جدول (۲-۱): خلاصه تحقیقات صورت گرفته در زمینه تحقیق حاضر

تاریخ
محقق
متغیرهای تحقیق
نتایج

۱۳۹۳

قسوری

نسبت‌های صورت جریان وجوه نقد و ورشکستگی با بهره گرفتن از مدل آلتمن

به صورت خلاصه نتایج حاصل از این پژوهش بیان می‌کنند که نسبت‌های صورت جریان وجوه نقد در تشخیص ورشکستگی شرکت‌ها مفید می‌باشند.

۱۳۹۲

اسماعیلی

چرخه تجاری، پایداری الگوهای پیش‌بینی ورشکستگی، محیط اقتصادی

انتظار می‌رود شرایط اقتصادی تأثیر متفاوتی بر داده های حسابداری و عملکرد شرکت‌ها و درنهایت بر مدل‌های پیش‌بینی ورشکستگی داشته باشد.

۱۳۸۴

کاظم هارونکلایی

شاخص‌های ورشکستگی و تداوم فعالیت

با توجه به تأیید شدن فرضیه تحقیق مبنی بر وجود رابطه بین شاخص‌های ورشکستگی و تداوم فعالیت می‌توان از شاخص‌های ورشکستگی برای پی بردن به ابهام در خصوص تداوم فعالیت شرکت‌ها استفاده کرد.

۱۳۸۴

سلیمانی

توانایی نسبی تداوم فعالیت (توانمندی مالی) بر اساس مدل زاوگین

به دلیل شرایط محیطی و اقتصادی حاکم بر بورس ایران، مدل زاوگین برای پیش‌بینی احتمال ورشکستگی کارا نبوده و مناسب‌ترین مدل، مدلی است که ضرایب آن بر اساس شرایط ایران تعدیل گردیده باشد.

تاریخ

محقق

متغیرهای تحقیق

نتایج

۱۳۸۳

رضا راعی و سعید فلاح‌پور

نسبت جاری، نسبت سود قبل از بهره و مالیات به دارایی‌ها، حقوق صاحبان سهام به بدهی‌ها، سرمایه در گردش به‌کل دارایی‌ها و نسبت سود قبل از بهره و مالیات به فروش

مدل ANN شبکه های عصبی مصنوعی ” در پیش‌بینی درماندگی مالی، به طور معنی‌داری نسبت به “مدل MDA مدل تفکیک‌کننده چند متغیره ” از دقت پیش‌بینی بیشتری برخوردار است.

۱۳۸۱

ساسان مهرانی، کاوه مهرانی و غلامرضا کرمی

بازده حقوق صاحبان سهام، رشد فروش، رشد سود، حجم معاملات، تعداد خریداران، و تعداد دفعات معامله

آن‌ ها تفاوت معنی‌داری بین بازده سهام این دو گروه پیداکرده‌اند. در مدل نهایی آن‌ ها، تنها دومتغیر بازده حقوق صاحبان سهام و رشد فروش به عنوان متغیرهای توضیح‌دهنده شرکت‌های موفق و ناموفق استفاده شده است؛ و سایر متغیرها رابطه مهمی با طبقه‌بندی انجام‌شده نداشته‌اند.

۱۳۸۱

امیری

شاخص‌های مالی، صنعت و غیره

‌به این نتیجه رسید که با بهره گرفتن از شاخص‌های مذکور می‌توان ورشکستگی شرکت‌ها را پیش‌بینی کرد.

۲۰۱۴

برتولد

عدم وصول مطالبات و ورشکستگی شرکت

بانک‌ها می‌توانند از طریق واسطه‌گری‌هایی که ‌در زمینه دریافت پرداخت مطالبات و بازپرداخت‌ها دارند، بر کارایی عملکردی شرکت‌ها مؤثر باشند.

۲۰۱۳

ریچاردسون و همکاران

ورشکستگی بانک‌ها و تأثیر آن بر ورشکستگی شرکت‌ها

با ورشکستگی بانک‌ها نه تنها شرکت‌های زودبازده روبه‌زوال خواهند رفت، بلکه تمام ساختار اقتصادی جامعه به هم می‌ریزد

۲۰۱۰

چن و دو

نسبت‌های مالی، نسبت‌های غیرمالی و تحلیل عاملی

روش‌های مورداستفاده توسط آن‌ ها، روش شبکه های عصبی مصنوعی و داده‌کاوی^[۳۱] بود. نتایج نشان می‌دهد که دقت پیش‌بینی ANN از روش خوشه‌بندی DM بیشتر است.

۲۰۰۸

وو، لیانگ و یانگ

نسبت سودآوری، نسبت کل بدهی به‌کل دارایی، نسبت موجودی کالا، نسبت حسابهای دریافتنی، گردش کل دارایی‌ها، شاخص سود و شاخص جریانات نقدی

هم روش شبکه های عصبی احتمال گرا و هم روش تحلیلی ممیزی چندگانه طبقه‌بندی‌های خوبی را ارائه می‌دهند ولی نسبت به تحلیل ممیزی چندگانه، روش شبکه های عصبی دقت پیش‌بینی بیشتری دارد و مستلزم نرمال بودن چند متغیره داده ها نیز نمی‌باشد

تاریخ
محقق
متغیرهای تحقیق
نتایج

۲۰۰۸

چونگ هو

سرمایه در گردش به‌کل دارایی‌ها، سود انباشته به‌کل دارایی‌ها، سود قبل از بهره و مالیات به‌کل دارایی‌ها، ارزش بازار حقوق صاحبان سهام به‌کل بدهی و فروش به‌کل دارایی‌ها

نتایج نشان می‌دهد که مدل پیشنهادی او بهتر عمل می‌کند

۲۰۰۶

کوچران و همکاران،

سود خالص به‌کل دارایی‌ها، جریان وجه نقد به‌کل بدهی‌ها و کل دارایی‌ها

پارامترهای سود خالص به‌کل دارایی‌ها، جریان وجه نقد به‌کل بدهی‌ها و کل دارایی‌ها سه عنصر کلیدی در پیش‌بینی ورشکستگی شرکت‌ها هستند.

مدل مفهومی تحقیق

در این تحقیق از مدل یانگ و همکاران(۲۰۱۴) استفاده شده است. وی تحقیق خود را ‌در مورد رابطه بین تأثیر نسبت‌های مالی بر عملکرد مالی(نسبت کیوتوبین)شرکت‌ها به انجام رسانیده اند. مدل تحقیق آن ها به صورت زیر می‌باشند:

Q-TOBIN=α+β_۱NN₁+ β_۲NN₂ + β_۳NB₃+β_۴ NB _۴ +β_۵ NB _۵+ β_۶NF₆+ β_۷ NF _۷ +β_۸ NF _۸+ β_۹ NF _۹ + β_۱۰ NF _۱۰+β_۱۱ NF _۱۱ +β_۱۲ NF _۱۲+β_۱۳NS₁₃+ β_۱۴ NS _۱۴ + β_۱۵ NS _۱۵+β_۱۶ NS _۱۶ +β_۱۷ NS _۱۷+β_۱۸ NS _۱۸+ β_۱۹NBS₁₉ + β_۲۰NBS₂₀+ ε

که در آن:

1. 1. Q-TOBIN :عملکرد مالی

1. 1. NN_1: :ﻧﺴﺒﺖ ﺟﺎری‬

1. 1. NN₂:ﻧﺴﺒﺖ آﻧﻲ

1. 1. NB_3: :ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺪﻫﻲ

1. 1. :NB _۴:نسبت بدهی به حقوق صاحبان سهام

1. 1. NB _۵: :ﺗﻮان ﭘﺮداﺧﺖ ﺑﻬﺮه

1. 1. NF_6: :ﮔﺮدش ﺣﺴﺎبﻫﺎی درﻳﺎﻓﺘﻨﻲ‬

1. 1. NF _۷: :ﻣﺘﻮﺳﻂ دوره ی وﺻﻮل ﻣﻄﺎﻟﺒﺎت‬

1. 1. NF _۸: :ﮔﺮدش ﻣﻮﺟﻮدی ﻛﺎﻻ‬

1. 1. NF _۹ :دوره ی ﮔﺮدش ﻛﺎﻻ

1. 1. :NF _۱۰: :ﮔﺮدش ﻣﺠﻤﻮع داراﻳﻲ ﻫﺎ

1. 1. NF _۱۱ :ﮔﺮدش داراﻳﻲ ﻫﺎی ﺛﺎﺑﺖ‬

1. 1. NF _۱۲: :ﮔﺮدش ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ ی درﮔﺮدش‬

1. 1. NS_13: :ﺣﺎﺷﻴﻪی ﺳﻮد ﻧﺎﺧﺎﻟﺺ

1. 1. NS _۱۴ :ﺣﺎﺷﻴﻪی ﺳﻮد ﻗﺒﻞ از ﻛﺴﺮ ﻣﺎﻟﻴﺎت

1. 1. NS _۱۵: :ﺑﺎزده ﺳﺮﻣﺎﻳﻪ

1. 1. NS _۱۶ :ﺑﺎزده ی ارزش وﻳﮋه

1. 1. NS _۱۷: :ﺣﺎﺷﻴﻪی ﺳﻮد ﻋﻤﻠﻴﺎﺗﻲ

1. 1. NS _۱۸: :ﺣﺎﺷﻴﻪی ﺳﻮد ﺧﺎﻟﺺ

1. 1. NBS₁₉:ﻧﺴﺒﺖ ﻗﻴﻤﺖ ﺳﻬﺎم ﺑـﻪ درآﻣـﺪ ‬

1. NBS_20: :ﺳﻮد ﻫﺮ ﺳﻬﻢ

در این تحقیق مشابه کار یانگ و همکاران(۲۰۱۴) معادله فوق‌الذکر به عنوان یک رابطه پارامتریک تعریف‌شده که در آن مقادیر متغیرهای مستقل و تابعی بر مبنای عملکرد تاریخی شرکت‌ها در یک بازه ۵ ساله تعیین _۲۰β و …….و _۲β و _۱β و α به عنوان پارامترهای مجهولی تلقی شده که با بهره گرفتن از رگرسیون خطی مرکب و تحلیل داده های تابلویی برآورد شده اند.

فصل سوم:

روش تحقیق

مقدمه

در این فصل ابتدا ‌در مورد روش تحقیق بحث می‌شود، سپس با جامعه آماری، حجم نمونه و روش اندازه‌گیری و همچنین ابزار جمع ­آوری اطلاعات آشنا شده و درنهایت پس از تشریح متغیرهای تحقیق و شیوه سنجش آن‌ ها، ‌در مورد روش تجزیه‌و تحلیل اطلاعات و نحوه آزمون فرضیات بحث می‌شود.

روش کلی تحقیق

روش تحقیق مورداستفاده در این تحقیق از جهت هدف، روش گردآوری داده ها و استنتاج و نهایتاًً طرح تحقیق به صورت زیر بوده است:

۴٫ تعهد نامتناسب با خطر مورد نیاز

۵٫ تحت کنترل و آسیب پذیر بودن بنیان‌گذار

۶٫ نبود یک آزمایش واقعی از طریق پاسخگوئی به سوالاتی همچون چه کاری را می‌خواهیم انجام دهیم؟ چگونه و جه موقعی و به وسیله چه کسی می‌خواهیم آن را انجام دهیم؟

۲-۳-۴- طفولیت یا INFANT

با توجه به چرخه عمر شرکتی مشاهده می نمائیم که دومین دوره طفولیت (Infant) می‌باشد که دارای ویژگی های زیر می‌باشد:

۱٫ شرکت پیوسته در حال خلق نیازهای جدید برای بازار و کارآفرینی است.

۲٫ مدیریت با طرحها و ایده‌هّای فراوانی مواجه است که از سوی کارکنان یا از راه های دیگر و به صورت پیشنهاد مطرح گردیده‌اند.

۳٫ از مطرح شدن و ارائه نمودن ایده ‌های جدید در شرکت استقبال می‌شود و مشکلات ناشی از آن به عنوان فرصتی برای کارآفرینی یا بهبود کارهای جاری شرکت تلقی می‌شود.

۴٫ تصمیمات گرفته شده در قسمتهای بازاریابی و فروش، جهت نفوذ و افزایش سهم شرکت در بازار، بر نحوه پذیرش طرحها و برنامه ها در دیگر قسمتها تاثیر می‌گذارد.

۵٫ افرادی که طرحها و ایده های جدیدی پیشنهاد دهند، مورد تشویق مدیریت قرار می‌گیرند.

۶٫ طرحهای توجیه شرکت به موقع به تصویب مدیریت می‌رسند.

۷٫ مدیریت تلاش می‌کند با مشارکت بیشتر کارکنان، دامنه فعالیت‌های شرکت گسترش یابد و روند رشد شرکت تسریع گردد.

۸٫ نقش کارکنان در حصول نتایج موفقیت آمیز در چرخه فعالیت‌های شرکت و میزان فداکاری و مسئولیت پذیری آنان در انجام امور محوله، در ارزشیابی و ارتقای آنان مؤثر است.

۹٫ تعویض رهبر (بنیان‌گذار یا مدیر عامل) منجر به دگرگونی اساسی در شرکت می‌گردد.

۱۰٫ تصمیمات استراتژیک و حیاتی شرکت ‌در مورد جهت حرکت شرکت، نوع و نحوه انجام فعالیت‌ها توسط مدیریت اتخاذ می‌شود.

۱۱٫ مدیریت در برخی از امور که لازم باشد، به مشاوره نیز می‌پردازد.

۱۲٫ مدیریت، به راحتی، می‌تواند هر گونه مقرراتی را، حتی خارج از قاعده معمول در سوابق همین شرکت و یا شرکت‌های مشابه، وضع نماید.

۱۳٫ ایجاد تغییرات در ساختار شرکتی به راحتی میسر می‌گردد.

۱۴٫ تغییرات عمدتاً، در ساختار شرکتی، سیستم حقوق و پاداش یا سیستم‌های اطلاعاتی صورت می‌گیرد.

۱۵٫ کارکنان برای انتخاب نحوه انجام امور محوله آزاد هستند، مگر در مواردی که مدیریت، صراحتا، محدودیتی وضع کرده باشد.

۲-۳-۵- گذر از مرحله طفولیت

گذر از مرحله طفولیت دارای ویژگی های زیر می‌باشد:

۱٫ تشکیلات شرکتی، پست شرکتی، عنوان و سلسله مراتب ‌در شرکت وجودنداردوشرکت دارای حداقل مقررات،سیستم،دستورالعمل انجام کاروبودجه بندی است

۲٫ تمرکز زیادی در اداره شرکت وجود دارد و تقریبا، همه اختیارات در دستان مدیر عامل است و تفویض اختیار صورت نمی‌گیرد.

۳٫ شرکت تامین اجتماعی اجازه نداده است که دخالت عوامل خارجی موجب خارج شدن کنترل شرکت رفاه گستر از دست وی شود.

۴٫ مدیریت تلاش می‌کند تا حد ممکن توازنی بین هزینه ها و درآمدهای شرکت برقرار کند.

۵٫ مدیریت اقدام به سرمایه گذاری در زمینه‌هایی ‌کرده‌است که در کوتاه مدت به نتیجه می‌رسند.

۶٫ شرکت تمام توان خود را جهت افزایش تولید و فروش هر چه بیشتر محصول به کار گرفته است.

۷٫ شرکت از طریق ارائه تخفیف های ویژه توانسته است به میزان قابل توجهی فروش خود را افزایش دهد.

۸٫ شرکت تا حد ممکن به شکایت های مشتریان رسیدگی می‌کند.

۹٫ کارکنان نسبت به انجام وظایفشان متعهد هستند.

۱۰٫ کارکنان تمام وقت در اختیار شرکت هستند و حتی، گاهی، مجبور می‌شوند در ایام تعطیل نیز به سر کار بیایند.

۲-۳-۶- مرحله مرگ در طفولیت(InfantMortality)

مرحله مرگ در طفولیت دارای ویژگی های زیر می‌باشد:

۱٫ سیستم‌ها، مقررات و آیین نامه‌هایی وجود دارد که تناسبی با فعالیت‌های شرکت ندارند.

۲٫ مدیریت (بنیان‌گذار) اقدام به تفویض اختیارات زودتر از موعد ‌کرده‌است.

۳٫ مقررات و آیین نامه‌های دولتی موانع زیادی برای ادامه حرکت شرکت ایجاد کرده‌اند، به نحوی که هزینه مشاوران حقوقی و زمان لازم جهت برخورد با این قوانین و مقررات از توان شرکت خارج گشته است.

۴٫ دخالت عوامل خارج از شرکت ( شرکا، سهام‌داران، دولت و …) درامورشرکت به حدی است که،عملاکنترل شرکت از دست مدیریت (بنیان‌گذار) خارج گردیده است.

۵٫ جریان نقدینگی شرکت بیش از حد منفی است و شرکت توان برآوردن تعهدات مالی خود را ندارد.

۶٫ مدیریت در محاسبه هزینه ها و درآمدهای حاصل از حسابهای دریافتنی و موجودی جنسی شرکت، دقت کافی را ندارد.

۷٫ مدیریت برای تامین نقدینگی شرکت، اقدام به دریافت وامهای کوتاه مدت ‌کرده‌است.

۸٫ مدیریت قراردادهای بزرگ و پرخطری را منعقد ‌کرده‌است که، عملا، از توان شرکت خارج هستند.

۹٫ مشتریان معاملات خود را تکرار نمی‌کنند.

۱۰٫ علایم وظیفه شناسی در میان کارکنان کمتر مشاهده می‌شود و اغلب آن ها تنها در وقت اداری در شرکت حضور می‌یابند(واعظ پور،۱۳۹۲).

۲-۳-۷- مرحله رشد سریع(Go-Go)

مرحله رشد سریع دارای ویژگی های زیر می‌باشد:

۱٫ شرکت محصولات (خدمات) جدیدی ارائه می‌کند و از حالت تک محصولی خارج گردیده است.

۲٫ شرکت تلاش می‌کند سطح خدمات ارائه شده را افزایش دهد.

۳٫ شرکت فروش و موفقیت را یکسان می‌داند و سود را به عنوان درصد ثابتی از فروش متوقع است.

۴٫ هدف شرکت فروش بیشتر ونفوذدربازاراست،ولی،برنامه مناسبی برای این منظورتدوین نشده است.

۵٫ معمولا قیمت تمام شده کالایی که تولید شده نامعلوم است و یا هزینه های محاسبه شده کمتر از مقدار واقعی است.

۶٫ مدیریت زمان و تمرکز کافی برای هماهنگ کردن امور ندارد و به آزمایش و کسب تجربه به روش سعی و خطا می‌پردازد.

۷٫ رشد شرکت بر اساس برنامه نیست، بلکه، بر اساس نیاز محیط و به صورت واکنشی است.

۸٫ شرکت دچار کمبود جا و مکان است.

۹٫ محل‌کار افراد پراکنده است و در هرمکانی که لازم باشد حضور می‌یابند.

۱۰٫ تعداد جلسات کم و زمان آن ها معمولا کوتاه است و مکان ویژه‌ای برای برگزاری جلسات وجود ندارد.

۱۱٫ شرکت بر محور افراد شرکتدهی شده است و هر گونه تغییری در سطح کارکنان یا مدیریت می‌تواند باعث بروز تغییرات شدید رفتاری در اداره و یا بقای شرکت گردد.

۱۲٫ مجوز انجام فعالیت برای کارکنان در سطح وسیعی وجود دارد و در صورت بروز اشتباه، بخشوده می‌شوند.

۱۳٫ انتظار می‌رود که هر کس، آنچه را لازم است، انجام دهد و برا ی انجام کارها فرهنگ پارتیزانی حاکم است.

۱۴٫ محدوده مسوولیتها مبهم است و بین وظایف کارکنان تداخل وجود دارد.

۱۵٫ مدیریت دچار بحران تفویض اختیار است(همان منبع).

۲-۳-۸- مرحله گذر از رشد سریع

مرحله گذر از رشد سریع دارای ویژگی های زیر می‌باشد:

۱٫ مدیریت درگیر فعالیت‌هایی شده است که ارتباطی با فعالیت‌های شرکت ندارند.

۲٫ مدیریت در تلاش است تا از هر فرصتی که پیش می‌آید برای گسترش فعالیت‌های شرکت بهره ببرد، اما، دچار بحران تعیین اولویت سرمایه گذاری است.

سطح چهارم: ارزیابی نتایج^[۷۳]

در نهایت چهارمین سطح ازشیابی کرک پاتریک اندازه گیری نتایج است. این سطح از ارزشیابی اشاره دارد به نتایجی که آموزش افراد برای شرکت و سازمان دارد می کند. این سطح موفقیت برنامه را در اصطلاحاتی که مدیران و سرمایه گذاران می‌توانند درک نمایند، مانند افزایش تولید و بهبود کیفیت می سنجند. برای بیشتر سازمان ها و شرکت ها این دلیلی برای وجود برنامه آموزشی است(پاتریک، ۱۹۹۴).

همان طور که اشاره شد سطح چهارم که سطح ارزیابی نتایج نامیده می شود در واقع به میزان تأثیرات ناشی از آموزش در سازمان می پردازد. کرک پاتریک معتقد است تلاش برای اندازگیری نتایج خاص ترسوها نیست، بلکه اندازگیری آموزشی در قالب نتایج ممکن است بهترین راه برای اندازه گیری اثر بخشی باشد. هم چنین کرک پاتریک معتقد است در این مدل منظور از ارزیابی نتایج بررسی هزینه ای است که برای آموزش صرف گردیده است تا معلوم شود که شرکت کنندگان در آموزش تا چه اندازه قادرند این مخارج را از طریق کار و اجرای وظایف به نحو احسن جبران کنند. در این مرحله نقش آموزش در قالب افزایش تولید، بهبود کیفیت، کاهش هزینه ها، کاهش میزان حوادث ناشی از کار، افزایش فروش، افزایش میزان سود آوری و برگشت سرمایه، مورد ارزیابی قرار می‌گیرد(پاتریک، ۱۹۹۴).

در انتظارات شغلی و سازمانی، این سطح روی هم رفته دلیلی برای یک برنامه آموزش است. با این وجود نتایج سطح چهارم معمولاً قابل نشان دادن نیستند. تعین نتایج در قالب اصطلاحات مالی برای اندازگیری مشکل است و به سختی پیوند مستقیمی با آموزش دارند(پاتریک، ۱۹۹۸). به عبارت دیگر اندازه گیری سطح چهارم یعنی تأثیر سازمانی آموزش ممکن است برای هر نوع آموزشی ممکن نباشد(پاتریک، ۱۹۹۴).

سطوح چهار گانه ارزیابی اثر بخشی دوره های آموزشی کرک پاتریک _ واکنش، یاد گیری، رفتار و نتایج _ چهارچوب مناسبی برای مطالعه و بررسی اثر بخشی دوره های آموزشی سازمان ها فراهم می‎آورند. در این مدل سطوح اول ودوم اهمیت نگرش دانش آموزان را نسبت به آموزش و یاد‎گیری به وسیله امتحانات شناسایی می‌کند و سومین و چهارمین سطح تلاش می‌کنند تا نتایج مهارت های رفتاری مثبت درآموزش را اندازه گیری نمایند.

این مدل طرفداران بسیار زیادی دارد. درباره آن نکات بسیار زیادی در ادبیات اثر بخشی از
سال های۱۹۵۰ مطرح شده است. چهارچوب کرک پاتریک به طور باور نکردنی مؤثر بوده است، این سطوح به طور کار آمدی استانداردی برای ارزیابی ها از ۴۵ سال گذشته فراهم آورده است، استانداردهایی که امروزه نیز به کار می‌روند.

چنین می توان انتظار داشت دانشمندان و متخصصان ‌بر رویکرد کرک پاتریک نقدهایی نیز داشته باشند به طور ویژه هالتون بیان می‌کند که چهارچوب کرک پاتریک دارای نقص است، او می‎گوید این یک مدل نیست، زیرا هیچ رابطه ای بین سطوح مختلف وجود ندارد. حتی کرک پاتریک نیز پس خواندن مطلب هالتون پاسخ داد که:«من فکر نمی کنم هرگز آن را مدل نامیده باشم، من فقط ان را سطوح چهار گانه نامیده ام. برای خودم نیز یک طبقه بندی است.».

فیلیپس^[۷۴] نیز از جمله دانشمندانی است که ‌در مورد چهارجوب کرک پاتریک بحث ‌کرده‌است. رویکرد او نسبت ‌به این چهار چوب بیشتر ساختاری است(جک^[۷۵]، ۱۹۹۶). خصوصاًً او سطح پنجمی نیز به سطوح کرک پاتریک افزوده است که در ادامه مباحث مربوط به الگوها به آن خواهیم پرداخت.

۲-۵-۲ ) الگوی ارزشیابی سیپ^[۷۶]

بر اساس تجارب به دست آمده از ارزشیابی در مدارس و تحلیل منطقی شیوه های کلاسیک ارزشیابی، استافل بیم و همکاران وی ‌به این نتیجه رسیدند که ارزشیابی نباید با فعالیت هایی نظیر اندازه گیری، قضاوت حرفه ای^[۷۷]، طرح آزمایشی^[۷۸] یا تطابق نتایج و هدف ها یکسان قلمداد شود. در نتیجه ضرورت تدوین یک مفهوم بهتر از ارزشیابی به منظور غلبه بر ضعف های موجود مطرح گردید(کیامنش، ۱۳۷۷ ص ۴۰).

مدل سیپ که توسط دانیل ال استافل بیم^[۷۹] معرفی گردید از معروف ترین مدل های رویکرد سیستمی است که در مقایسه با سایر انواع مدل ها کاربرد های بیشتر و گسترده تر داشته است. هسته مفاهیم مدل در کلمه سیپ نهفته است. در واقع سیپ حروف اول کلمات متن و درونداد و فرایند و محصول بوده و بر ارزیابی آن ها دلالت می‌کنند.

مدل ارزشیابی سیپ از جمله الگوهای ارزیابی رویکرد هدف مدار است. ارزشیابی در این مدل عبارت است از: « فرایند تعیین کردن، به دست آوردن و فراهم ساختن اطلاعات توصیفی و قضاوتی ‌در مورد ارزش و مطلوبیت هدف ها، طرح، اجرا و نتایج به منظور هدایت تصمیم گیری، خدمت به نیاز های پاسخ گویی و درک بیشتر از پدیده‌های مورد بررسی»(کارشناسان دفتر همکاری های علمی بین‌المللی وزارت آموزش و پرورش، ۱۳۷۹ص۸۳).

الگوی ارزشیابی سیپ از جامع ترین الگوهای ارزشیابی به شمار می رود که کاربرد گسترده ای در برنامه ریزی توسعه آموزش کارکنان دارد. این الگوها با توجه به دیدگاه سیستمی به منظور تحلیل تصمیم گیری مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر این الگو کمک می‌کند تا تصمیم های مربوط به زمینه، درونداد، فرایند و برون داد نظام آموزش کارکنان بخردانه اتخاذ شود. از این رو در این الگو تأکید بر گردآوری و عرضه اطلاعات مورد نیاز مدیران است. یعنی قبل از کاربرد این الگو باید مشخص شود که مدیریت و تصمیم گیرندگان با چه موضوعاتی سر و کار دارند و نیاز اطلاعاتی آن ها چیست. پس از آن باید برای برآوردن نیازهای آنان اقدام به ارزشیابی کرد. بر این اساس نظام اطلاعاتی مدیریت می‌تواند در کاربرد این الگو مفید واقع شود( مطهری نژاد، ۱۳۸۲، ص ۲۸).

مدل سیپ هنگامی که برای اولین بار مطرح شد، با تأیید بر توضیح نیازهای تصمیم گیری ارزشیابی، مشاهدات منظم و سنت آزمون تست های پیشرفت تحصیلی در مدارس واژه سیستم ها را با پژوهش رسمی تلفیق کرد. این مدل معیارهای روایی درونی و بیرونی، اعتبار، عینیت، مناسبت، اهمیت، وسعت عمل، قابل قبول بودن، مناسب بودن با شرایط زمانی، قابلیت نفوذ و کارایی اطلاعات حاصل از ارزشیابی را پذیرفت و به خاطر توجه اندک خود به مسأله ارزش ها، مورد انتقاد قرار گرفت.

مراحل ارزشیابی ‌بر اساس الگوی سیپ عبارتند از:

الف- ارزشیابی بافت، بستر، زمینه^[۸۰]

از نظر استافل بیم و همکارانش این مهم ترین نوع ارزشیابی است. هدف این ارزشیابی فراهم آوردن یک زمینه منطقی برای تعیین هدف های آموزش است. این مرحله از ارزشیابی هم چنین شامل کوشش های تحلیل گرانه برای تعیین عناصر مربوط در محیط آموزشی و نیز کوشش در جهت شناسایی مشکلات، نیازها، و فرصت های موجود در یک بافت یا موقعیت آموزشی است. به طور خلاصه این مرحله از ارزشیابی به تصمصم گیری در زمینه طراحی کمک می‌کند. روش های ارزشیابی از بافت عمدتاًً توصیفی و مقایسه‌ای هستند(ابیلی، ۱۳۸۲ ص ۴۷).

این ها از جمله آیاتی است که برای ترسیم ماهیت جنگ محوری اسلام در روابط خارجی به آن ها استدلال شده است. صرف نظر از مباحث تفسیری موجود در این زمینه، ذکر دو نکته اهمیت دارد:

۱ـ به طور کلی آیات جهاد را در دو دسته می‏توان طبقه بندی کرد: اول آیات مقید که جهاد را بر وجود فتنه و ظلم و آغاز جنگ از سوی غیر مسلمانان مبتنی می‏ سازد. این دسته از آیات، عمدتاً بیانگر ماهیت جهاد دفاعی است و با اشکال و محظور خاص رو به رو نیست؛ زیرا دفاع حق مشروع تمام جوامع و انسان‌هاست; دوم آیاتی که به طور مطلق به قتل کفار و مشرکان دستور می‏ دهد. اشکال عمده، ناظر ‌به این دسته آیات است و طرفداران دیدگاه جنگ محور نیز ‌به این دسته آیات استدلال می‏ کنند.

۲ـ فلسفه جهاد چیست؟ آیا جهاد برای کشورگشایی و کشتار است ‏یا ماهیت اصلاحی و دعوتگرانه دارد؟ در صورت دوم، جهاد خود به یکی از مراحل دعوت تبدیل می‏ شود و به تعبیر برخی از مفسران، حالت دفاعی به خود می‏ گیرد. بیشتر مفسران و فقهای شیعه و سنی، جهاد را دارای ماهیت اصلاحی و در جهت دعوت اسلامی دانسته‏اند. از دیدگاه آنان، جنگ‏های سلطه طلبانه و توسعه جویانه، نه فقط مشروعیت ندارد، بلکه از نظر متون اسلامی به شدت مورد نکوهش و نفی قرارمی‏گیرد; ‌بنابرین‏، جهاد خود دعوت به سوی خدا و به منظور اعتلای کلمه الله و محو باطل است.^[۱۰۴]

علامه طباطبایی معتقد است اساسا جهاد دارای ماهیت تدافعی است. او می‏نویسد: «قتال در راه خدا، چه دفاعی و چه ابتدایی، در حقیقت دفاع از حق انسانیت است و آن حق، همان حق حیات است؛ زیرا شرک به خدای سبحان، هلاک انسانیت و مرگ فطرت و خاموشی چراغ در درون دل‏هاست؛ و جهاد که همان دفاع از حق انسانیت است، این زندگی را بر می‏گرداند و پس از مردن، آن حق را دوباره زنده می‏ سازد.»^[۱۰۵]

وی در ادامه به تبیین ماهیت دفاعی جهاد در پاسخ اشکال خاورشناسان پرداخته و می‏نویسد: «قرآن اسلام را مبتنی بر فطرت معرفی می ‏کند و این فطرت، حکم می‏ دهد توحید تنها پایه ‏ای است که قوانین فردی و اجتماعی بشر با آن تضمین می‏ شود؛ و دفاع از چنین اساس و انتشار آن در میان جامعه و نگهبانی از آن، حق مشروع بشر است و بشر باید حق خود را به هر وسیله که ممکن باشد، استیفا کند. قرآن نخست این حق را با دعوت می‏طلبد و در مرحله دوم با دفاع از مسلمانان و بیضه‌ی اسلام و در مرحله سوم با جنگ ابتدایی که هر چند به ظاهر قتالی است ابتدایی، لکن در حقیقت، دفاع از حق‏انسانیت و کلمه توحید و یکتاپرستی است و اسلام هرگز پیش از دعوت به زبان خوش و اتمام حجت، جنگ را آغاز نکرده است‏.»^[۱۰۶]

لزوم دعوت قبل از جهاد و مشروع نبودن جهادی که به دعوت نپرداخته، از امور مورد اتفاق میان فقها و مفسران است. از جمله شیخ بهایی می‏فرماید: «پیش از جهاد، دعوت کردن واجب است؛ زیرا ابتدا به قتال کردن با کفار جایز نیست مگر پس از دعوت‏.»^[۱۰۷]

علامه حلی نیز دعوت را مرحله‏ای پیش از جهاد می‏داند و جهاد را یکی از مراحل دعوت بر می‏شمرد.^[۱۰۸]

در مجموع از دیدگاه این اندیشمندان، جهاد همواره دارای ماهیت دفاعی است و بر جنگ محور بودن اسلام دلالت ندارد. استاد مطهری در این زمینه ماهیت دفاعی جهاد را چنین تبیین می‏ کنند:

«اگر توحید را جزء حقوق انسان‌ها دانستیم، ممکن است چنانچه مصلحت انسانی ایجاب کند و اگر مصلحت توحید ایجاب کند، با قوم مشرک بتوانیم بجنگیم نه به خاطر اینکه توحید را به آن ها تحمیل کنیم؛ چون توحید و ایمان، تحمیل شدنی نیست؛ بلکه به خاطر اینکه ریشه فساد را بکنیم با مشرکان می‏توانیم بجنگیم.»^[۱۰۹]

متفکران اهل سنت نیز ضمن بررسی آیات دعوت و جهاد، اصل صلح را در روابط خارجی اسلام مورد توجه قرار داده ‏اند. در این میان، از معاصران می‏توان به دیدگاه های محمد رشید رضا، محمود شلتوت و محمد ابوزهره، عبدالوهاب خلاف، عبدالله بن زید آل محمود و دیگران اشاره کرد.^[۱۱۰]

برخی از پژوهشگران، ضمن اذعان بر ماهیت صلح محور بودن روابط خارجی اسلام، جهاد را از لوازم استقرار عدالت اجتماعی و رفع ظلم در جوامع بشری عنوان می‏ کنند. اسلام در این تقریر، اصل را بر صلح محوری می‏ گذارد: «یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ ادْخُلُواْ فی السِّلْمِ کَافَّهً…‏ ای کسانی که ایمان آورده‏اید، همگی به اطاعت [خدا] درآیید،.» (بقره/۲۰۸)

اما چون صلح استقرار نمی‏یابد مگر در پرتو عدالت، اسلام نمی‏تواند به ابزارهای استقرار عدالت ‏بی‏توجه باشد; ‌بنابرین‏، نوعی تلازم و رابطه‌ دو سویه میان استقرار صلح و عدالت وجود دارد و عدالت نیز در بیشتر موارد با موانع جدی روبه روست که رفع آن جز از طریق جهاد امکان ‏پذیر نیست.^[۱۱۱]

‌بنابرین‏، فلسفه تشریع جهاد ـ آن‏گونه که برخی پنداشته‏اند ـ نه نابودی انسان‌هاست و نه سلطه‏جویی؛ بلکه جهاد در جهت دعوت، جنبه دینی می‏یابد و به ذاته هدف نیست. اسلام به جنگ برای نشر خود رو نیاورده بلکه جنگ، تحول طبیعی است که دعوت و آماده سازی زمینه ها مستلزم آن می‏ باشد.^[۱۱۲]

۴ـ اصل عدالت

اسلام دینی است که جهان انسانیت را واحدی یکنواخت دانسته و بنیاد تبعیض و تفرقه را از بیخ برکنده است. این روش نسبت به همه عمومیت داشته و هیچ گونه فرقی میان سیاه و سفید، زن و مرد، غنی و فقیر نخواهد بود. به همین علت عدالت در آیات قرآنی جایگاه ویژه‌ای دارد، تا جایی که یکی از اهداف پیامبران برپایی قسط می‌باشد. خداوند متعال در قرآن کریم سوره حدید، آیه ۲۱ می‌فرماید:

« لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَ الْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط… ما پیامبران خود را با معجزات فرستادیم و همراهشان کتاب و میزان عدل نازل کردیم تا مردم به راستی و عدالت گرایند…»

این رویه در سیاست خارجی پیامبر بخوبی مشهود است. در معاهده‌ی مدینه که میان مهاجران و انصار و یهودیان مدینه به عنوان آیین نامه‌ی حکومت شهری مدینه نوشته شد و حکم قانون اساسی شهر را داشت، حمایت از مظلوم و مقابله با ظالم به عنوان یک اصل اساسی مورد تأکید قرار ‌گرفت. از جمله در این عبارت: «هیچ کس را به گناه هم پیمانش نمی‌گیرند و همواره باید مظلوم را یاری داد.»

۵ـ اصل ظلم ستیزی و نفی سلطه‌ی کافران

عنوان نفی سلطه‌ی کافران، برگرفته از نص آیه قرآن است: «… وَ لَن یجَْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلی المُْؤْمِنِینَ سَبِیلا. و خداوند هرگز بر [زیانِ‏] مؤمنان، برای کافران راه [تسلّطی‏] قرار نداده است.» (نساء/۱۴۱)

مفسران در تفسیر این آیه، اقوال مختلفی ذکر کرده ‏اند. بعضی «سبیل‏» را به مفهوم دلیل گرفته و آیه را چنین معنا کرده ‏اند: خداوند کافران را با حجتی برتر در مقابل مؤمنان قرار نداده است. عده‏ای گفته‏اند مقصود از نفی سبیل، نفی سلطه کفار بر مؤمنان در قیامت است. در این میان، ابن‏عربی با ضعیف شمردن هر دو احتمال مذبور، می‏گوید: «سه احتمال در آیه مبارکه وجود دارد:

۱ـ کافران هرگز توان محو دولت مؤمنان و امحای بیضه‌ی اسلام را ندارند;

۲ـ خداوند زمینه‌ی سلطه کافران بر مؤمنان را فراهم نکرده است؛ این خود مسلمانان هستند که با فاصله گرفتن از تعالیم اسلامی، زمینه‌ی چنین امری را فراهم می‏ کنند;

۳- خداوند سبیل شرعی برای کفار بر مؤمنان قرار نداده است.»^[۱۱۳]

« برو» از این طریق به کنترل رفتار دیگران اقدام می‌کند. این نوع گفتار پیش از سن ۳ سالگی ظاهر می شود.

پس از گفتار اجتماعی، گفتار خود محورانه پدیدار می شود که مرحله انتقالی گفتار بیرونی به گفتار درونی است. در این مرحله کودکان غالبا با خودشان صحبت می‌کنند ‌به این منظور که رفتار خود را کنترل نمایند. برای مثال در حین انجام کارها آنچه را که انجام می‌دهند به زبان می آورند. گفتار خود محورانه بین ۳ تا ۷ سالگی رخ می‌دهد. ( همان، ص ۲۱۸ )

آخرین مرحله رشد گفتار، گفتار درونی است. گفتار درونی با خود سخن گفتن به طور بی صدا است. با خود سخن گفتن یا گفتار درونی به اندیشه و رفتار انسان جهت می‌دهد و در همه کارکرد های عالی ذهن موجود است . گفتار درونی پس از ۷ سالگی پدیدار می شود. (همان، ص ۲۱۸)

یکی دیگر از مفاهیم اصلی نظریه ویگوتسکی مفهوم منطقه تقریبی رشد^[۲۷] است که فهم آن برای درک نظریه رشد شناختی او بسیار مهم است. ویگوتسکی می‌گوید یادگیری پیش از رشد می‌آید. او معتقد است که فرایند های رشد یا تحول به دنبال فرایند های یادگیری رخ می‌دهند. توانایی کودک در حل مسائل به طور مستقلانه معرف سطح فعلی رشد او و توانایی اش در حل مسائل به کمک دیگران نشان دهنده سطح رشد بالقوه اوست. منظور از منطقه تقریبی رشد تفاوت بین سطح فعلی رشد کودک و سطح رشد بالقوه اوست. بنا به تعریف، « منطقه تقریبی رشد به دامنه ای از تکالیفی که کودک به تنهایی از عهده انجام آن ها بر نمی آید اما به کمک بزرگسالان یا کودکان بالغ تر از خود قادر است آن ها را انجام دهد گفته می شود. »( همان، ص ۲۱۹ )

ویگوتسکی ( ۱۹۷۸ ) می‌گوید: آزمون های هوش یا آزمون های حل مسئله که عملکرد مستقلانه کودک را می سنجد سطح رشد فعلی او را اندازه می گیرند، یعنی همان کاری را که کودکان به تنهایی از عهده اش بر می‌آیند. اما با قدری پرسش و پاسخ و هدایت کودکان می توان آنان را واداشت تا توانایی‌های بیشتری از خود بروز دهند. به باور ویگوتسکی، آنچه کودکان به کمک دیگران می‌توانند انجام دهند بیشتر معرف توانایی واقعی آنان است تا آنچه به تنهایی از عهده اش بر می‌آیند. ‌بنابرین‏ برای شناسایی رشد کودکان باید هم سطح رشد فعلی و هم سطح رشد بالقوه آنان را شناخت. ویگوتسکی ( ۱۹۷۸) گفته است به کمک بازی، آموزش رسمی و حتی کار می توان کودکان را به سطح رشد بالقوه رساند. چنان که از اندیشه‌های کلی ویگوتسکی و به ویژه از مفهوم منطقه تقریبی رشد معلوم می‌گردد دیدگاه او نسبت به تاثیر آموزش بر رشد شناختی بسیار خوش بینانه تر از دیدگاه پیاژه است. به باور او انسان آماده رشد و تکامل است. او در این باره گفته است از آنجا که محیط اجتماعی تعیین کننده فرایند رشد شناختی است، پس باید محیط اجتماعی را بهبود بخشید تا رشد شناختی انسان هایی که در آن محیط پرورش می‌یابند بهبود یابد. به سخن دیگر، پیشرفت هر نسلی از جامعه سبب رشد شناختی بیشتر نسل بعدی خواهد شد. همچنین از نظر ویگوتسکی مستقیما می توان نتیجه گیری کرد که معلم در بالاترین سطح رشد شناختی یادگیرندگان نقش بسزایی دارد. به عوض اینکه معلمان منتظر بمانند تا دانش آموزان به سطح مناسب رشد شناختی برسند و آنگاه آموزش مورد نیاز را برای آنان پیاده کنند، بهتر است دست بالا بزنند و به کمک هدایت و راهنمایی آن ها را به سطح رشد بالقوه شان هدایت نمایند. ( همان، ص ۲۲۰ )

کاربرد های عملی نظریه ویگوتسکی در آموزش را می توان در چند نکته خلاصه کرد: نخست اینکه در این نظریه بر اهمیت زبان تأکید زیادی شده است. ویگوتسکی زبان را برای رشد کارکرد های عالی ذهن بسیار مهم می‌داند. ‌بنابرین‏، می توان این گونه نتیجه گرفت که مدارس باید زبان را یک موضوع محوری تلقی کنند و معلمان در آموزش زبان جدیت بیشتری به کار بندند.

نکته دوم تاکیدی است که در این نظریه بر مسائل فرهنگی و اجتماعی دارد. گفته شده که رشد شناختی قویا متاثر از این مسائل است. ‌بنابرین‏، لازم است مطالب درسی در یک بافت فرهنگی – اجتماعی آموزش داده شوند و در تمام مراحل تحصیل مسائل فرهنگی و اجتماعی از نظر دور نمانند. مطلب بعدی که مستقیما در آموزش دخالت دارد مفهوم منطقه تقریبی رشد است. بنا ‌به این مفهوم، معلم باید در آموزش موضوع های مختلف به دانش آموزان پیشاپیش رشد ذهنی آنان حرکت کند. یعنی معلمان باید همواره یادگیرندگان را با مسائلی رو به رو سازند که قدری فراتر از سطح توانایی‌های موجود آنان باشد و برای آن ها به صورت چالش انگیز جلوه کند. از این راه معلمان قادر خواهند بود سطح فعلی رشد ذهنی کودکان را به سطح بالقوه آنان نزدیک سازند. باز هم نکته دیگری را که با توجه به نظریه ویگوتسکی در رابطه با آموزش می توان به معلمان سفارش داد این است که کودکان را به صحبت کردن با خود تشویق کنند. از آنجا که با خود سخن گفتن کودکان را در هدایت و کنترل اندیشیدن یاری می‌دهد بهتر است معلمان کودکان را در مدرسه تشویق کنند تا با خود نجوا کنند یا افکارشان را به طور آهسته به زبان جاری سازند. اگر بخواهیم روش پیاژه و ویگوتسکی را با هم مقایسه کنیم می‌توانیم بگوییم که روش آموزشی پیاژه روش یادگیری اکتشاف فردی است، اما روش ویگوتسکی بیشتر بر روش اکتشافی هدایت شده تأکید می‌کند. ( همان، ص ۲۲۱ )

به عقیده ویگوتسکی مبنای تدریس خوب آگاهی از آمادگی کنونی کودک برای آموزش، شناسایی مناسب ترین گام های بعدی، و برخورد اسلوب مندانه با رشد بالقوه اوست. ویگوتسکی ثابت کرد که تفکر آگاهانه پیش شرط چیرگی بر فعالیت های فکری است ؛ نشان داد که از طریق زبان که ابزاری ساخت انسان است، رشد فکری را می توان فعالانه دامن زد و زیر نظارت گرفت ؛ و مهم تر از همه نقش آموزش را به عنوان نیروی محرکه تعیین کننده ای در رشد فکری تصدیق کرد. او بدین سان به همکاران خود در آموزش و پرورش و روان شناسی انگیزه داد. از آن پس نیز نفوذ او و نظرات او در تعیین خطوط تفکر و پژوهش روان شناختی در اتحاد شوروی از اهمیت فراوانی برخور دار بوده است. ( کانل، ترجمه: افشار، ۱۳۶۸، ص ۴۴۸ )

ماریا مونته سوری (۱۹۵۲-۱۸۷۰ )

ماریا مونته سوری در سال ۱۸۷۰ در شیاراوال^[۲۸] از نواحی ایتالیا در کنار دریای آدریاتیک به دنیا آمد و هنوز بچه سال بود که به رم رفت. دختر « زیبا و محصل با استعداد » سرانجام وارد دانشکده پزشکی رم شد و در سال ۱۸۹۶ نخستین پزشک زن فارغ التحصیل این دانشگاه شد. مونته سوری بلافاصله بعد از فارغ التحصیلی به عنوان دستیار در درمانگاه روانی بیمارستان رم به کار پرداخت و در آنجا برای نخستین بار با کودکان معلول تماس پیدا کرد. رفته رفته به تربیت کودکان ناقص العقل علاقه مند شد. مدتی را در پاریس و لندن به مطالعه نظرات و طرق رایج گذراند و از سال ۱۸۹۸ تا ۱۹۰۰ در مقام مدیریت یک « مدرسه اصلاح مغز » دولتی نو بنیاد کار کرد. تجربه ای که او در این دو سال به دست آورد و پاره ای از روش هایی که ابداع کرد، بعد ها شالوده کار تربیتی اورا تشکیل دادند. ( کانل، ترجمه: افشار، ۱۳۶۸، ص ۲۷۹ )