تحقیق دیگری در زمینه‌ی الگوهای شایستگی و سازگاری در بین نوجونان خانواده های استبدادی، اقتدار منطقی، مسامحه کار و افراطی در بین ۴۱۰۰ نوجوان ۱۸- ۱۴ ساله در ارتباط با چهار مجموعه از پیامدهای رفتاری شامل رشد روان‌شناختی، پیشرفت تحصیلی،‌ اضطراب درونی و مشکلات رفتاری توسط(لمبورن^[۱۰۲] و همکاران، ۱۹۹۱) صورت پذیرفت.

نتایج تحقیق نشان داد نوجوانانی از خانواده های اقتداری بودند از شایستگی تحصیلی بالایی برخوردار بودند، در حالی که نوجوانی که والدین خود را به عنوان اقتداری مشخص کرده بودند، از نظر پیشرفت تحصیلی خیلی زیاد با نوجوانی که والدینشان را استبدادی توصیف کرده بودند تفاوت نداشتند. همچنین این دانش‌آموزان از نظر پیشرفت تحصیلی تفاوت قابل ملاحضه‌ای با گروهی که والدینشان را افراطی توصیف کرده بودند نیز نداشتند.

نوجوانانی که والدین خود را به عنوان استبدادی یا افراطی توصیف کرده بودند در تمام مقیاس‌ها نمراتشان گرایش به حد متوسط بین نمرات گروه‌‌‌‌‌های اقتداری و مسامحه کار داشت.

به طور کلی بیشترین اندازه تفاوت بین خانواده های اقتداری و مسامحه کار از نظر پیشرفت تحصیلی و سایر موارد به دست آمده یعنی نوجوانانی که از خانواده های اقتداری بودند در تمامی مقیاس‌های ذکر شده نمرات بالاتری به دست آوردند و نوجوانانی که از خانواده های افراطی بودند کمترین نمرات را به دست آوردند. نوجوانانی که از خانواده های استبدادی و مسامحه کار بودند آمیزه‌ای از صفات و ویژگی‌های مثبت و منفی را در خود داشتند.

۲-۳٫ بخش دوم

۲-۳-۱٫ پیشینه پژوهش:

در ذیل بخشی از پژوهش های که رابطه بین شیوه های فرزندپروری را با عملکرد تحصیلی نشان می‌دهند، ارائه شده است . در ضمن پژوهشی یافت نشد که رابطه بین درگیری والدین را با عملکرد تحصیلی را نشان دهد.

‌بر اساس نظریه بامریند(۱۹۹۱)،سبک های فرزند پروری به عنوان واسطه ی بین متغیرهای هنجاری آنان وجامعه پذیری فرزندان عمل می‌کند و با شایستگی های اجتماعی رابطه دارد.هم چنین (کوریدو،وارنر وایبرگ،^[۱۰۳]۲۰۰۲) نشان دادند که سبک های فرزند پروری مقتدر با سازماندهی، پیشرفت تحصیلی و جهت گیری عقلانی در کودکان رابطه مثبت وجود داردهمچنین تحقیقات نشان داده است که نوجوانانی که والدین خودکامه دارند کمتر متکی به خود هستند ونمی توانند به تنهایی کاری انجام دهند یا از خود عقیده ای داشته باشند شاید ‌به این دلیل که به قدر کافی فرصت نداشته اند که عقاید خود را بیازمایند یا مستقلانه مسئولیت قبول کنند(آلدر ،۱۹۸۰و لوئیس^[۱۰۴]،۱۹۸۲)در ضمن این نوجوانان اعتماد به نفس کمتر واستقلال وخلاقیت کمتری دارند ،ذهن کنجکاوی ندارند ،از لحاظ رشد اخلاقی کمتر رشد یافته اند و در برخورد با مشکلات روزمره عملی ،تحصیلی وذهنی انعطاف پذیری کمتری دارند (گونگرو وپیترسون ۱۹۸۴والدر۱۹۸۰^[۱۰۵]) .

از طرفی دخالت خانواده در تعلیم وتربیت می‌تواند پیشرفت آموزشگاهی را پیش‌بینی کند .تحقیقاتی که در زمینه تعلیم وتربیت و در رابطه با تحول صورت پذیرفته است، نشان داده‌اند که نگرش، شیوه های تعاملی ورفتار والدین وارتباط آن ها با مدرسه با تحول اجتماعی کودک وعملکرد تحصیلی فرزندان رابطه وجود دارد.(کریستنسون وشریدان^[۱۰۶]،۲۰۰۱به نقل از معتمدی ،۱۳۸۷).

در همین رابطه، فرلا^[۱۰۷]، شیتن^[۱۰۸] و والک^[۱۰۹](۲۰۰۷) در مطالعه‎ای تأکید کردند که نسبت دادن موفقیت تحصیلی به عوامل کنترل پذیر، با پیامدهای شناختی، فراشناختی، انگیزشی و عاطفی مثبت و موفقیت تحصیلی همراه است. برای مثال، دانشجویانی که موفقیت تحصیلی را به کوشش (درونی) نسبت می‎دهند، مستعد هستند که احساس کارایی بیشتری ‌در مورد یادگیری داشته باشند .

عسگری و همکاران(۱۳۸۶)، به بررسی “رابطه بین شادکامی، خودشکوفایی، سلامت روان و عملکرد تحصیلی با دوگانگی جنسی در دانشجویان دختر و پسر واحد علوم و تحقیقات مرکز اهواز” پرداختند. نتایج نشان داد که بین عملکرد تحصیلی با دوگانگی جنسی، شادکامی با عملکرد تحصیلی، خودشکوفایی با عملکرد تحصیلی و سلامت روان با عملکرد تحصیلی رابطه‎ی معناداری وجود دار ند.

ازمیان عوامل اجتماعی ،برجسته ترین تاثیر را والدین ونظام خانواده بر هویت فرد وچگونگی شکل گیری آن ایفا می‌کنند.چنان که اکثر صاحب نظران تاثیر پذیری فرد از خانواده را غیر قابل انکار می دانند وخانواده را مهمترین نهاد در شکل گیری هویت فرزندان تلقی می‌کنند.در همین راستا آدامز^[۱۱۰] (۱۹۸۵)‌به این نتیجه دست یافت که والدین می‌توانند رشد مثبت هویت را تسهیل کرده یا به تأخیر اندازند

. نتایج تحقیقات نشان می‌دهد که نقش فعالانه والدین در برنامه ریزی، آغاز، تداوم و نظارت بر همسالان با پیامدهای رشدی اجتماعی در شرایط فرهنگی مختلف ارتباط دارد. (مارث و دیگران ۱۹۹۸؛ برهمند ۱۳۸۱).

جاودان(۱۳۸۳) تحقیقی تحت عنوان بررسی رابطه‌ شیوه های فرزند‌پروری و خود ادراکی علل موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان دختر و پسر دبیرستانیانجام داد بدین منظور تعداد ۷۶۳ دانش‌آموز (۴۰۱ دختر، ۳۶۲ پسر) از کلاس اول تا سوم دبیرستان به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای انتخاب و با پاسخ‌گویی به پرسشنامه‌ی محیط خانواده‌ شیفر (۱۹۶۵)، سبک تربیتی خود را نشان دادند وبا پاسخ به پرسشنامه‌ی خودادراکی علل موفقیت تحصیلی خیر (۱۳۶۹)، نگرش خود را نسبت وضعیت آموزشی خود ابراز کردند. تحقیقات پیشین نشان‌گر رابطه‌ بین شیوه های فرزندپروری و پیشرفت تحصیلی بود، اما ‌در مورد رابطه‌ سبک‌های تربیتی و خودادراکی علل موفقیت تحصیلی، تحقیقاتی صورت نگرفته بود. برای بررسی فرضیه اول تحقیق، از ماتریس ضریب همبستگی استفاده شد. نتایج نشان داد که بین سبک‌های تربیتی و خودادراکی علل موفقیت تحصیای رابطه وجود دارد. جهت آزمون فرضیه دوم تحقیق از آزمون تی برای گروه‌های مستقل استفاده شد، نتایج نشان داد که خودادراکی علل موفقیت (درونی و بیرونی) در دختران و پسران تفاوت معنی‌داری ندارد.برای بررسی فرضیه سوم، چهارم و پنجم تحقیق از تحلیل واریانس دوطرفه استفاده شد. نتایج حاصله نشان داد که محبت و کنترل به عنوان ابعاد شیوه های فرزندپروری بر خودادراکی علل موفقیت درونی تأثیرمعنی دار دارند. اما تأثیر تعاملی این‌دو بر خودادراکی علل موفقیت بیرونی معنادار نبود. و نیز جنسیت و تأثیر تعاملی محبت و جنسیت و تأثیر تعاملی جنسیت و کنترل بر خودادراکی علل موفقیت تحصیلی معنی دار نبود.

۲-۱-۲ کمال گرایی:

سازه کما ل گرایی در گذشته مورد توجه نظر یه پردازان بزر گی همچون فرو ید، آدلر و مازلو بوده است (نورد بی و هال،۱۹۷۴) و در دهه های اخیر نیز مورد اقبال پژوهشگران بسیاری قرارگرفته است و هرکدام به فراخور دیدگاه خود تعر یف متفاوتی از آن ارائه داد ه اند. با این حال اکثر پژوهشگران، برا ین امر که معیارهای بلند مرتبه برای عملکرد، مفهوم محوری کمال گرایی است، توافق دارند.

هورنای(۱۹۵۰) کمال گرایی را شیوه ای از زندگی می‌داند که افراد برا ی رهایی از اضطراب اساسی آن را به کار می بندند و کمال گرایی را گرا یش روان رنجورانه به بی عیب و نقص بودن، کوچک ترین اشتباه خود را گناهی نابخشودنی پنداشتن و مضطربانه انتظار پیامد های شوم داشتن، تعریف می‌کند. هانلند (۱۹۷۸) بر این باور است که کمال گرایی نشان دهنده گرایش و علاقه فرد به درک محیط پیرامون خود به گونه قانون همه یا هیچ است که به موجب آن، نتا یج به شکل موفقیت ها یا شکست ها حاصل می‌شوند. گرچه مفهوم کمال گرایی به طور گسترده ای توجه روان شناسان را به خود جلب ‌کرده‌است، اما هنوز به عنوان پدیده ای تقر یباً ناشناخته و ناسازگار تعریف شده است. سازه کمال گرایی مثبت و منفی، می‌تواند به صورت های به هنجار و نابه هنجار باشد(هماچک،۲۰۰۶).

به عقیده تری شوت و همکاران(۲۰۰۵) کسانی که کمال گرایی مثبت(به هنجار) دارند، معیارهایی را برای خود در نظر می گیرند، اما به جای این که ر سیدن و یا نرسیدن به آن معیارها برایشان مهم باشد، نفس تلاش کردن برا ی رسیدن به هدف در نظرشان اهمیت دارد. در واقع ا ین افراد از کار و تلاش زیاد لذت می‌برند و وقتی در انجام دادن یا ندادن کاری آزادند ، سعی می‌کنند آن را به بهترین نحوی که می‌توانند انجام د هند .

کمال گرایی مثبت به هنجار(نه تنها موجب مشکلی نمی شود، بلکه باعث می شود که فرد استعدادهای خویش را شکوفا سازد و به احساس رضایت شخصی بالایی دست یابد.

در مقابل، افراد کمال گرای منفی(نابه هنجار) یا روا ن رنجور، بیشتر در فکر آنند که مبادا اشتباهی از آ ن ها سر بزند؛ آن ها هیچ وقت احساس پیروزی نمی کنند. کسا نی که کمال گرایی منفی دارند ، حتی اگر از دیگران بهتر کار می‌کنند، بازهم احساس رضا یت نمی کنند، آن ها خود را سرزنش می‌کنند، هدف بالاتری را در نظر می گیرند و مدام در این زنجیره بی انتها گیر می‌کنند، همیشه با خودشان درگیرند و در نتیجه دچار انواع افسردگی و روان رنجورخویی می‌شوند.

‌کمال‌گرایی نقش مهمی در سبب شناسی، حفظ و مسیر آسیب های روانی بازی می‌کند؛ و با مکانیزم هایی از جمله معیارهای افراطی که باعث ایجاد قوانین انعطاف ناپذیر برای عملکرد می شود و نیز رفتارهایی همچون اجتناب و ارزیابی مکرر عملکرد، ‌سوگیری‌های شناختی همچون افکار دومقوله ای(اگان، پیک، دایک و ریز،۲۰۰۷ ؛ واتسون، الفیک، دهر، استیل و ویلکچ،۲۰۱۰) توجه انتخابی به شکست و افزایش معیارها درمورد دستاوردها برجسته می شود(گلور، برون، فیربرن و شافران، ۲۰۰۷)

اروزکان، کاراکاس، آتا و آیبرک ( ۲۰۱۱ ) بیان می‌کنند ‌کمال‌گرا کسی است که مجموعه‌ای از استاندارهای سخت، غیرواقعی و بالا ایجاد می‌کند و هنگام ارزیابی عملکرد خود درگیر تفکر همه یا هیچ می شود. ‌بنابرین‏، موفقیت تنها زمانی رخ می‌دهد که یک معیار بالا به دست آید و عملکرد فقط در چارچوب آن معیار بی عیب و نقص است. افراد ‌کمال‌گرا تجارب شکست را بیش از حد تعمیم می‌دهند. ‌بنابرین‏ دور از انتظار نیست که پژوهش‌ها حاکی از آن باشند که ‌کمال‌گرایی با افسردگی، اضطراب، عزت نفس پایین، خودکشی، بیماری کرونری قلب و الکلیسم ارتباط داشته باشد. چرا که وقتی فرد پذیرش خود را مشروط به کسب موفقیتها و معیارها می‌داند، احتمالاً روند پیگیری اهداف به طورمؤثر، دچار مشکل خواهد شد و به دنبال آن، شکست و ناکامی در تحقق اهداف رخ خواهد داد، که این خود باعث ناکامی فرد در دستیابی به سایر اهداف و ایجاد شناختهای معیوب در فرد خواهد شد. ‌بنابرین‏ در طی این فرایند ‌کمال‌گرایی مستوجب مشکلات و مسائل بسیار در فرد می شود. ‌بر اساس پژوهش‌هایی که تاکنون در زمینه ‌کمال‌گرایی انجام شده است ازجمله پژوهش استوبر، کمپ و کاف ( ۲۰۰۸ ) ‌کمال‌گرایی پیامدهایی همچون افسردگی، اختلال‌های روده ای و احساس گناه را به دنبال دارد. ‌بنابرین‏ به نظر می‌رسد لازم است این پیامدها در افراد تعدیل شوند. برخی از پژوهشگران بیان می‌کنند انواعی از ‌کمال‌گرایی بهنجار، سازگارانه و سالم اند و این نوع ‌کمال‌گرایی را میتوان از انواع روان آزرده، ناسالم و ناسازگارانه آن متمایز کرد(وینتر،۲۰۰۶) از نظر لی، اسکپسالیوان و کمپداش ( ۲۰۱۲ )، بین ‌کمال‌گرایی بهنجار و روان آزرده تمایز وجود دارد . ‌کمال‌گرایی بهنجار به عنوان تلاش برای معیار های معقول و واقعی تعریف شده است؛ ‌کمال‌گرایی روان آزرده تمایل به تلاش برای معیارهای بسیار بالا است که با ترس از شکست و تمرکز بر مأیوس کردن دیگران ، همراه است. رویکرد دیگر برای تعریف و اندازه گیری ‌کمال‌گرایی به وسیله هویت و فلت (۱۹۹۱) نقل از اروزکان و همکاران،۲۰۱۱) پایه گذاری شد. آن ها نشان دادند که ‌کمال‌گرایی از سه بعد جداگانه تشکیل شده است. ‌کمال‌گرایی خودمدار، ‌دیگر مدار و اجتماع مدار.

اگر ‌کمال‌گرایی را به صورت یک طیف درنظر بگیریم در یک انتهای آن ‌کمال‌گرایی روان آزرده، در انتهای دیگر افراد غیرکمال گرا و در جایی در این بین، ‌کمال‌گرایی بهنجار و سالم قرار دارد که با معیارهای بالا، سطح بالای سازمان یافتگی و تلاش برای برتری مشخص می شود. افراد ‌کمال‌گرا مستعد تجربه احساس گناه هستند. این حالت تنها در ‌کمال‌گرایی ناسازگار دیده می شود، در حالی که ‌کمال‌گرایی سازگار، با تجربه احساس غرور همراه است(لی و همکاران،۲۰۱۲). همچنین شواهد نشان می‌دهد که ‌کمال‌گرایی خودمدار و ‌دیگر مدار با سطوح بالای احساس گناه آن هم به دنبال شکست در وظایف، همراه است(اگان، وید و شافران، ۲۰۱۱).

‌کمال‌گرایی اجتماع مدار، افراد را از تجربه احساس رضایت و غرور به هنگام دستیابی به نتایج عالی باز می‌دارد (استوبر و یانگ، ۲۰۱۰).

فروست و همکاران(۱۹۹۰) از شش بعد ‌کمال‌گرایی یاد می‌کنند که عبارتند از اهداف و معیارهای شخصی، اهمیت دادن بیش از اندازه به اشتباه، انتظارات والدین، انتقادات والدین، تردید در اعمال و سازماندهی . از این میان، معیارهای شخصی و سازماندهی، تبیین کننده ‌کمال‌گرایی مثبت یا سازگارانه و دیگر ابعاد تبیین کننده ‌کمال‌گرایی منفی یا ناسازگارانه است.

شخصیت برند یکی از اجزای اصلی تشکیل دهنده هویت برند است. از این رو محققان معمولا هویت برند و تصویر برند را به عنوان یک ساختار چندبعدی که در آن شخصیت برند یکی از اجزای اصلی تشکیل دهنده هویت برند است درنظر می گیرند (Geuens & et.al, 2009). اگرچه چارچوب های مختلفی در رابطه با هویت برند وجود دارد اما نقطه مشترک در تمامی تحقیقات این است که هویت برند و شخصیت برند از طرف فرستنده بهتر درک می‌شوند و تصویر برند از طرف گیرنده (Konecnik & Go, 2008). از طرفی مصرف کنندگان اغلب با اعطای ویژگی های شخصیتی به برند برای آن ها جنبه‌های انسانی قایل می‌شوند و بازاریابان اغلب این ادراکات را با جایگاه یابی برند ایجاد یا تقویت می‌کنند. ویژگی های شخصیتی برندمعانی نمادین یا ارزش های احساسی را فراهم می‌کند که می‌تواند به ترجیحات برند مصرف کنندگان کمک نماید، اما مصرف کنندگان اغلب تمایل به استفاده از برندهایی با شخصیت قوی دارند تا بتوانند با آن رابطه برقرار سازند و شخصیت خود را به نمایش بگذارند (Fournier, 1998).

پس از سال ها تحقیق در حوزه ابعاد شخصیتی انسان در حال حاضر اجماع نسبی محققان بر یک مدل ۵ بعدی است که شخصیت افراد را تکمیل می‌کند و از آن به عنوان پنج بزرگ^[۱۵] یاد می شود. این ابعاد پنج گانه عبارتند از: درون گرایی/برون گرایی، موافقت و سازگاری، باوجدانی، ثبات عاطفی، گشودگی یا باهوشی (John & Srivastava, 1999). براین اساس آکر ضمن الهام گرفتن از مدل ۵ بزرگ اقدام به ایجاد مدلی برای سنجش شخصیت برند کرد که ابعاد آن عبارتند از صداقت، شور و هیجان، صلاحیت، مهارت و کمال و خشونت (Aaker, 1997). مقیاس آکر گیرنده و فرستنده هویت برند را در هم ادغام کرد و ترکیبی کاملا گیج گننده از علایم مختلف هویت را به وجود آورد.

جونز و همکارانش^[۱۶] در سال ۲۰۰۹ ضمن بررسی اشکال های وارد شده به مقیاس آکر ضرورت تیجاد مقیاسی جدید برای سنجش شخصیت برند را احساس کردند و پنج بعد جدید برای این کار تعریف کردند که عبارتند از: ۱٫مسئولیت پذیری (عمل گرایی، تعهد، ثبات و استواری) ۲٫چابکی و فعال بودن (پویایی، نواوری، فعال و حاضر به خدمت بودن) ۳٫جسارت (پرخاشگر، بی باک و شجاع) ۴٫سادگی (معمولی، ساده و بی تکلف) ۵٫حساسیت (رمانتیک و خیالی، عاطفی). سه ویزگی جامعیت و تکرارپذیری، تعداد کم متغیرها و روایی و پایایی بالای این مقیاس، آن را از مدل آکر متمایز کرد.

۳-۲-۲ تصویر برند

تصویر ذهنی؛ صورتِ حاصل از تجربه، آموزش، فکر، وَهم و خیال درباره خود و پدیده ­ها در ذهن است. تصویر ذهنی می ­تواند به واقعیت نزدیک و با آن منطبق و یا از آن دور باشد. تصویر ذهنی، امری لزوماًً انفرادی نیست و گروه­ ها، سازمان­ها و جوامع (اشخاص حقوقی) که به دلیل وابستگی به انسان مجازاً از ارگانیزم برخوردارند، نیز می ­توانند از تصویر ذهنی برخوردار ­باشند. تصویر ذهنی به دو صورت مثبت و منفی ایجاد می­ شود. عملکرد تصویر ذهنی به دوصورت مثبت و منفی قابل بررسی است. تصویر ذهنی مثبت برای بروز رفتار انگیزه ایجاد می­ کند و فرد را به یافتن فرصت مناسب برای تجلی رفتار تشویق می­ نماید و به محض یافتن فرصت، فرد رفتار خود را انجام می‌دهد و سپس با بازخورد مثبت مواجه می‌شود و به رضایت خاطر و خشنودی می‌رسد و ‌به این وسیله تجربه­ مثبتی به دست ‌می‌آورد که بر تصویر ذهنی ­اش افزوده می­گردد و انگیزه جدیدی به وجود ‌می‌آورد و این چرخه ادامه و ارتقاء می­یابد.

اگرچه تصویر ذهنی از برند به طور گسترده و به شیوه های مختلف تعریف و مورد استفاده قرار گرفته است اما توافق کلی بر سر تعریف تصویر ذهنی از برندبه عنوان ادراک و احساسات کلی مصرف کننده ‌در مورد یک برند مطرح است (کلر، ۲۰۰۸، ترجمه بطحایی، ۱۳۸۹). تصویر ذهنی از برند به وسیله ترکیب اثر تداعی های برند شکل می‌گیرد (Atilgan & et.al, 2009). تداعی های ذهنی از برند اغلب ‌بر اساس مدل حافظه ای شبکه ای تداعی های ذهنی می‌باشد که در آن حافظه فرد از گره ها و رشته‌های ارتباطی تشکیل شده است. رشته‌های ارتباطی نشان دهنده روابط (ضعیف یا قوی) و گره ها نشان دهنده مفاهیم (به عنوان مثال تداعی های برند) و اشیا (به عنوان مثال برندها) می‌باشد (کلر، ۲۰۰۸، ترجمه بطحایی، ۱۳۸۹).

تداعی های ذهنی از برند از اجزای کلیدی تصویر ذهنی از برند هستند و امکان متمایز شدن و ایجاد نگرش‌های مثبت نسبت به محصول را فراهم می‌کند (Simms & Trott, 2006). نیرومندی، مطلوبیت و منحصربفرد بودن سه بعد تداعی های برند می‌باشند که منعکس کننده تصویر ذهنی از برند هستند(Wang & Yang, 2010). همچنین مطابق با اظهارات کلر ایجاد تصویر ذهنی مثبت از برند نیازمند برنامه های بازاریابی است که بتوانند تداعی های نیرومند، مطلوب و منحصربفرد را با برند در حافظه پیوند بزنند. تداعی هایی که نیرومندف مطلوب و منحصربفرد باشند، به طور حتم فعال ترند و به تصویر ذهنی از برند کمک می‌کنند (کلر، ۱۹۹۳، ترجمه بطحایی، ۱۳۸۹، Grace & Ocass, 2002).

۴-۲-۲ وفاداری به برند

‌در مورد شامل بودن عدم النفع در قاعده لاضرر اختلاف وجود دارد ولی به نظر می­رسد که قاعده لاضرر شامل قاعده عدم النفع مسلم می­ شود ولی از بین رفتن منافع احتمالی را فرا نمی­گیرد^[۱۵۷]. در بحث قاعده لاضرر آنچه کافی به نظر می­رسد این است که ما رسانه­های صوتی و تصویری را ملزم به جبران خسارت مادی و معنوی وارده به دیگران که از پخش برنامه ­های زیان بار آن به وجود می ­آید بدانیم چون این قاعده ای کلی مبنی بر جبران خسارت ‌می‌باشد . و ضررهای ناشی از این رسانه ­ها را نیز شامل می شود .

ب) قاعده تسبیب

اول: مفهوم قاعده

در تسبیب ‌بر اساس قانون مدنی یک نفر سبب تلف مالی را ایجاد می­ کند و شخص به طور مستقیم مباشر ورود خسارت نیست بلکه مقدمه ورود خسارت را فراهم ‌می‌آورد باید رابطه­ سببیت بین فعل و عمل زیانبار شخص با ورود ضرر و تلف مال باشد^[۱۵۸].

بعضی خسارات ناشی از پخش رسانه­های صوتی و تصویری از باب تسبیب است که در ادامه به بعضی مسائل این قاعده اشاره می­ شود .ضمن اینکه ضرورت وجود این شرط برای جبران خسارت مورد پذیرش عمومی است این شرط در مسئولیت قراردادی و مسئولیت غیر قراردادی به یک شکل مطرح است.^[۱۵۹]

دوم : دخالت عمد و قصد

با ملاحظه این قاعده این موضوع روشن می­ شود که مرتکب چه با قصد و نیت باعث ضرر به غیر شود و مبادرت به عمل زیانبار نماید و یا بدون قصد و نیت سبب ورود خسارت به دیگری گردد در هر صورت ضامن است . اگر مدرک قاعده اجماع باشد فقط شامل موردی می­گردد که مسبب عمد داشته باشد و موارد غیر عمد را شامل نمی­ شود البته مدرک قاعده بیشتر روایت است نه اجماع . و می توان مسبب غیر عمد را نیز مسئول جبران خسارت دانست .

سوم : لزوم تقصیر مسبب

در تسبیب شرط تحقق مسئولیت، اثبات تقصیر مسبب آن است و این بار اثباتی بر عهده کسی است که زیان دیده است در حالی که در اتلاف تقصیرمتلف ، شرط تحقق ضمان نیست . تقصیر در این مبحث علاوه بر تقصیر عمدی آن است که احتیاطات لازم در حدود متعارف رعایت نشده و بی احتیاطی صورت گرفته باشد و شخص بی احتیاط مرتکب تقصیر شده است . باید اضافه کرد که لزوم تقصیر به طور صریح در متون فقهی نیامده است ^[۱۶۰].

به نظر می­رسد لزوم این شرط به خاطر احراز رابطه­ سببیت بین عمل و خسارت است و بدون آن رابطه احراز نمی­ شود و در اینصورت ضمانی هم بر عهده مسبب نیست .بهر حال مطرح کردن این شرط به عنوان شرطی از شرایط ضرر هم دور از ذهن نیست با این عبارت که وقتی مشخص شد که یک نفر مسئولیت دارد، فقط جبران خسارت نسبت به ضررهایی صورت ‌می‌گیرد که ناشی از فعل آن فرد است. اگرچه برطبق این شرط پاره ای از خسارات یعنی خساراتی که منتسب به خوانده نیست غیر قابل اعلام
می شود ولی نباید تصور کرد که این شرط، استثنایی بر شرط جبران کامل خسارت است. محتوای اصل جبران کامل خسارت ، جبران هر خسارتی است که ناشی از نقض عهد باشد جبران خسارتی که به نقض عهد بی ارتباط است، ارتباطی به اصل جبران کامل خسارت ندارد.^[۱۶۱]

­

ج) قاعده غرور

اول: مفهوم قاعده

مفهوم این قاعده ‌به این معنا است که اگر کسی دیگری را به امری مغرور کند و باعث خسارت به وی گردد مسئولیت پیدا می­ کند و باید خسارت را جبران کند.^[۱۶۲] این قاعده از روایت (المغرور یرجع الی من
غره ) یعنی فریب خورده به فریبنده خود رجوع می­ کند اقتباس شده است. مسلماًً رجوع فریب خورده به فریبنده جز مطالبه زیان وارده بر او و مسئولیت فریبنده معنای دیگری ندارد^[۱۶۳].

دوم : شرایط اعمال قاعده غرور

1. شرط برای اعمال قاعده غرور در کتب فقهی وجود دارد که در ادامه به ذکر آن ها می پردازیم :

۱-وجود فعل زیانبار

اولین شرط این قاعده فعل زیانبار فریبنده است ‌به این معنا که انجام کاری که موجب زیان دیگری شود . این کار اعم از عمل حقوقی ( مثل تظاهر فریبنده به وکالت داشتن از طرف دیگری ) و یا عمل غیر حقوقی (مثل در اختیار قراردادن مال دیگری از سوی فریبنده به فریب خورده) است .

۲- به وجود آمدن زیان

در مفهوم این قاعده گفته شده که اگر کسی دیگری را به امری مغرور کند و باعث خسارت به وی شود باید آن را جبران کند پس به وجود آمدن زیان و ضرر وارد به فریب خورده هم شرط اعمال این قاعده است و ما هنگامی می­توانیم فریبنده را ضامن بدانیم که ضرری بر فریب خورده وارد آمده باشد و در غیر اینصورت اعمال این قاعده ممکن نیست .

۳- تاثیر فریب

از دیگر شرایط اعمال قاعده این است که بین فعل فریبنده و وجود ضرر رابطه­ علیت وجود داشته باشد پس اگر کسی به قصد فریفتن شخصی، دست به کاری زند که امری را خلاف واقع نشان دهد ولی ثابت شود که منشاء جهل مغرور، امر دیگری بوده است , نمی­ توان فریبنده را ضامن شمرد .^[۱۶۴]

۴- قصد و عدم قصد فریبنده

‌در مورد قصد فریب یا زیان رساندن فریبنده و یا عدم قصد او برای صدق غرور نظرات متفاوتی ارائه شده است. مرحوم بجنوردی در این مورد بیان نموده ­اند قصد عناوین افعال شرط صدق آن عناوین نیست . چنانچه که عنوان زدن صدق می­ کند هر چند زننده قصد زدن هم نداشته باشد بر خلاف عناوینی که بدون قصد آن عناوین صدق نمی­کنند . مثلاً خم شدن بدون قصد احترام موجب صدق عنوان تعظیم نمی­ شود . فریفتن از جمله عناوین قصدی نیست لذا قصد در آن شرط نیست .^[۱۶۵]

نظر مشهور در این زمینه این است که جائیکه کسی حقیقت را می­داند ولی قصد فریفتن دیگری را ندارد، هرگاه اعمالی از او سر بزند که دردید عرف باعث غرور دیگران و اضرار به آنان شود , ضامن است زیرا رابطه عرفی بین کار او و فریب خوردن زیان دیده وجود دارد و در نظر عرف ‌می‌توان او را مغرور شمرد .^[۱۶۶] اما اختلاف جایی است که هر دو جاهل باشند.

۵- علم و جهل فریبنده

تردیدی نیست که قدر متبقن اعمال قاعده غرور در جایی است که فریبنده ، عالم به نتیجه و مترتب بر عمل خود باشد و فریب خورد ‌به این امر جاهل باشد. مسلم است در جایی که دیگری عالم به واقعیت است ، قاعده قابل اعمال نیست ، چرا که رابطه­ای بین فعل فریبنده و عمل دیگری وجود نداشته است. اما مورد اختلاف در جایی است که هر دو جاهل به واقع باشند.^[۱۶۷]

نظر غالب این است که غرورتحقق می­یابد، زیرا آنچه اهمیت دارد و مسلم است ، این است که فعل این شخص دیگری را مغرور ‌کرده‌است. ‌بر مبنای‌ این نظر تقصیر شرط تحقق مسئولیت فریبنده نیست.^[۱۶۸] در مقابل گروهی دیگر غرور را به معنای خدعه و تدلیس می­دانند ومعتقد ‌در مورد جاهل به واقع نمی­ توان به قاعدۀ غرور استناد کرد.^[۱۶۹] در این بین گروهی قائل به جمع دو نظر شده اند. به نظرایشان هرگاه تقصیری را بتوان به فریبنده نسبت داد غرور تحقق می‌یابد هر چند که فریبنده نه عالم و نه قاصرباشد. زیرا برای اعمال قاعده رابطه سببیت بین فعل فریبنده و فریب دیگر کافی است و هرگاه نتوان تقصیری را به فریبنده نسبت داد قاعده اعمال نمی­ شود.^[۱۷۰]

۷ـ در بعضی موارد بیمه گر واگذارنده به خاطر عدم وجود بازار هزینه های خود را نمی تواند تأمین نماید و برای پیدا کردن بازار هزینه های زیادی را متحمل می شود.^[۸۵]


۸ـ یکی دیگر از معایب عقد بیمه اتکائی اختیاری تعداد محدود این نوع بیمه هاست ، چون واگذارنده همیشه ریسکهای خطرناک و یا مازاد بعضی از بیمه های خود را از این طریق اتکائی می‌کند احتمال دارد از نظر بیمه گر اتکائی تعداد این گونه ریسک‌ها به اندازه کافی زیاد نبوده و حق بیمه های دریافتی به آن اندازه نرسد که در صورت بروز خطر خسارت‌های وارده از محل ذخایر مربوط جبران شده و منافعی نیزعاید بیمه گر اتکائی بشود. به طورکلی عقد بیمه اتکائی اختیاری را می توان مکمل عقد بیمه اتکائی اجباری محسوب نمود. ‌به این معنی که هرگاه سرمایه یک یا چند مورد بیمه که طبق قرارداد اتکائی اجباری فقط مقدار معینی از آن به بیمه گر اتکائی واگذار می شود از مجموع سهم واگذارنده و بیمه گر اتکائی تجاوز نماید مازاد آن از طریق اتکایی اختیاری بیمه خواهد شد.^[۸۶]

گفتار دوم- عقد بیمه اتکائی قانونی(اجباری):

عقد بیمه اتکایی اجباری عبارت است از واگذاری های اتکائی که شرکت‌های بیمه مقیم یک کشور طبق قانون ملزم به انجام آن می‌باشند بدون اینکه قراردادی بین واگذارنده و بیمه گر اتکائی منعقد شده باشد.

هدف این نوع عقد بیمه اتکائی بیشتر نظارت و کنترل معاملات بیمه ای بیمه گران مقیم کشور به وسیله دولت می‌باشد زیرا در این نوع بیمه، بیمه گر اتکائی معمولاً یک شرکت بیمه دولتی است. این شرکت می‌تواند از طریق سهم اتکائی واگذار شده از طرف بیمه گران معاملات بیمه ای آن ها را تحت کنترل قرار داده و در صورت برخورد به موارد تخلف اقدامات لازم را انجام دهد.^[۸۷]

چنان که در ایران طبق ماده ۷۱ قانون تأسیس بیمه مرکزی ایران و بیمه گری، کلیه مؤسسه های بیمه که در ایران فعالیت می‌کنند باید ۵۰ درصد در رشته بیمه های زندگی و ۲۵ درصد در سایر رشته ها از معاملات بیمه ای مستقیم خود را نزد بیمه مرکزی ایران بیمه اتکائی نمایند. قبل از تأسیس بیمه مرکزی ایران، عقد بیمه اتکایی فوق به وسیله شرکت سهامی بیمه ایران انجام می گرفت.با این وجود بیمه مرکزی ایران نه تنها کار دیده بانی و نظارت بر فعالیت‌های بیمه ای را برعهده دارد بلکه به عنوان یک صندوق بیمه اتکایی نیز عمل می‌کند که خود نوعی ابزار برای کنترل و دیده بانی بر فعالیت بیمه گران است. بیمه گران ایران وظیفه و الزام دارنده که بخشی از ریسک‌ها و تعهدات بیمه ای خود را به سازمان دولتی بیمه مرکزی ایران واگذار کنند.^[۸۸]

بند نخست- مزایای بیمه اتکایی قانونی

مزایای بیمه اتکایی اجباری (قانونی) اینکه با توجه به نکات ذکر شده در فوق، نخست اینکه بیمه مرکزی در هر کشوری بزرگ ترین شرکت بیمه بوده و مورد توجه و حمایت کشورها می‌باشد لذا شرکت های واگذارنده ازاین بابت اطمینان دارند که هر چقدر هم که ضرر بدهند نیز شرکت های اتکایی مورد نظر قابلیت جبران خسارت را دارند و دوم آنکه یک کنترل کلی بر کل بیمه های انجام شده در جامعه را دارد که علاوه بر قانونمند تر شدن نرخ بیمه ها و حمایت از حقوق بیمه گران، می‌تواند در افزایش درآمد مالیاتی دولت و … نیز تاثیر به سزایی داشته باشد.

بند دوم- عیوب بیمه اتکایی قانونی

عیب کلی و بزرگ بیمه اتکایی آن است که شرکت های بیمه ای باید همه انواع بیمه نامه هایشان را نزد بیمه مرکزی بیمه کنند، در این صورت بیمه نامه هایی که سود زیادی دارند و یا آنهایی که خودشان از عهده خسارت برمی آیند و یا منفعت در اتکایی نکردن آن است باید اجباراً اتکایی کنند. بواسطه این نقص عیب دیگری نیز پدیدار می شود که آن هم بی انگیزه شدن شرکت های بیمه برای تحت پوشش قراردادن رشته‌های بیمه خاصی است که سود چشمگیر ندارند.

گفتار سوم- عقد بیمه اتکائی قراردادی:

این نوع بیمه اتکایی نیز ماننداتکایی قانونی، از نوع اجباری است لذا گاها از آن به اتکایی اجباری نام می بریم. بر پایه اینگونه قراردادها بیمه گر واگذارنده تعهد می‌کند که بخشی از معامله های بیمه ای خود را در مدت قرارداد به طور مرتب به بیمه گر اتکایی خود واگذار کند و بیمه گر اتکایی نیز تعهد و الزام دارد که بعد از انعقاد قرارداد، همه قراردادها را بپذیرد. در پوشش اتکایی قراردادی، بیمه گر واگذارنده موظف می شود که مبلغ ناشی از اتکایی رشته‌های خاصی را به بیمه گر اتکایی پیشنهاد نماید و در مقابل نیز بیمه گر اتکایی موظف است آن را بپردازد.

اگر مبنای توافق دو طرف بر مبنای سرمایه بیمه و میزان حق اتکایی که بیمه گر واگذارنده به بیمه گر اتکایی می‌دهد باشد، قرارداد اتکایی نسبی می‌باشد و اگر بر مبنای خسارت باشد به آن اتکایی مازاد خسارت گویند .

در اتکایی قراردادی بیمه گر واگذارنده موظف است درصدی را که بیمه گر اتکایی تعیین می‌کند به عنوان حق اتکایی به او بپردازد و در مقابل نیز بیمه گر اتکایی نمی تواند اعتراض کند که چرا با مبلغ کمی بیمه نامه اولیه را صادر کردی. زیرا بیمه گر واگذارنده در صدور بیمه نامه خود مختار است و می‌تواند با نرخ دلخواه خود بیمه نامه صادر کند (البته نباید بیشتر از آنچه قانون تعیین می‌کند، باشد) و بیمه گر اتکایی حق دخالت ندارد مگر در کلاهبرداری یا قصور بیمه گر واگذارنده.^[۸۹]

مطابق این اصل باید گفت که بیمه گر اتکایی در سیاست های مالی خود کاملاً متأثر از بیمه گر واگذارنده است . ‌بر اساس قرارداد بیمه گر اتکایی متعهد به شرکت در خسارت هایی است که واگذارنده به موجب بیمه نامه و یا قرارداد متعهد به جبران آن است . ارزیابی ریسک ها و میزان خسارات با واگذارنده است و او در تصمیم گیری کاملاً آزاد است . این اقدامات را مقامات مسئول در شرکت واگذارنده انجام می‌دهند و یا به موجب قرارداد بیمه مشخص می‌گردد که بیمه گر واگذارنده مسئول جبران خسارت است و به تبع آن بیمه گر اتکایی مسئول جبران می‌باشد .

البته همان طور که گفته شد این آزادی عمل واگذارنده تا آن حدی است که از مفاد قرارداد تبعیت کند و این شرط نیز معمولاً در قراردادها گنجانده می شود .^[۹۰]