناسب باشد باید معیار تعیین خسارت مقدار پولی است که بتواند زیان دیده را هر چه بیشتر به وضع پیشین خود نزدیک کند وتمام ضرر را جبران کند^[۲۴۵].یکی از وسایل تامین جبران خسارت برای اینکه خسارتی جبران نشده باقی نماند گسترس صنعت بیمه ،به خصوص بیمه های اجباری وبیمه مسئولیت می‌باشد که به جهت کاربرد زیاد آن در صنایع بالاخص صنایع نفت وگاز در بخش بعد به تفصیل ‌به این موضوع خواهیم پرداخت .

الف: اعاده وضع سابق

بهترین شیوه جبران خسارت آن است که وضع زیان دیده کاملا به حالت پیش از ورود ضرر باز گردانده شود و چون هدف مسئولیت مدنی ،جبران کامل خسارت است این شیوه بر دیگر راه های جبران خسارت ترجیح دارد. به عبارت دیگر ، در این شیوه ضرر کاملا محو می شود.جبران خسارت از طریق اعاده وضع را می توان از ماده ۳۲۹ ق.م استنباط کرد که مقرر می‌دارد:اگر کسی خانه یا بنای کسی را خراب کند باید آن را به مثل صورت اول بنا نماید و اگر ممکن نباشد باید از عهده قیمت آن برآید.هر چند ماده مذکور اختصاص به اتلاف دارد اما از حکم مندرج در آن می توان در سایر موارد نیز استفاده کرد.^[۲۴۶] ‌بنابرین‏ هر چند مسئولیت مالک تأسیسات صنعتی ،مسئولیت ناشی از خساراتی است که اموال وی ایجاد کرده و این مسئولیت عموماً ناشی از تسبیب است با این حال به نظر می‌رسد به توان مالک تأسیساتی را که سبب خسارت شده ،به اعاده وضع زیان دیده به حالت سابق ملزم نمود و بر فرض هرگاه بر اثر ریزش دیوار تأسیسات صنعتی و یا انفجار در داخل آن تأسیسات، دیوار ملک مجاور ویران شود،می توان مالک تأسیسات را ملزم نمود که دیوار را به حالت قبل از خرابی بسازد.

ب : جبران خسارت از طریق پرداخت معادل ریالی

اعاده وضع سابق وجبران عینی به رغم اینکه بهترین را جبران خسارت است ، لیکن همیشه امکان پذیر نیست و در تمامی موارد موجب جبران خسارت گذشته و یا آنکه قاضی با اختیار مندرج در ماده ۳ ق.م.م آن را مناسب نداند ،در این موارد باید معادل آنچه بر اثر فعل یا ترک فعل مسئول حادثه از دارایی زیان دیده خارج شده است به دارایی او وارد شود.^[۲۴۷] قانون‌گذار در ماده ۳ ق.م.م اعلام نموده دادگاه میزان وطریقه وکیفیت آن را با توجه به اوضاع واحوال قضییه تعیین خواهد کرد. ‌بنابرین‏ هر چند اجبار زیان دیده به دریافت قیمت به جای مثل به موجب قواعد قانون مدنی ممکن نیست اما دادگاه ها معمولا با توجه به سهولت جبران خسارت به وسیله پرداخت قیمت ،پرداخت قیمت را جانشین دریافت مثل می‌کنند وزیان دیده نیز با آن موافقت می‌کند.

گفتار دوم :اصل جبران کامل خسارت در ارتباط با مسئولیت مالک

در مسئولیت مدنی هدف آن است که زیان به صورت کامل محو شود و در عین حال نباید به نحوی عمل کرد که وضعیت زیان دیده نسبت به قبل از ورود ضرر بهتر شود .در حقوق ایران هرچند در قوانین به جنبه تنبیه پرداخت غرامت واثر بازدارندگی مسئولیت مدنی تصریح نشده لیکن تحت تأثیر حقوق اسلامی که در آن مسئولیت مدنی به طور کامل از مسئولیت کیفری تفکیک نشده است ،خسارت تنبیه به چشم می‌خورد مانند ماده۳۱۴ق.م در باب غصب ویا مواد مربوط به موجبات ضمان و دیات در قانون مجازات اسلامی که در عین حال که ناظر به نوعی مجازات است به زیان دیده دیه پرداخت می شود تا خسارت وارده به او جبران شود.

بیش از یک قرن است که تفکر غالب مدیریت بر این محور چرخیده است و می چرخد که تمامی تلاش های سازمان باید در جهت بهبود مستمر باشد. همزمان با اوج گیری نهضت مشتری مداری و ظهور زوایای جدید در مطالعات مدیریتی، مفهوم رفتار شهروندی سازمانی نیز در مطالعات مربوط به سازمان مد نظر قرار گرفته است؛ مبنی بر اینکه که نگرش ها و رفتارهای کارکنان می‌تواند تاثیری مثبت و یا منفی بر کیفیت خدمات داشته باشد. در مکاتب اولیه مدیریت، افراد با رفتارهایی ارزیابی می شدند که در شرح شغل و شرایط احراز، از شاغل انتظار می‌رفت ولی امروزه رفتارهایی فراتر از آن ها مد نظر قرار گرفته است. این رفتارها با مفاهیم رفتارهای پیش اجتماعی، رفتارهای فرانقشی، عملکرد زمینه ای، رفتارهای خودجوش و یا رفتار شهروندی سازمانی مدنظر قرار گرفته اند. امروزه این رفتارها جزء جدایی ناپذیری در مدیریت عملکرد محسوب شده و در جنبه‌های مختلف سازمانی وارد شده اند(بریف^[۱]، ۲۰۱۰). ‌بنابرین‏ پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه بین هوش معنوی و شادکامی با رفتار شهروندی سازمانی انجام می‌گیرد.

۱-۲- بیان مسئله

در نظام بوروکراتیک تمام تلاش مدیران در جهت کسب کارایی بیشتر با حفظ سلسله مراتب هرمی سازمان بوده است. به همین جهت مناسبات سطحی و غیرقابل اطمینان بین افراد وجود دارد. اما در نظام ارزشی انسانی و دمکراتیک مناسباتی درست و قابل اطمینان در میان مردم به وجود می‌آید. در چنین محیطی به سازمان و اعضای آن فرصت داده می شود که تا حد توان پیش روند. بر این اساس توجه به شهروندان در نظام ارزشی دمکراتیک رو به افزایش است. اکنون که اهمیت شهروندان به عنوان یکی از منابع بسیار مهم سازمان درک شده است، رفتار آن ها هم می‌تواند بسیار با اهمیت تلقی شود و از این روست که محققان زیادی به تجزیه و تحلیل رفتار شهروندی پرداخته‌اند(اسلامی و سیار، ۱۳۸۶).

از مفاهیمی که در دنیای سازمانی امروز اهمیت زیادی پیدا کرده و نقش ویژه ای در پیشرفت و بهبود سازمانی دارد، بحث رفتار شهروندی سازمانی است. مفهوم رفتار شهروندی سازمانی^[۲] اولین بار توسط بیتمن و ارگان^[۳] (۱۹۸۰؛ به نقل اسلامی و سیار، ۱۳۸۶) به دنیای علم ارائه شد. تحقیقات اولیه ای که در زمینه رفتار شهروندی سازمانی انجام گرفت بیشتر برای شناسایی مسئولیت ها و یا رفتارهایی بود که کارکنان در سازمان داشتند، اما اغلب نادیده گرفته می شد. این رفتارها با وجود اینکه در ارزیابی های سنتی عملکرد شغلی به طور ناقص اندازه گیری می شدند و یا حتی گاهی اوقات مورد غفلت قرار می گرفتند، اما در بهبود اثربخشی سازمانی مؤثر بودند. این اعمال را که در محل کار اتفاق می افتند این گونه تعریف می‌کنند: “مجموعه ای از رفتارهای داوطلبانه و اختیاری که بخشی از وظایف رسمی فرد نیستند، اما با این وجود توسط وی انجام و باعث بهبود مؤثر وظایف و نقش های سازمان می‌شوند”. با توجه ‌به این تعریف، از انسان به عنوان شهروند سازمانی انتظار می رود که بیش از الزامات نقش خود و فراتر از وظایف رسمی، در خدمت اهداف سازمان فعالیت کند. به عبارت دیگر، ساختار رفتار شهروندی سازمانی به دنبال شناسایی، اداره و ارزیابی رفتارهای فرانقش کارکنانی است که در سازمان فعالیت می‌کنند و در اثر این رفتارهای آنان اثربخشی سازمانی بهبود می‌یابد(اپل بام و همکاران^[۴] ، ۲۰۰۴؛ به نقل از اسلامی و سیار، ۱۳۸۶).

نتایج تحقیقات نشان داده است که عوامل چندی می‌توانند در بروز این رفتارها نقش داشته باشند. لذا، در این تحقیق به نقش احتمالی دو عامل هوش معنوی^[۵] (SQ) و شادکامی^[۶] پرداخته می شود. امروزه اهمیت استفاده از افراد با ویژگی­های خاص ذهنی و مهارتی بسیار پررنگ تر شده است. تلاش سازمان­ها همیشه انتخاب و استخدام افراد موفق، باهوش، باپتانسیل ها و توانایی‌های بالاتر بوده است. به همین دلیل هنگامی که مفهوم بهره هوشی^[۷](IQ) در اوایل قرن بیستم مطرح شد، نظر بسیاری را به خود جلب کرد. ولی در سازمان ها، بعضی از افرادی که بهره هوشی بالاتری داشتند، هنگام برقراری روابط اجتماعی با مشتریان یا هنگام کار گروهی با مشکل روبرو می شدند در حالی که برخی از افرادی که بهره هوشی پایین تری داشتند نه فقط در چنین موقعیت هایی بهتر عمل می‌کردند بلکه در زندگی و کسب و کار نیز بسیار موفق بودند. جستجوی محققین برای یافتن این برتری به ارائه هوش هیجانی^[۸](EQ) انجامید. هوش هیجانی کمک می‌کند افراد در روابط اجتماعی و خانوادگی خود موفق­تر بوده و در هر موقعیتی بهترین رفتار و عکس العمل را داشته باشند اما هنوز ابهامات و فضاهای تکمیل نشده ای در مجموعه هوش انسانی وجود داشت رفتارهایی که بهره هوشی و هوش هیجانی قادر به ‌پاسخ‌گویی‌ به آن ها نبوده اند. لذا، سازمان های امروز به دنبال افرادی هستند که مهارت‌ها و توانایی‌های فراتر از بهره هوشی و هوش هیجانی دارند، کسانی که کنجکاوی سیری ناپذیری دارند و همیشه به دنبال پاسخ پرسش های اساسی در زندگی خود هستند. کسانی که تغییرات آن ها را نگران نمی­کند بلکه در هر تغییری به دنبال فرصت جدیدی می­گردند. نگرشی که امروزه در کنار بهره هوشی و هوش هیجانی مطرح شده است، مبحث هوش معنوی است که ‌در مورد کارکنان سازمان و در زمینه مدیریت و توسعه فردی مورد توجه قرار می‌گیرد(کامکار،۱۳۸۶).

هوش معنوی، هوشی است که با کمک آن فرد به عمیق ترین معانی، ارزش‌ها، اهداف و بالاترین انگیزش‌های خود دست می‌یابد. هوش معنوی در واقع هوش اخلاقی فرد است که به وی توانایی درونی برای تشخیص درست از خطا را می‌دهد. به بیان دیگر با کمک آن خوب بودن، حقیقت، زیبایی و دگرخواهی را در زندگی به کار می‌گیرد(زوهر و مارشال^[۹]، ۲۰۰۰).

آنچه در مجموعه هوش های انسانی قابل توجه است این است که هوش معنوی نه فقط تصویر هوش انسانی را کامل می­ کند بلکه بهره هوشی و هوش هیجانی فرد را نیز مدیریت کرده و به وی کمک می‌کند تا بهترین استفاده را از بهره هوشی و هوش هیجانی خود داشته باشد. از این رو به نظر می‌رسد، در دنیای کسب و کار، سازمانی که نیروهای آن از هوش معنوی بالا برخوردارند، فضای مثبت و سازنده ای دارد­ و علی‌رغم بحث هایی که در تبادل افکار و خواسته ها صورت می‌گیرد، حس احترام بالایی بین افراد وجود دارد و هر کس آماده است که در شرایط مورد نیاز، به کمک دیگران برود. بدیهی است چنین سازمانی مستقیم به سوی موفقیت پیش می­رود، موفقیتی که نتیجه اش تنها به سود سهام‌داران نیست، بلکه تک تک افراد سازمان همان‌ طور که در رسیدن ‌به این موفقیت نقش دارند، از آن سود خواهند برند(کامکار،۱۳۸۶).