چهار مرحله اصلی AHP را می‌توان به صورت زیر خلاصه کرد.
ساختن یک سیستم سلسله مراتبی با تجزیه کردن مسئله به اجزای به هم مرتبط
ساختن ماتریس متقابل
تخمین زدن وزن نسبی معیارها
یافتن بهترین جایگزین به وسیله‌ی وزن‌های نسبی
فرض کنید که نشان‌دهنده‌ی معیار چشم توفانی است که باید باهم مقایسه شوند و هم بیانگر وزن‌های نسبی این معیارها باشد. در آن صورت قسمت اصلی مسئله شامل یافتن بردار اولویت یا همان بردار وزن‌های نسبی می‌شود که به صورت زیر نشان داده می‌شود.

۱)
W’=

از زمانی که ساتی روش AHP را معرفی کرد تا به حال روش‌های زیادی برای یافتن بردار وزن نسبی، توسط افراد مختلف ارائه شده است. برخی از این روش‌ها فقط در شرایطی که ماتریس مقایسه‌ی دو به دویی^[۸۷] از اعداد قطعی^[۸۸] تشکیل شده باشد کارایی دارند ولی بسیاری از روش‌ها برای حل ماتریس مقایسه‌ی فازی ارائه‌شده‌اند.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

ماتریس مقایسه‌ای را که هر عضو آن با اعداد فازی نشان داده می‌شود را ماتریس فازی مقایسه‌ای گویند. البته در اینجا منظور ما از اعداد فازی اعداد مثلثی^[۸۹] هستند که توسط عسکر زاده تعریف‌شده‌اند.
مقایسه‌ی دو به دویی معیارها در AHP با این فرض انجام می‌گیرد که تصمیم گیر می‌تواند هر دو المان تصمیم‌گیری را در هر سطحی از سلسله‌مراتب مسئله‌ی اصلی، باهم مقایسه کند و یک عدد را به میزان اهمیت دو معیار نسبت به هم اختصاص دهد. اگر المان اول بر المان دوم برتری داشته باشد آنگاه عدد اختصاص داده‌شده بزرگ‌تر از یک خواهد بود در غیر این صورت کوچک‌تر از یک می‌شود.
بردار اولویت^[۹۰] (وزن نسبی) می‌تواند از حل این ماتریس مقایسه‌ای در هر سطح به دست آید. روش‌های حل متفاوتی برای رسیدن به این بردار وجود دارند مانند روش بردار ویژه^[۹۱]، روش حداقل توان لگاریتمی، روش حداقل توان وزنی، روش برنامه‌ریزی هدف و روش برنامه‌ریزی فازی.
روش بردار ویژه روشی است که خود ساتی هنگام ارائه‌ AHP از آن استفاده کرده است. در این روش ابتدا ما ماتریس مقایسه‌ای را می‌سازیم.

۲)

در ماتریس فوق شرایط زیر برقرار است.

۳)
۴)

باید دقت شود که در شرایط واقعی نسبت وزن‌ها نامشخص است. و شرایط فوق فقط در یک حالت خاص رخ می‌دهد که بعد به آن اشاره می‌کنیم. پس در واقع مسئله AHP به دنبال یافتن هایی است که در شرط زیر صدق کنند.

۵)

به سازمان­هایی که با افراد آسیب دیده جامعه سروکار دارند (بهزیستی و…) پیشنهاد می­ شود از نتایج این تحقیق استفاده کنند.
استفاده از متخصصان و روان­شناسان خانواده در حوزه ­های تصمیم ­گیری و اجرایی نظیر دستگاه قضایی و به خصوص دادگاه­ های خانواده پیشنهاد می شود
اساتید و رسانه­های جمعی کشور در جهت تعدیل نگرش جامعه نسبت به طلاق تلاش بیشتری نمایند.
اهتمام بیشتر دولت و مسئولین مربوطه جهت شناسایی علل طلاق، بررسی دلایل سیر صعودی آن در سال­های اخیر و برطرف نمودن زمینه ­های به وجود آورنده طلاق در حد کلان.
وزارت آموزش و پرورش به عنوان متولی آموزش و تربیت نسل فردای جامعه از یافته­های این پژوهش برای جلوگیری از آسیب­های روان­شناختی که فرزندان خانواده­های طلاق ممکن است با آن روبه­رو شوند استفاده کند.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

به مشاوران مدارس توصیه می­ شود که فرزندان خانواده­های طلاق را در ابتدای هر سال تحصیلی شناسایی کرده و به آنان آموزش­های لازم را دهند.
نظر به اینکه یکی از گرایش‌های بحث انگیز و قابل توجه حوزه‌ی روان­شناسی و مشاوره که امروزه به طور گسترده‌ای مورد توجه قرار گرفته است، حیطه ازدواج می‌باشد. پیشنهاد می‌شود، مشاورین و روان­شناسان خانواده و ازدواج از یافته‌های این پژوهش استفاده نمایند.
منابع فارسی:
قرآن کریم، سوره روم، آیه ۲۱
احدی، بتول (۱۳۸۷). رابطه احساس تنهایی و عزت نفس با سبک های دلبستگی در بین دانشجویان دانشگاه الزهرا.سال پنجم، شماره اول، صص ۴۱-۶۵٫
اژه­ای، ج. ۱۳۹۱٫ روان­شناسی از دیدگاه دانشمندان اسلامی. تهران: نشر شومیز، ۲۶۴ ص.
افروز، غ.م. ۱۳۸۹٫ مبانی روان­شناختی ازدواج در بستر فرهنگ و ارزش­های اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۷۰ ص.
اکبرزاده عبدالجبار، ح؛ حسین­پور لنگرودی، ف و مصباح، ن. ۱۳۸۹٫ بررسی رابطه سبک­های دلبستگی با نگرش نسبت به ازدواج و مهارت حل تعارض در دانشجویان مجرد کارشناسی دانشگاه تهران، مجله زن و مطالعات خانواده، ۲ (۸): ۵۴-۳۹٫
ایران محبوب، ج؛ مختاری، م ( ۱۳۸۵). رویکرد جریان زندگی در مطالعه ازدواج جوانان در ایران. فصلنامه جمعیت، ۱۴ ( ۵۸).
امیدوار، ب. ۱۳۸۷٫ بررسی تأثیر آموزش پیش از ازدواج بر نگرش­های زناشویی دانشجویان در آستانه ازدواج در شهر شیراز. دانش­نامه دکتری مشاوره خانواده، دانشگاه اصفهان.
آذربایجانی، م؛ سالاری فر، م. ر؛ عباسی، ا و کاویانی، م. ج. ۱۳۸۵٫ روان­شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی. تهران: انتشارات سمت، ۶۱۶ص.
براتی، ز (۱۳۸۵). بررسی اثر آگاه شدن زوجین از رابطه ویژگیهای خانواده اصلی و خانواده فعلی شان بر افزایش رضایت زناشویی آنها. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی تهران.
برک، لورا، ای. (۲۰۰۱). روان شناسی رشد. چاپ دهم. (از لقاح تا کودکی). ترجمه یحیی سید محمدی (۱۳۸۶). انتشارات ارسباران.
برون، سیما (۱۳۸۵). مقایسه دلبستگی (به مادر، پدر و همسال) و سازگاری فردی-اجتماعی در سنین مختلف نوجوانی (از اواخر کودکی تا اواسط نوجوانی) در دانش ­آموزان شهرستان پلدختر، پایان نامه کارشناسی ارشد روانشناسی تربیتی، دانشگاه شهید چمران اهواز.
بک، آ.ت. ۱۹۹۴٫ عشق هرگز کافی نیست. ترجمه م قرچه داغی ۱۳۸۴، تهران: نشرذهن­آویز، ۳۹۳ص.
ثنایی ذاکر، ب. ۱۳۸۷ . مقیاس­های سنجش خانواده و ازدواج. تهران: انتشارات بعثت، ۲۴۶ص.
جعفری، م؛ فاتحی زاده، م و هاشمی، ن. ۱۳۸۶٫ اثربخشی آموزش پیش از ازدواج بر نگرش به ازدواج در دانشجویان دختر و پسر شهر اصفهان، دومین کنگره بین المللی پاتولوژی خانواده، انستیتو تحقیق خانواده، دانشگاه شهید بهشتی، ۲۰۱-۲۰۰ .
حسینی، ب. ۱۳۸۹٫ زمینه زوج درمانی. تهران: نشر جاودانه، ۵۲۸ص.
حقیقی زاده، م. ح؛ کرمی، خ و سلطانی، ت. ۱۳۸۹٫ معیارهای گزینش همسر از دیدگاه دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی اهواز، فصل­نامه علمی- پژوهشی علوم بهداشتی، ۲ (۲): ۵۴-۴۴٫
حیدر نیا، احمد، ثنایی، باقر و طالقانی، نرگس (۱۳۸۴). سلامت روان و عزت نفس دانش آموزان پسر دوره­ راهنمایی در خانواده­های عادی، تحت حضانت پدر و تحت حضانت مادر. فصلنامه علمی-پژوهشی رفاه اجتماعی، سال پنجم، شماره ۱۹، ۷۴- ۵۵٫
حیدری، م. ۱۳۸۷٫ دینداری و رضامندی خانوادگی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۲۱۶ص.
رایس، ف. ۲۰۰۲٫ رشد انسان: روان­شناسی از تولد تا مرگ. ترجمه م فروغان (۱۳۸۸)، تهران: ارجمند، ۴۲۵ص.
ژوبرت، ناتاشا و گای، کاتلین. نیاز فرزندان طلاق و جدایی. ترجمه فاطمه قدیری (۱۳۸۳). چاپ اول، تهران: نشردانژه.
ساروخانی، باقر (۱۳۷۵). مقدمه ای بر جامعه شناسی خانواده. تهران: انتشارات سروش.
ستوده، هدایت الله (۱۳۸۳). آسیب شناسی اجتماعی، ویرایش سوم. تهران، انتشارات آوای نور.
ستیر، و. ۲۰۰۰٫ آدم سازی در روان­شناسی خانواده. ترجمه ب بیرشک (۱۳۸۸)، تهران: انتشارات رشد، ۳۵۷ص.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس و حجازی، الهه (۱۳۸۱). روش­های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: نشر آگه، چاپ سیزدهم.
سهرابی، فرامرز و رسولی فاطمه (۱۳۸۷). بررسی رابطه بین سبک دلبستگی و رابطه جنسی فرا زناشویی در بین زنان بازداشت شده در مرکز مبارزه با مفاسد اجتماعی شهر تهران. فصلنامه روانشناسی دانشگاه علامه طباطبایی تهران، سال چهارم، شماره۱۴، ۱۴۳-۱۳۳٫
شریفی­زاده، ز. ۱۳۹۲٫ بررسی رابطه­ سبک­های دلبستگی اضطرابی و اجتنابی و نگرش مذهبی با ادراک آمادگی ازدواج و نگرش به ازدواج در دانشجویان دختر و پسر دانشگاه قم. پایان نامه کارشناسی ارشد مشاوره، دانشکده علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز.
شعاع کاظمی، م؛ جعفری هرندی، م. ۱۳۸۸٫ بررسی مقایسه­ ای نگرش دانشجویان مجرد ومتأهل نسبت به ازدواج از دیدگاه واقعیت درمانی گلاسر، فصل­نامه پژوهش اجتماعی، ۲ (۴): ۱۲۸-۱۱۱.
عامری، فریده (۱۳۸۱). بررسی تأثیر مداخلات خانواده درمانی راهبردی در بروز اختلاف زناشویی، پایان نامه دکتری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
فاتحی­زاده، م. بهجتی اردکانی، ف. نصر اصفهانی، ا. (۱۳۸۴). بررسی تاثیر عوامل خانوادگی در پایین بودن آمار طلاق در شهرهای یزد، اردکان، میبد. مجله مطالعات تربیتی و روانشناسی ۶ (۱) ۱۳۶-۱۱۷٫
فردوسی­پور، س. ۱۳۸۴٫ آسیب شناسی خانواده. دوره علمی- کاربردی پودمانی (مدیریت خانواده).
فقیرپور، م. ۱۳۸۴، مشاوره قبل از ازدواج. گیلان: نشر رستگار، ۹۶ص.
کاردانی، آ. ۱۳۹۲٫ مقایسه‌ی نگرش نسبت به ازدواج و آمادگی برای ازدواج در دانشجویان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز. پایان نامه کارشناسی ارشد راهنمایی و مشاوره، دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز
کریمی، یوسف (۱۳۷۹). نگرش و تغییر نگرش. تهران: موسسه نشر ویرایش.
کریمی، یوسف (۱۳۸۵). روان شناسی اجتماعی. تهران: انتشارت ارسباران.
کریمی، ی. ۱۳۹۰٫ نگرش و تغییر نگرش. چاپ نهم، تهران: موسسه نشر ویرایش، ۱۷۶ص.
کرین، سی. ویلیام . پیشگامان رشد. ترجمه غلامرضا خویی نژاد و علیرضا رجایی (۱۳۸۴). چاپ اول، انتشارات رشد.
گلدنبرگ، ا؛ گلدنبرگ، ه. ۲۰۰۰٫ خانواده درمانی. ترجمه ح. ر شاهی برواتی، س نقشبندی و ا ارجمند (۱۳۸۶)، تهران: روان، ۴۵۲ص.
محمودی ایرانشاه، ناصر (۱۳۸۳). مقایسه میزان مسئولیت پذیری، عملکرد تحصیلی و سلامت روانی دانش آموزان دختر خانواده­های طلاق و عادی در دبیرستان های پلدختر با توجه به کنترل متغیرهای وضعیت اجتماعی-اقتصادی و طول مدت طلاق، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران پلدختر.
مرکز آمار ایران (۱۳۸۰). سالنامه آماری ایران.

۳-بسترسیاسی،اجتماعی واقتصادی ایران برای مشارکت وفعالیت‌نهادهای مدنی

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

نگاهی اجمالی به تاریخ ایران نشان می‌دهد که مردم هیچگاه در این کشور جدی گرفته نشده‌اند و در نتیجه نهادهای مردمی نیز هیچ گاه نتوانسته‌اند در ایران ریشه گرفته و در تحولات کشور خود تأثیرگذار باشند. این امر تا حد زیادی به خاطر نظام استبدادی حکومت‌هاست که می‌توان گفت در اکثر دوره‌های تاریخی بر این مملکت حاکم بوده است.
خود این نظام استبدادی نیز تا حد زیادی ریشه در موقعیت طبیعی و جغرافیایی ایران داشته است. ویژگی‌های اقلیمی ایران بر اموری مانند تولید، تجارت، ارتباطات و مسایل نظامی اثر گذاشته و در نهایت نظام‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور را اغلب در خلاف مسیر مردم‌سالاری و مشارکت هدایت کرده است.^[۵۰]
از اواسط دوره قاجاریه زمینه‌های دگرگونی این اوضاع شروع به شکل گرفتن کرد و از آن زمان تا کنون تاریخ ایران شاهد چالش‌های زیادی بوده است که در اثر آگاهی مردم و تلاش برای برون‌رفت از شراط نامساعد کشور شکل گرفته‌اند. با مرور کلی روند تاریخی ایران از زمان انقلاب مشروطه تا کنون می‌توان گفت این روند به سوی خروج از دیکتاتوری و همچنین به سوی ثبات سیاسی،اجتماعی حرکت کرده است و طی این مدت به تدریج بستر اجتماعی و سیاسی مورد نیاز برای تحقیق مشارکت مردم رو به بهبودی رفته است، لیکن هنوز تا رسیدن به سطح مناسب راه درازی در پیش است.^[۵۱]
گفتار دوم- بررسی حقوقی و نقش اعمال حقوق شهروندی در محیط زیست
پاسخ گویی در مقابل مسئولیت ها و تکالیف برخلاف آنچه در گذشته اتفاق می افتاد، نه تنها بر عهدۀ شهروندان است، بلکه دولت مردان ومسئولان نیز در این عرصه مسئولیت خطیری بر دوش دارند . از این دیدگاه آنچه که به نظر اجتناب ناپذیر است از یک ضرورت همکاری های مشترک بین شهروندان با دولت و شهروند با شهروند در جهت دست یابی به حقوق حقۀ خویش می باشد و از سوی دیگر لزوم شناخت دقیق شهر، شهروند، حقوق شهروندی و آنچه به عنوان حق داشتن محیط زیست سالم می باشد، ضروری است ؛ زیرا محیط زیست سالم به عنوان حقوق اساسی شهروند مطرح می باشد و در نبود آن احقاق حق شهروندی صورت نمی پذیرد و محیط زیست آلوده سلامتی روحی، روانی و جسمی شهروندان را به خطر می اندازد و اساسی ترین حق شهروندی را که حق حیات می باشد ،نابود می سازد.
با رشد فن آوری توانایی شهروندان در تخریب محیط زیست افزایش مییابد و وظیفۀ سنگین دولت مردان در اجرای قوانین، و شهروندان در احترام به قانون را بیش از پیش می طلبد. این که آنها توان انطبا ق با شرایط جدید را که با رشد فن آوری و توسعه همراه است ، دارند یا نه در هاله ای از ابهام قرار دارد.
در همین راستا،جامعه شناسان، قانون گذاران و مجریان دولتی به همراه شهروندان باید به یاری حفظ شهر وحقوق شهروندی با الویت بخشیدن به حفظ محیط زیست بشتابند وباتوجه به تغییرنگرش های حرفه ای، از جهات مختلف به بررسی تحولات ناشی از ظهور فن آوری و توان شهروند و دولت صنعتی در تخریب محیط زیست شهری بپردازند و ابعاد مختلف آن را با اهمیت قا یل شدن به توسعه پایدار در معرض شناخت شهروندان و دولتمردان قرار دهند، تا چالش پیش ر وی آنان را نمایان سازند و سمت و سوی پژوهش ها به حقوق و مسئولیت ها ی مسئولا ن و شهروندان معطوف گردد. هرچند به دلیل فرامرزی بودن محیط زیست نمی توان آن را محدود به یک مرز دانست و به بررسی آن پرداخت ، حتماٌ باید قوانین و مقررات داخلی همراه با حقوق، قوانین و وظا یف جامعه بین المللی شهروندی همچون معاهدات، کنوانسیون ها، پروتکلها، اعلامیه های جهانی مورد استفاده قرار گیرد . همچنانکه در آموزش شهروندان باید از مجامع بین المللی مدد جست و از تجربیات آنها استفاده کرد.
اعتقاد بر این است که جهت حفظ حقوق زیست محیطی شهروند ان بهترین پایگاه دفاع از این مقوله در فکر انسان ساخته می شود. آموزش محیط زیست بخش بنیادین این پایگاه دفاعی است . هدف این آموزش باید بالا بردن سطح دانش و آگاهی همه مردم از همان اوان کودکی درباره نظام های فیزیکی و زیست شناختی حمایت کننده از زندگی بر روی زمین ، ارتقا یابد تا اقدامات شهروندان دیگر اثر منفی بر آن وارد نسازد. چرخۀ سطوح یادگیری و یاددهی در آموزش مسائل محیط زیست به شهروند باید سه سطح ادراکی (دانش و فهم) عاطفی (ارزش گذاری و درونی کردن و فعال (اقدام و عمل رادر بر گیرد^[۵۲].
بند اول- محیط زیست و حقوق زیست محیطی
محیط زیست کلیه شرایط برای برخورد اری از یک زندگی با استمرار حیات ، با آرامش و سلامتی برای نسل های حال و آینده را دربرمی گیرد^[۵۳]. شهروندان زمانی می توانند به حقوق خویش دست یابند که محیط طبیعی، محیط مصنوعی یا انسان ساخت و محیط اجتماعی آنان به وسیله قوانین و مقررات حمایت گردد. در شهری مانند تهران و…تأثیرپذیری محیط زیست اجتماعی به مراتب بیشتر از تأثیرگذاری فن آوری و صنعت در محیط زیست است ، زیرا بیشتر مسایل مانند آلودگی آب، هوا و پسماندها ناشی از پاره ای از عوامل اجتماعی از جمله افزایش جمعیت، فرهنگ غلط، رشد شهرنشینی و بالا رفتن میزان مصرف می باشد این نکته در ماده چهارم بند الف بیانیه کنفرانس سازمان ملل نیز ذکر و ناشی از کمی توسعه دانسته شده است. هدف حقوق محیط زیست محدود نمودن تأثیر فعالیت های انسانی روی عناصر یا محیط های طبیعی است و این هدف نه تنها در منافع مستقیم و بلاواسطه دولت، بلکه در منافع شهروندان و بهبود سرنوشت آنان نیز موثر است. به علاوه ، حقوق محیط زیست جزء حقوق اساسی و بنیادی شهروندی به حساب می آید، زیرا محیط سالم است که می تواند سلامتی جسمی، روحی و حق حیات را تضمین نماید.
لذا این حقوق می تواند به عنوان تابعی از حقوق مدنی نیز تلقی گردد، ز یرا این حقوق را کسی به انسان نمی دهد بلکه حق طبیعی اوست . حقوق زیست محیطی به گونه ای است که علاوه بر آن که ذی حق می تواند موضوع حق را مطالبه کند بلکه حق دیگری نیز متاثر از اعمال حق ذ ی حق می باشد. ^[۵۴]هرگاه حقوق زیست محیطی از دایره اخلاق وارد دایره حقوق و قوانین (حقوق موضوعه ) بشود ضمانت اجرا می یابد ، لذا به عنوان نمونه وقتی ایجاد آلودگی تصویری جرم تلق ی شود و برای آن مجازات تعیین گردد ، می توان علیه آلوده کننده به مراجع قانونی شکایت نمود و حق تضییع شده را مطالبه کرد^[۵۵]. در، قوانین محیط زیستی باید تضمین های عملی، بازدارنده و پاسخ گویی برای حمایت از حقوق شهروندان از سوی دولت و دستگاه های مسئول وجود داشته باشد. چنانکه در قطعنامه شماره ۷۹کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل به این نکته اشاره شده است ، این پاسخگویی باید به گونه ای باشد تا شهروندان نیز بتوانند علیه سوء است فاده های احتمالی به قانون متوسل شوند^[۵۶]ا ملاحظه پرونده های مورد بررسی روشن می گردد که شخص یا اشخاص متجاوز کمتر به تحمل کیفر محکوم شده اند و دربیشتر موارد متجاوز ان مزبور به جبران زیان ناشی از تجاوز ملزم گردیده اند. این البته نباید این نکته را از نظر دور داشت که دربسیاری از قوانین و مقررات زیست محیطی تناسب لازم میان تجاوز وخسارات وارده شده باجبران آن وجود ندارد.
الف- حقوق شهروندی در رهگذر محیط زیست
حق شهروندی یک امتیاز برای بهره مندی از امکانات موجود در جامعه می باشد و حقی است که از سوی جامعه سیاسی اعم از شهری، ملّی ، منطقه ای و یا بین المللی به انسان داده می شود.
اگر بپذیریم که گفتمان غالب در کشورهای در حال از جمله ایران، گفتمان « حقوق» است، حقوق شهروندی از یک سو یکی از مهم ترین موضوعاتی است که به وسیلهحقوق تبیین می گردد و از سوی دیگر در قلمرو محیط زیست نیز به عنوان یکی از مسایل نوین مطرح می باشد.
بنابراین درک مفهوم واقعی شهروندی و آشنایی با حقوق و تکالیفی که این مفهوم بر فرد بار می کند برای همه افراد جامعه از اهمیتی محوری برخوردار است^[۵۷]
بنابراین این حقوق شامل سه بخش می گردد:
۱- حقوق شهروند بر دولت
۲- حقوق دولت بر شهروند
۳- حقوق متقابل شهروندی
۱- حقوق شهروند بر دولت
ازجمله حقوق شهروند بر دولت آن است که دولت در تدوین و اجرای مقررات زیست محیطی بکوشد و این مقررات رادر پی برنامه بیاورد و نه در پی حوادث زیست محیطی . دولت موظف است با و جود امکاناتی که در اختیار دارد ، از جمله رسانه های عمومی و اختصاص بودجه به آموزش و فرهنگ سازی زیست محیطی شهروندان بپردازد.
آموزش زیست محیطی شهروندان باید ابعاد مختلف فردی، مکانی و زمانی را مورد توجه قرار دهد و آموزش مداوم و مادام العمر باش .^[۵۸]چرخه سطوح آ موزش سه سطح ادراکی(دانش و فهم ،عاطفی )ارزش گذاری و ( اقدام و عمل ) رادربرمی گیرد. در بحث آموزش ،زنان به دلیل آن که نقش تصمیم گیرنده اصلی در مصرف را دارند باید در اولویت قرارگیرند، چنان که در اصل بیستم اعلامیه ۱۹۹۲ ریو دوژانیرو، به آن اشاره شده است . همچنین آموزش کودکان باید به زبان ساده و سازگار با تجربه روزانه شان در اولویت قرار گیرد .^[۵۹] این موضوع نیز در فصل ۳۶ دستور کار ۲۱ منشوری برای آینده مورد یونسکو و برنامه محیط زیست سازمان ملل(UNEP)توجه قرار گرفته است و در قلمرو تعلیم و تربیت به مسائل محیط زیست پرداخته شده است.
از دیگر وظایف دولت در مقابل شهروندان ، حمایت ازنقش مشارکتی شهروندان است که در قالب NGO های زیست محیطی، شوراهای ملی و محلی (از سطح روستا تا استان ) به عنوان نهادهایی ناظر و تصمیم گیرنده می باشند.^[۶۰]در همین راستا، حمایت از نقش مشارکتی همه مردم براساس حق برابری شهروندی در نظام تصمیم گیری و تصمیم سازی و مدیریت اجرایی کشور در ماده ۱۱۹ قانون برنامه چهارم توسعه موردتوجه قرار گرفته است.
اطلاع رسانی در شرایط ایجاد آلودگی از حقوق مسلم شهروندان می باشد. دانستن حق مردم است . آنان حق دارند که ازشرایط بحرانی آلودگی ها و فعالیت های صنعتی و تولیدی مخرب که سلامتی و حیات شان را تهدید می کند مطلع شوند،
شهروندان حق دارند از شرح طرح هایی که از آن تأثیرمی پذیرند ، از سوی دولت و سازمان های دولتی مطلع گردند . حق دریافت اطلاعات به خصوص اطلاعات محیط زیستی در کنوانسیون ۱۹۹۸ دانمارک (ARHUS) و در اصل بیستم بیانیه کنفرانس سازمان ملل متحد درباره محیط زیست انسان، استکلهم مصوب ۱۹۷۲ ذکر شده است .در این اسناد و بیانیه هابر جریان آزادانه اطلاعات روزآمد علمی و انتقال تجارب برای. حل مسایل محیط زیست تأکید گردیده است.^[۶۱]
۲- حقوق دولت بر شهروند
حقوق دولت بر شهروند آن است که شهروندان باید به قوانین و مقررات موجود در زمینه محیط زیست احترام بگذارند و در جهت حفظ هر چه بهتر محیط ز یست با دولت مشارکت نمایند.
۳ – حقوق متقابل شهروندان
به طور خلاصه می توان گفت که همانند حقوق دولت بر شهروند است .
۴- بررسی اجمالی عملکرد دادسرای ویژۀ جرایم زیست محیطی تهران
ایجاد دادسراهای تخصصی در زمینه محیط زیست ، دراحقاق حق شهروندی بسیار موثر خواهد بود . بدون تردید دادسراهای مزبور از دقت و کیفیت کار بالاتری برخوردارند ، زیرا قاضی مجبور نیست به کلیه پروند ههای ارجا عی متفاوت رسیدگی نماید در غیر این صورت با توجه به گستردگی دانش حقوق بعید به نظر می رسد که یک قاضی در آن واحد نسبت به حل و فصل کلیه دعاوی کیفری و حقوقی آمادگی لازم را داشته باشد. از سال ۱۳۸۳ چند شعبه دادسرای ناحیه ۱۹ درتهران به صورت اختصاصی رسیدگی به پرونده های زیست محیطی را بر عهده گرفته ا ند . شاکی اغلب پرونده های مزبور، سازمان حفاظت محیط زیست و شکایت مطروحه تحت عنوان تخریب و آلودگی زیست محیطی و تهدید علیه بهداشت عمومی مطرح گردیده است.
البته علاوه بر سازمان مزبور اشخاص حقیقی نیز می توانند حسب مورد شاکی یا مدعی خصوصی در زمینه خسارت وارد شد ه به محیط زیست باشند ، زیرا بر طبق اصل پنجا هم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، حفاظت از محیط زیست، وظیفۀ عمومی تلقی گردیده، اما چگونگی انجام این وظیفۀ ملی و قانونی هنوز مشخص نیست . حفظ محیط زیست وظیفۀ همگان است بنابر این حق داشتن محیط زیست سالم به عنوان یکی از موارد مهم حقوق شهروندی است و یک شهروند باید بتواند علیه عاملان تخریب و آلودگی محیط زیست شکایت کند، همان گونه که بر طبق مقررات حقوق بین الملل، اتباع بیگانهای که در یک کشور خارجی سکونت دارند می توانند نسبت به دولتی که در اجرای معاهدات زیست محیطی خود کوتاهی می کند، شکایت کنند.
در شعبه پنجم بازپرسی از سال ۱۳۸۳ تعداد ۱۴۴ پرونده محیط زیستی مورد تعقیب و رسیدگی واقع شده است که از این تعداد ۶۶پرونده جریانی ، ۷۲ مورد قرار منع تعقیب و تنها ۶ مورد قرار مجرمیت از میان چهار قرار نهایی صادر شده است.
رسیدگی ها حاکی ازآن است که در صدد بسیار بالایی از قرارهای نهایی به قرار منع تعقیب می باشد. این نوع نگرش به جرایم زیست محیطی از نگاه کیفر زدایی، جرم شناسی و سیاست جنایی جدید مثبت است ، اما از این نظر که در اکثرپرونده ها قرار منع تعقیب صادر شده است و صدور این قرار ازیک سو به منزله عدم وقوع جرم ، فقدان دلایل اثباتی و یا عدم احراز سوء نیت می باشد و از سوی دیگر ما همواره نظاره گر ورود آلاینده ای گوناگون و تخریب محیط زیست می باشیم که این امر می تواند نشانه ساده انگاری و عدم احساس موقعیت حساس و والای محیط زیست از سوی محاکم مربوطه می باشد و سبب می گردد تا مرتکبین رفتارهای زیانبار محیط زیست اقدامات خود را مواجه دانسته یا لااقل برای آن موقعیت ویژ ه ای قائل نشوند. بنابراین برخورد این گونه محاکم نتیجه ای دوگانه در بر خواهد داشت ، از این رو بهتر آن است که حتی اگر نگاه کیفرزدایی در این زمینه ها وجود دارد ضرورت توسل به اقدامات تأمینی همچون خدمات عام المنعفه نیز مدنظر قرار گیرد به این ترتیب می توان مانع از بی اهمیت یا کم اهمیت تلقی شدن رفتارهای آلایندگی مرتکبان شد. با بررسی آنچه در سال۱۳۸۵ در مورد فراوانی صدور قرار نهایی نسبت به منبع آلوده کننده به چشم می خورد ، ملاحظه می گردد که از حیث کثرت ، بیشترین میزان شکا یت به ترتیب از کارگاه ها ، بیمارستان ها، کارخانه ها و در رتبه های آخر اشخاص و سایر سازمان ها مطرح شده است . از سال ۱۳۸۳ الی۱۳۸۵فراوانی و مدت زمان رسیدگی به پرونده هایی که قرار منع تعقیب بر ای آن صادر شده . موضوع اطاله دادرسی در این دادسرا کمتر به چشم می خورد . مدت زمان رسیدگی به این پرونده ها کمتر از ۴ ماه است که نسبتاً وضع مطلوبی را طی میکند .
در مجموع پرونده های مطروحه ۹ قرار مجرمیت صادر شده است که پس از بررسی قرا رهای یاد شده مشخص گردیدکه در برخی از این پرونده ها جرا یم دیگری در کنار جرایم زیست محیطی به طور هم زمان مورد رسیدگی قرار گرفته ودر نتیجه قرار مجرمیت صادر شد ه در ارتباط با جرایم غیرزیست محیطی بوده است ^[۶۲].
گفتارسوم – جایگاه محیط زیست درقوانین برنامه ایران پس از انقلاب
از زمانی که کشورهای جهان، توسعه و پیشرفت را هدف اساسی خود قرار دادند، برنامه ریزی به عنوان یک فن برای نیل به اهداف جلوه گر شد تا بتواند کوششها و فعالیت های توسعه را هماهنگ با محیط زیست جهت دهی نماید، به نحوی که استفاده بهینه و مطلوب از محیط زیست در جهت توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و در نتیجه تداوم حیات در پهنه سرزمین کشور که همان هدف توسعه پایدار و حفظ محیط زیست است، حاصل شود. این برنامه ها نیز به اقتضای شرایط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی هر کشور، شکل و مفهوم خاصی به خود گرفتند و در پرتو آنها، کشورها به موفقیت هایی نائل شدند. اوج توجه به مفهوم و نقش برنامه ریزی به قرن بیستم باز می گردد، چنانچه، ما بیش از هر زمان دیگر شاهد تاکید و امعاء نظر در کاربرد برنامه ریزی در تصمیمات کلان ملی و بین المللی در همه سطوح می باشیم. به تعبیری دیگر، بشر امروز توانسته است از طریق برنامه ریزی شریان اداره اموال، زندگی و آینده خود را در دست گیرد.
از آنجائی که یک برنامه، متعلق به یک دوره زمانی و مکانی خاص است، لذا، توجه به شرایط و ویژگی های محیطی و به ویژه محیط زیست، ضروری به نظر می رسد. به نحوی که، هرگونه تغییر در شرایط محیط زیست، می تواند، تاثیر مستقیمی بر زندگی انسانها داشته باشد، به همین دلیل هر روز نقش محیط زیست در برنامه های توسعه پررنگ تر می شود.
بند اول- برنامه ریزی و قانونگذاری
الف- تعریف و هدف برنامه ریزی^[۶۳]
برنامه ریزی را می توان انتخاب ها و کوشش های متفکرانه بشر در جهت نیل به اهداف خود دانست، که ساده ترین اشکال آنرا در زندگی جوامع ابتدایی جهت تهیه غذا، محل اسکان و بعدها استفاده از آب رودخانه ها برای کشاورزی، ایجاد آبادیها،روستاها و شهرها می توان مشاهده نمود.
امروزه نیز با توجه به رشد فزاینده جمعیت، استفاده از منابع طبیعی و هم چنین بکارگیری امکانات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به منظور ایجاد رفاه و ارتقاء سطح زندگی بشر، نیاز به برنامه ریزی از جمله ضرورت هایی است که بوسیله آن می توان ازدستیابی به هدف های از پیش تعیین شده موفق بوده^[۶۴] در تعاریفی که از برنامه ریزی به وسیله پژوهشگران مختلف ارائه شده است، سه ویژگی عمده به چشم می خورد که عبارتند از :
۱- برنامه ریزی ماهیتاً با پیش بینی همراه است و اصولاً پیش از این که عملی انجام پذیرد، باید نوع کار و چگونگی انجام آن را معلوم کرد.
۲- برنامه ریزی یک نظام تصمیم گیری است که فرایند اتخاذ تصمیم نسبت به آنچه باید در آینده انجام شود و نیزتنظیم طرح های اجرایی برای دستیابی به هدف ها را در برمی گیرد.
۳- برنامه ریزی بر نتایج مطلوب تاکید دارد که در آینده به دست می آید. به عبارت دیگر برنامه ریزی وسیله ای برای حصول اطمینان نسبت به تامین هدف های عمده سازمانی در زمان مورد نظر می باشد.
ب– راهبردها و سیاستها
راهبردها و سیاستها به طور تنگاتنگ به هم مرتبط هستند. راهبردها برنامه های عملیاتی کلی هستند که برتعهدات و تاکیدهای برنامه ریزان بر نحوه تخصیص منابع برای نیل به اهداف کلی دلالت می کنند.
منابع برای نیل به آنها و سیاستهای اصلی برای استفاده از این منابع است. از همین رو سیاستها را راهنمای تصمیم گیری تعریف کرده اند، که مدیران را در زمان تصمیم گیری هدایت و راهنمایی می کند. بنابراین جوهر سیاست، وجود امکان تصمیم گیری می باشد و راهبردها ( استراتژی ها) از سوی دیگر با مسیر و جهتی که به نیروی کار، سرمایه و مواداولیه می دهد تا به اهداف ممکن و معینی دست یابد، مربوط است. لازم به ذکر است که برخی از سیاستهای اصلی وراهبردهای مهم ممکن است کم و بیش یک زمینه را پوشش دهند.
راهبردها و یا سیاست انشاء شده توسط مقامات عالی تصمیم گیری اساساً از اهدافی نشات می گیرد که توسط مقامات عالی به عنوان اهداف برنامه توسعه در نظر گرفته شده اند، امّا ابتکار یک مجموعه از سیاستها و راهبردها از بالا به معنی آن نیست که این راهبردها و سیاستها با دستور اداری تحمیل شده اند.
۱- اهمیت تدوین استراتژیها و سیاستها برای برنامه
نقش کلیدی استراتژیها و سیاستها در هر برنامه ، دادن یک جهت و سمت و سوی واحد به برنامه است. چنانچه راهبردها و سیاستها چارچوب برنامه را با کانالیزه کردن تصمیم های عملیاتی تجهیز می کنند و هرچه راهبردها و سیاستها با دقت بیشتری تنظیم و درک شده باشند به همان اندازه چارچوب برنامه سازگار تر و کاراتر خواهد بود.
استراتژیها و سیاستهای عمده، مواردی هستند که حرکت یک نظام اقتصادی اجتماعی را برای انجام موفقیت آمیز برنامه، شکل می دهند، در حالیکه راهبردها و سیاستهای فرعی تر، راهبردها و سیاستهای اصلی را حمایت کرده و به آنها اتکا دارند. همچنین، در شرایطی که تغییرات محیطی غیر قابل پیش بینی محتمل باشد، احتیاط ایجاب می کندمجموعه ای از راهبردهاو سیاستهای اصلی و فرعی بصورت یدکی وکمکی برای برنامه تنظیم گردد، تا در صورت وقوع تغییرات عمده و تعیین کننده در شرایط محیطی نظام( که حاصل تغییرات متغیرهای مستقل و خارج از کنترل نظام اقتصادی اجتماعی آن است)، مجموعه کمکی استراتژی و سیاستها مبنای عمل قرارگیرد.^[۶۵]
۲- تاریخچه برنامه ریزی در جهان و ایران
۱-۲- سابقه برنامه ریزی در جهان
اگر چه سابقه برنامه ریزی به اعصار گذشته باز می گردد، امّا برنامه ریزی نظام یافته امروزی در قرن بیستم پایه گذاری شد، به طوری که به تدریج به عنوان یک رشته علمی به مراکز دانشگاهی وارد شد. اولین کشوری که در زمینه برنامه ریزی همت گمارد، اتحاد جماهیر شوروی سابق بود. این کشور در پی انقلاب ۱۹۱۷ ، با هدف بر پا سازی نظامی متفاوت از گذشته، برنامه ریزی نظام یافته اقتصادی را به کار گرفت(سیستم اقتصاد با برنامه)، علت این امر نیز عقب افتادگی روسیه از کشورهای اروپای غربی از نظر تکنولوژی، صنایع و کشاورزی بود، لذا برای فرار از این وضعیت به برنامه ریزی متمرکز ( دولتی) روی آورد.کشورهای اروپای غربی، در آن زمان به علت پیشرفت های صنعتی و کشاورزی که بر پایه ایدئولوژی سرمایه داری شکل گرفته بود با هرگونه دخالت دولت در اقتصاد بازار و برنامه ریزی اقتصادی مخالفت می کردند. با شروع دهه ۱۹۲۰ به تدریج نظام اقتصادی بین المللی وارد مرحله نوینی گردید، به طوری که این دهه را باید دهه رکود اقتصاد جهانی نام نهاد. در اواخر این دهه بود که تمام اروپا(به غیر از شوروی) دچار یک بحران سراسری شد و تبعات آن نیز از قبیل شیوع انواع بیماری های ناشی از سوء تغذیه ، مشکلات روانی و اجتماعی در اروپا به شدت گسترش یافت و از همین رو اکثر کشورهای اروپایی در طی این دوران، به نوعی برنامه ریزی اقتصاد روی آوردند.
سابقه برنامه ریزی در اکثر کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای جنوبی نیز به دوران پس از جنگ جهانی دوم باز می گردد، که علت این امر نیز سلطه کشورهای استعماری بر کشورهای فوق می باشد. با پایان یافتن جنگ جهانی دوم موج استقلال خواهی در جهان به نحوی فزونی گرفت که این دوران را می توان عصر فروپاشی نظام استعمار کهنه اروپایی نامید. بدین ترتیب برنامه ریزی توانست بعد از جنگ جهانی دوم به همراه مفهوم جدید توسعه به کشورهای تازه استقلال یافته، وارد گردد.

• طرح نمایش لیست اولویت فعالیتها ^[۱۲۰]

• طرح نمایش بر اساس قانون اولویت^[۱۲۱]

• طرح نمایش کلید تصادفی^[۱۲۲]

• طرح نمایش بردار انتقالی^[۱۲۳]

• طرح نمایش برنامه زمانبندی^[۱۲۴]

۲-۴-۲)انواع عملگرهای همسایگی

در حالت کلی دو نوع عملگر همسایگی یکانی^[۱۲۵] و عملگر همسایگی دودویی^[۱۲۶] داریم که هر کدام از آنها دارای انواعی به شرح ذیل است که ما فقط عناوین آنها را آورده و علاقه مندان برای مطالعه بیشتر به مرجع ]۱[مراجعه فرمایند:

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

۲-۴-۲-۱)عملگر همسایگی یکانی

بعضی از انواع آن به صورت ذیل است:

• عملگر همسایگی تبادل جفتی^[۱۲۷]

• عملگر همسایگی انتقالی^[۱۲۸]

• عملگر همسایگی تغییری^[۱۲۹]

۲-۴-۲-۲)عملگر همسایگی دودویی

بعضی از انواع آن به صورت ذیل است :

• عملگر ادغام یک نقطه ای^[۱۳۰]

• عملگر ادغام دو نقطه ای^[۱۳۱]

• عملگر ادغام یکنواخت^[۱۳۲]

در هر الگوریتم ابتکاری بهبود دهنده و یا الگوریتم فراابتکاری همیشه سه جزء باید مشخص شود تا طرز رویکرد ما در بکارگیری الگوریتم مشخص شود. اول نوع طرح تولید زمانبندی که جواب شدنی اولیه را برای شروع جستجو به ما میدهد و که ما دو نوع مهم طرح تولید زمانبندی سریالی و موازی را در بالا توضیح دادیم. دوم نوع طرح نمایش جوابها که ما بعضی انواع مهم آن را در بالا ذکر کردیم. سوم نوع عملگرهای همسایگی که ما بعضی از انواع مهم آن را در بالا ذکر کردیم. با ترکیب این سه جزء و انتخاب یک نوع الگوریتم فراابتکاری درواقع ما یک نوع مسیر حل خاص را برای جستجوی فضای جواب، میتوانیم پیشنهاد بدهیم.

۲-۵)الگوریتم های فراابتکاری

مشکل اساسی روش های حلی که از ترکیب الگوریتمهای ابتکاری سازنده و سپس بهبوددهنده برای حل مسائل NP-hard وجود دارد عدم توانایی آنها در فرار از جواب بهینه محلی ونیز وابستگی زیاد کیفیت جواب نهایی به کیفیت جواب اولیه است. ازآنجاییکه الگوریتمهای ابتکاری بهبوددهنده به دنبال جوابهای بهتر در همسایگی جواب فعلی میباشند در صورت قرار گرفتن در یک نقطه بهینه محلی هیچ رویکردی برای فرار از این بهینه محلی وجود ندارد. برای رفع این مشکل در چند دهه اخیر الگوریتمهای فراابتکاری جای الگوریتمهای ابتکاری بهبوددهنده را گرفته اند به این دلیل که این الگوریتمها به گونه ای طراحی شده اند که در تکرارهای پی درپی بتوانند از دام جواب بهینه محلی بگریزند و در نتیجه میتوان الگوریتمهای فراابتکاری را الگوریتمهای ابتکاری بهبوددهنده اصلاح شده نامید. الگوریتمهای فراابتکاری مجموعه یک سری استراتژیهای کلی است که رویه های بهبود جواب را هدایت میکند و موجب میشود که در مجموع جواب بهبود یافته و به سمت جواب بهینه سراسری میل کنیم. رویه های بهبود جواب که توسط استراتژیهای کلی تعیین و هدایت میشود، میتواند خود رویه های پیچیده بهینه سازی برای رفتن از یک جواب به جواب دیگر و یا رفتن یک جمعیت جواب به جمعیت جواب دیگر باشد. نکته مهمی که باید مد نظر بگیریم این است که این الگوریتمها هر کدام برای مسئله خاص و درشرایطی خاص قابل پیاده سازی است تا کارایی لازم را از خود نشان بدهد. ازآنجاییکه به تجربه معلوم شده است که هر یک از الگوریتمهای فراابتکاری در کدام مسائل دارای کارایی مناسب از لحاظ زمان و هزینه است، کسانیکه در استفاده از این الگوریتمها تجربه لازم را ندارند برای جلوگیری از اتلاف زمان وهزینه باید با متخصصین و افراد باتجربه در زمینه الگوریتمهای فراابتکاری مشاوره داشته باشند تا برای مسئله مورد نظر خود کاراترین الگوریتم انتخاب کنند. در یک تقسیم بندی کلی میتوان الگوریتمهای فراابتکاری را به دو دسته الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی بر یک جواب^[۱۳۳] و الگوریتمهای مبتنی بر جمعیت^[۱۳۴] تقسیم بندی کرد. در الگوریتمهای مبتنی بر یک جواب که درواقع همان جستجوی محلی بدون ترس از به دام افتادن در جوابهای بهینه محلی است، فرایند جستجو فقط یک جواب را تغییر میدهد در حالیکه در الگوریتمهای مبتنی بر یک جمعیت در حین جستجو یک جمعیت از جوابها در حال تغییر به صورت همزمان هستند. الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی بر یک جمعیت دارای انواع مختلفی هستند که یکی از انواع مهم آنها الگوریتمهای فراابتکاری تکاملی^[۱۳۵] است که این دسته از اصل تکامل در طبیعت برای حل مسائل الهام گرفتند. اصل تکامل در طبیعت به شکل تنازع بقا میان گونه های مختلف مشهود است به این معنا که هر گونه در طبیعت برای ادامه بقا تلاش میکند و گونه ای که قویتر است شانس بیشتری برای ادامه حیات و تولید- مثل را دارد. ایده به کاربردن اصول تکامل در طبیعت برای حل مسائل، به دهه ۱۹۴۰میلادی برمیگردد به طوریکه در اوایل سال ۱۹۴۸ دانشمندی به نام تورینگ^[۱۳۶] روش جستجوی تکاملی^[۱۳۷] را پیشنهاد داد. الگوریتمهای فرابتکاری تکاملی در ابتدا به دلیل هزینه بالای اجرایشان با اقبال کمی مواجه شدند اما در دو دهه اخیر گسترش قابل توجهی یافتند که دلیل این امر افزایش قدرت محاسباتی رایانه هاست. از مشهورترین روش های الگوریتمهای تکاملی میتوان به الگوریتم ژنتیک^[۱۳۸] و برنامه ریزی تکاملی^[۱۳۹] و استراتژی تکاملی^[۱۴۰] و برنامه ریزی ژنتیک^[۱۴۱] اشاره کرد که الگوریتم ژنتیک از همه آنها مشهورتر و پرکاربردتر است.. نوع دیگر از الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی برجمعیت، میتوان به الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی بر هوش جمعی^[۱۴۲] است که از رفتار جمعی گونه ها در طبیعت نظیر مورچگان و زنبورها و پرندگان و حشرات دیگر الهام گرفته است. مهمترین ویژگی الگوریتمهای مبتنی بر هوش جمعی که آن را از دیگر الگوریتمها متمایز میکند همکاری غیرمستقیم اجزا در این الگوریتمها است. از جمله موفقترین الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی بر هوش جمعی میتوان به الگوریتم فراابتکاری بهینه سازی دسته پرندگان^[۱۴۳] و الگوریتم فراابتکاری کلونی زنبورها^[۱۴۴] و الگوریتم فراابتکاری کلونی مورچگان^[۱۴۵] رامیتوان نام برد. از الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی بر یک جواب که بسیار معروف هستند میتوان به الگوریتم فراابتکاری جستجوی ممنوع^[۱۴۶] و الگوریتم فراابتکاری آنیل شبیه سازی شده^[۱۴۷] و جستجوی محلی هدایت شده^[۱۴۸] و جستجوی محلی تکرار شونده^[۱۴۹] را نام برد. در ادامه بعضی از الگوریتمهای فراابتکاری یاد شده را توضیح داده و ادبیات موضوع آنها را در حل مسئله زمانبندی پروژه با محدودیت منابع به صورت خلاصه تشریح میکنیم.

۲-۵-۱)الگوریتم ژنتیک

ایده اصلی الگوریتم ژنتیک از نظریه تکامل داروین^[۱۵۰](۱۸۵۹) الهام گرفته شده است ولی الگوریتم ژنتیک به شکل کنونی اش توسط جان هلند^[۱۵۱] (۱۹۷۵) در دانشگاه میشیگان ابداع شده است. الگوریتم ژنتیک جزء الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی بر جمعیت است که از طبیعت الهام گرفته شده است و در رده الگوریتمهای تکاملی است. الگوریتم ژنتیک یکی از کاراترین روش های بهینه سازی مسائل ترکیبی است که اساس آن بر انتخاب طبیعی^[۱۵۲] (عامل اصلی تکامل زیستی) و برخی مفاهیم علم ژنتیک الهام گرفته شده است. در این روش برای بهینه سازی تابع هدف(تابع برازندگی^[۱۵۳]) مسئله در هر مرحله از یک جمعیت^[۱۵۴] اولیه کروموزومها^[۱۵۵] (افراد^[۱۵۶]) که در حقیقت پاسخهای اولیه مسئله میباشد، به یک جواب جدید از کروموزومها و یا یک نسل^[۱۵۷] جدید که در حقیقت پاسخ ثانویه مسئله مفروض میباشد، میرسیم. بنابراین با تکرار این عملیات و تولید جمعیت جدید از جمعیت قبلی در هر مرحله و در نتیجه رسیدن به نسلهای موفقتر، جمعیت به سمت یک پاسخ بهینه در حال حرکت است. در الگوریتم ژنتیک در هر مرحله برای یک رسیدن از یک جمعیت به جمعیت نسل بعد، از سه عملگر ادغام^[۱۵۸] و جهش^[۱۵۹] و انتخاب^[۱۶۰] استفاده میکنیم. در این الگوریتم برای داشتن یک جمعیت اولیه(جواب اولیه) میتوان هم به صورت تصادفی و هم با بهره گرفتن از الگوریتمهای ابتکاری سازنده استفاده کرد که تولید جمعیت اولیه به صورت تصادفی در الگوریتم ژنتیک متداولتر است. نوع طرح نمایش فعالیتها و نوع طرح زمانبندی اولیه و نوع عملگرهای مورد استفاده دراین الگوریتم، در کارایی آن بسیار موثر است و تغییرات در هر کدام میتواند رسیدن به جواب نزدیک به بهینه را سرعت بخشد. در استفاده از الگوریتم ژنتیک برای مسئله زمانبندی پروژه با محدودیت منابع در ادبیات موضوع میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: لی^[۱۶۱] و کیم^[۱۶۲](۱۹۹۶) از یک الگوریتم ژنتیک بر اساس طرح نمایش کلید تصادفی و طرح تولید زمانبندی موازی برای حل مسئله RCPSP استفاده کردند، آنها از عملگر ادغام یک نقطه ای برای تولید جوابهای جدید استفاده کردند]۱۵[. از دیگر کارهای انجام شده میتوان به تلاش کوهلمورگن^[۱۶۳] (۱۹۹۹)اشاره کرد که از یک الگوریتم ژنتیک بر اساس طرح نمایش کلید تصادفی و طرح تولید زمانبندی سریالی برای حل مسئله RCPSP استفاده کرد، او از یک عملگر ادغام دو نقطه ای برای تولید جوابهای جدید استفاده کرد]۱۶[. آلکارز^[۱۶۴] و مارتو^[۱۶۵] (۲۰۰۱)، الگوریتم ژنتیک بر اساس روش نمایش جدید لیست فعالیتها با حالت زمانبندی استفاده کردند و برای تولید زمانبندی از طرح تولید زمانبندی سریالی با قانون اولویت LFT برای حل مسئله RCPSP استفاده کردند، آنها در یک طرح ابتکاری یک ژن اضافه به لیست نمایش فعالیتها اضافه کردند که مشخص میکرد که در زمانبندی از روش پیشرو یا پسرو استفاده شده است، آنها هم زمانبندی پیشرو و هم زمانبندی پسرو را در هر تولید زمانبندی سریالی پیاده سازی میکردند و هر کدام که زمان تکمیل پروژه بهینه تری داشت از آن استفاده و در ژن آخر با یک کروموزوم با نماد b برای جهت زمانبندی پیشرو و f برای جهت زمانبندی پسرو نمایش میدادند که این روش جدید طرح نمایش را طرح نمایش لیست فعالیتها با حالت زمانبندی نامیدند، آنها از سه عملگر ادغام جدید به نامهای عملگر ادغام مجموعه اولویت^[۱۶۶] و عملگر ادغام پیشرو- پسرو^[۱۶۷] و عملگر ادغام پیشرو- پسروی دو نقطه ای^[۱۶۸] استفاده کردند و علاوه بر آن از عملگر ادغام جدید هارتمن (۲۰۰۱) که در مرجع ]۱۷[ آمده است استفاده کرده است و همه این عملگرهای ادغام جدید را با هم مقایسه کرده است، نوع جدید نمایش فعالیتها این امکان به آنها داد که این سه نوع عملگر ادغام جدید را معرفی کنند، در نمونه گیریهای انجام شده توسط آنها الگوریتم پیشنهادی آنها بر همه الگوریتمهای قبلی که برای حل مسئله RCPSP استفاده شده است به جواب بهینه بهتری رسیده است و از همه آنها برتر است]۱۸[. یکی از معروفترین کارها در این بخش توسط هارتمن (۲۰۰۲) صورت گرفته است، الگوریتم ژنتیک معرفی شده توسط وی در زمره یکی از بهترین الگوریتمهای فراابتکاری ارائه شده برای حل مسئه RCPSP به شمار میرود. او برای ایجاد لیست اولیه فعالیتها از دو قانون اولویت مهم LFT و LST به طور همزمان استفاده کرد و شانس انتخاب هر کدام را برابر با ۵۰% قرار داد، او برای نمایش جواب از طرح نمایش لیست فعالیتها استفاده کرد و با ابتکاری جدید یک ژن به ابتدای این لیست کروموزوم اضافه کرد، که این ژن تعیین میکند که از طرح تولید زمانبندی سریالی یا موازی استفاده کنیم، در حالت کلی نمیتوان برتری این دو رو ش معروف را در تولید زمانبندی بر یکدیگر اثبات کرد، به دلیل اینکه هارتمن نشان داد که هر یک از این روش های تولید زمانبندی در حالت خاصی بر دیگری برتری دارد، او تصمیم گرفت از هر دو طرح تولید زمانبندی در جای مناسب خودش که او کشف کرده بود استفاده کند. الگوریتم فراابتکاری جدید او که به الگوریتم ژنتیک خودتطبیقی^[۱۶۹] معروف شد که در نمونه گیری انجام شده توسط او بر همه الگوریتمهای فراابتکاری مورد استفاده برای حل مسئله RCPSP به جوابهای بهینه بهتری رسید]۱۹[. از دیگر تلاشها در این حیطه میتوان به تلاش توکلو^[۱۷۰] (۲۰۰۲) اشاره کرد که او از یک الگوریتم ژنتیک برای حل مسئله RCPSP استفاده کرد که در آن عملگرها به صورت مستقیم بر روی زمانبندی عمل میکردندو از آنجاییکه عملگرهای ژنتیک ممکن است نسل جدید نشدنی به وجود بیاورند، او در ابتکاری جدید برای جلوگیری از ایجاد جوابهای ناموجه از یک تابع جریمه^[۱۷۱] استفاده کرد]۲۰[. هیندی^[۱۷۲] و همکارانش (۲۰۰۲) یک الگوریتم ژنتیک بر اساس طرح نمایش لیست فعالیتها و طرح تولید زمانبندی سریالی استفاده کردند، آنها از یک عملگر ادغام با حفظ ترتیب ^[۱۷۳] مشابه آنچه هارتمن در منبع ]۱۷[ استفاده کرد بهره جستند، آنها برای تولید جواب اولیه شدنی از مکانیسم نمونه گیری بر اساس قانون اولویت LFT ^[۱۷۴] مشابه منبع ]۱۷[ بهره بردند]۲۱[. کلهو^[۱۷۵] و تاوارز^[۱۷۶] (۲۰۰۳) الگوریتم ژنتیکی معرفی کردند که از طرح نمایش لیست فعالبها و طرح تولید زمانبندی سریالی استفاده میکرد، آنها یک عملگر ادغام جدید را بر روی لیست فعالیتها پیشنهاد کردند که به عملگر ادغام تابعی دیراتصال^[۱۷۷] معروف شد. عملگر ادغام تابعی دیر اتصال یک خصوصیت منحصر به فرد به این صورت داشت که در ابتدا با پذیرش جواب والد پدر و در ادامه هر جفت همسایگی مجاور که دارای ترتیبی وارونه در جواب والد مادر نسبت به والد پدر را داشت با هم تعویض میکرد]۲۲[. گنکالوز^[۱۷۸] و مندز^[۱۷۹] (۲۰۰۳) الگوریتم ژنتیک با طرح نمایش کلید تصادفی و طرح تولید زمانبندی موازی اصلاح شده^[۱۸۰] برای حل مسئله RCPSP استفاده کردند. در طرح تولید زمانبندی موازی اصلاح شده نیمه نخست ورودیها لیست نمایش بر اساس انتخاب فعالیتها و نیمه دوم ورودیهای لیست نمایش بر اساس زمان تاخیر بود]۲۳[. مندز و همکارانش (۲۰۰۹) الگوریتم ژنتیک بر پایه کلید تصادفی^[۱۸۱] برای حل مسئله RCPSP ارائه کردند، آنها برای طرح تولید زمانبندی از زمانبندی فعال پارامتریک^[۱۸۲] که نخستین بار توسط گنکالوز و بیرائو^[۱۸۳] (۱۹۹۹) ابداع شد و در منبع ]۲۴[ آمده است استفاده کردند، در طرح تولید زمانبندی فعال پارامتریک هم خصوصیات زمانبندی بدون تاخیر و هم زمانبندی فعال به صورت همزمان در این طرح آمده است. مندز نشان داد که طرح تولید زمانبندی فعال پارامتریک هم بر طرح تولید زمانبندی سریالی و هم بر طرح تولید زمانبندی موازی برتری دارد، آنها نتیجه گرفتند که روش پیشنهادی آنها در مقایسه با بهترین الگوریتمهای فراابتکاری به کاررفته برای مسئله RCPSP به نتایج قابل قبولی رسیده است]۲۵[.

۲-۵-۲)الگوریتم جستجوی ممنوع

الگوریتم جستجوی ممنوع توسط گلوور^[۱۸۴] (۱۹۸۹) به وجود آمد. این الگوریتم در واقع از روش نزولی با تندترین شیب الگو گرفته است و میتوان آن را حالت اصلاح شده روش نزولی با تندترین شیب نامید که به وسیله ترفندهایی از افتادن در دام بهینه محلی می گریزد. الگوریتم جستجوی ممنوع با بهره گرفتن از حافظه کوتاه مدت^[۱۸۵] و حافظه بلند مدت^[۱۸۶] انعطاف پذیری بیشتری در عملیات جستجو ایجاد کرده و مسئله را از نقطه بهینه محلی دور و در جهت دستیابی بهینه سراسری حرکت میکند. در الگوریتم جستجوی ممنوع یکی از راهکارها برای فرار از نقطه بهینه محلی این است که برای برخی حرکتهای غیر بهبود دهنده اجازه حرکت به آن نقاط داده میشود. یک الگوریتم جستجوی ممنوع تقریبا مانند الگوریتمهای جستجوی محلی کار میکند با ابن تفاوت که برای جلوگیری از ایجاد دور و تسلسل در جوابها و افتادن در دام بهینه محلی از مفهومی به نام لیست ممنوع^[۱۸۷] نیز استفاده میکنند. فهرست لیست ممنوع حاوی تعدادی از جوابهای مسئله است که در هر مرحله، حرکت به آنها ممنوع است حتی اگر بهترین جواب در همسایگی جواب فعلی باشد. این فهرست ممنوع در هر مرحله به روزرسانی میشود. تعیین اندازه لیست ممنوع بسیار مهم در این الگوریتم است به این دلیل که لیست ممنوع طولانی ،سرعت اجرای الگوریتم را کاهش میدهد ولی بهینگی آن را افزایش میدهد و از طرف دیگر لیست ممنوع کوتاه سرعت اجرای الگوریتم را افزایش میدهد اما احتمال ایجاد دور و تسلسل به خاطر افتادن در دام بهینگی محلی افزایش می بابد. از کارهای انجام شده در دو دهه اخیر که از الگوریتم فراابتکاری جستجوی ممنوع برای حل مسئله زمانبندی پروژه با محدودیت منابع استفاده شد میتوان به تلاش پینسون^[۱۸۸] و همکارانش (۱۹۹۴) اشاره کرد که یک روش فراابتکاری جستجوی ممنوع را معرفی کردند که درآن از طرح نمایش لیست فعالیتها و طرح تولید زمانبندی سریالی استفاده میکردند. آنها از سه عملگر همسایگی متفاوت به نامهای عملگر تبادلات زوجی^[۱۸۹] و عملگر تبادلات سراسری^[۱۹۰] و عملگر انتقال^[۱۹۱] استفاده کردند]۱[. توماس^[۱۹۲] و سالهی^[۱۹۳] (۱۹۹۸) یک روش جستجوی ممنوع را برای حل مسئله RCPSP ارائه کردند که از عملگرها به صورت مستقیم بر روی زمانبندی استفاده میکردند، آنها سه حرکت متفاوت برای جستجوی همسایگی معرفی کردند. از آنجاییکه نتایج زمانبندی با این عملگرهای ممکن است نشدنی باشد آنها از یک رویه اصلاحی که زمانبندی نشدنی را به زمانبندی شدنی تبدیل میکرد استفاده کردند]۲۶[. کلین^[۱۹۴] (۲۰۰۰) یک روش جستجوی ممنوع واکنشی^[۱۹۵] برای حل مسئله RCPSP با محدودیت منابعی که دارای زمان های متفاوت است گسترش داد، در این روش او از طرح نمایش لیست فعالیتها و طرح تولید زمانبندی ابتکاری سریالی استفاده کرد، او از یک عملگر همسایگی جدید مشابه آنچه بار^[۱۹۶] و همکارانش (۱۹۹۸) در منبع]۲۷[ استفاده کردند بهره جست]۲۸[.
نونوبه^[۱۹۷] و ایبراکی^[۱۹۸] (۲۰۰۲) یک روش جستجوی ممنوع برای حالات مختلف مسئله RCPSP پیشنهاد دادند که ما فقط خصوصیاتی از تلاش آنها ، که مربوط به مسالهRCPSP کلاسیک است را در این مقاله در نظر میگیریم، در این روش از طرح نمایش لیست فعالیتها و طرح تولید زمانبندی سریالی استفاده میشود. او از یک عملگر همسایگی ویژه کاهشی^[۱۹۹] برای جستجوی محلی استفاده کرد]۲۹[. نای^[۲۰۰] وهمکارانش (۲۰۰۸) از یک الگوریتم جستجوی ممنوع برای مسئله RCPSP استفاده کرد، آنها از قانون اولویت کوچکترین مقدار شناوری در مرحله اول الگوریتم ابتکاری سازنده استفاده کرد.آنها از عملگر همسایگی درج^[۲۰۱] و عملگر همسایگی جا به جایی^[۲۰۲] برای حرکت از یک نقطه به نقاط همسایگی دیگر استفاده کردند. آنها در انتها نتیجه گرفتند که روش TS پیشنهادی آنها نسبت به روش های الگوریتم ژنتیک و الگوریتم آنیل شبیه سازی شده، به جوابهای بهتری برای حل مسئله RCPSP می رسد]۳۰[.

۲-۵-۳)الگوریتم آنیل شبیه سازی شده

ایده اولیه این الگوریتم که بعدها مبنای پیدایش الگوریتم آنیل شبیه سازی شده شد اولین بار توسط متروپلیس^[۲۰۳] (۱۹۵۳) بر اساس فرایند آنیل مواد در علم ترمودینامیک آماری مطرح گردید. در علم ترمودینامیک آماری رابطه بین ساختار اتمی، آنتروپی و دما در طول فرایند آنیل یک ماده مورد مطالعه قرار میگیرد. فرایند آنیل با ماده ای در وضعیت گداخته آغاز شده و سپس به تدریج دمای ماده کاهش می یابد. در هر دما ماده مجاز به رسیدن به تعادل گرمایی می باشد. دما در مراحل اولیه نباید سریع کاهش یابد زیرا برخی کاستیها در ماده پیدا شده و ماده به وضعیت کمینه انرژی نخواهد رسید. الگوریتم آنیل شبیه سازی شده نیز از این فرایند توضیح داده شده الگوبرداری کرده است. الگوریتم آنیل شبیه سازی شده توسط پاتریک^[۲۰۴] و همکارانش (۱۹۸۳) که همه آنها متخصصانی در زمینه فیزیک آماری بودندبه وجود آمد. این الگوریتم از روش نزولی با تندترین سرعت استفاده کرده است و با بهبود این روش از افتادن در دام بهبنه محلی می گریزد. این خاصیت مهم آنیل شبیه سازی شده به این دلیل است که در این الگوریتم حرکتهای غیر بهبوددهنده نسبت یه جواب فعلی با احتمال کمی پذیرفته میشود. خاصیت بسیار مهم دیگر آنیل شبیه سازی شده آن است که با بکارگیری برنامه های آنیلی پیچیده به سمت جواب بهینه سراسری همگرا است. الگوریتم آنیل شبیه سازی شده یک جستجوی فراابتکاری ساده و اثربخش در حل مسائل بهینه سازی ترکیبی است که در حل مسائل پیوسته نیز گسترش یافته است. الگوریتم آنیل شبیه سازی شده بر خلاف الگوریتم جستجوی ممنوع یک الگوریتم بدون حافظه است به این معناکه در این الگوریتم مکانیزمی برای ذخیره اطلاعات در طول جستجو وجود ندارد. یکی از حسن های مهم الگوریتم آنیل شبیه سازی شده پیاده سازی ساده و آسان آن برای مسائل مختلف است. از الگوریتم فرابتکاری آنیل شبیه سازی شده برای حل مسئله RCPSP میتوان به تلاشهای سامپسون^[۲۰۵] و ویس^[۲۰۶] (۱۹۹۳) اشاره کرد که آنها از طرح نمایش بردار انتقالی برای نمایش جوابها و نیز عملگرهای تغییر استفاده کردند]۱[. همچنین لی^[۲۰۷] و کیم^[۲۰۸] (۱۹۹۶) یک روش آنیل شبیه سازی شده معرفی کردند که طرح نمایش آنها بر مبنای طرح نمایش کلید تصادفی استوار بود و از طرح تولید زمانبندی موازی برای تولید جوابهای اولیه استفاده کردند، آنها از عملگر تبادل زوجی برای جستجوی همسایگی سود بردند]۱[. از مهمترین کارهای انجام شده که میتوان آن را کاراترین روش آنیل شبیه سازی شده برای حل مسئله RCPSP میتوان به تلاشهای والس^[۲۰۹] و همکارانش (۲۰۰۵) ، اشاره کرد که آنها در طرح تولید زمانبندی از روش ابتکاری بهبوددهنده پیشرو-پسرو^[۲۱۰] استفاده کردندکه این روش توسط تورموس^[۲۱۱] و لووا^[۲۱۲] (۲۰۰۱) به وجود آمد که میتوان آن را در منبع ]۳۱[ به صورت کامل مطالعه کرد اما ما در اینجا به شرح مختصری از بهبوددهنده پیشرو-پسرو میپردازیم، در این روش ابتکاری در هر مرحله از طرح تولید زمانبندی موازی یا سریالی برای تولید یک زمانبندی برای نمونه گیری براساس قانون اولویت LFT استفاده میشود، در انتقال پسرو فعالیتها از راست به چپ و در دیرترین زمان شدنی زمانبندی میشود سپس در انتقال پیشرو فعالیت از چپ به راست ودر زودترین زمان شدنی، زمانبندی میشوند. آنها برای تعریف همسایگی از تعریف همسایگی والس و همکارانش (۲۰۰۳) که در منبع]۳۲[ به طور کامل توضیح داده شده است استفاده کردند. در این همسایگی تعریف شده، انتخاب فعالیت بعدی باید براساس ترتیب فعالیتهای جواب اولیه ویا برطبق نمونه گیری تصادفی از فعالیتها، صورت پذیرد، آنها نتیجه گرفتند که روش آنیل شبیه سازی شده پیشنهادی آنها دارای بهترین کیفیت جواب از لحاظ بهینگی نسبت به روش های قبلی پیشنهادی آنیل شبیه سازی شده در حل مسئله RCPSP است]۳۳[.

۲-۵-۴)الگوریتم دسته پرندگان

یکی دیگر از الگوریتمهای فراابتکاری مبتنی بر جمعیت، الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان است که درسال ۱۹۹۵ توسط کندی^[۲۱۳] و ابرهارت^[۲۱۴] ابداع شد که در رده الگوریتمهای هوش جمعی است. در این روش از رفتار جمعی ارگانیزمهای طبیعی نظیر پرندگان و ماهی ها در یافتن منطقه ای با غذای کافی الهام گرفته شده است. در این گونه اجتماع ها بدون وجود کنترل مرکزی یک رفتار، یک رفتار هماهنگ شده بین اجزای جمعیت وجود دارد. به بیان ساده تر گروهی از پرندگان را در نظر بگیرید که به صورت تصادفی در فضای مشخص به دنبال غذا هستند و فقط یک تکه غذا در این فضای جستجو وجود دارد و هیچ پرنده ای مکان دقیق آن را نمیداند اما هر پرنده میزان فاصله خود را از آن تکه غذا در هر مرحله میداند اکنون با دانستن این فرضیات بهترین استراتژی برای یافتن غذا چگونه تعریف میشود. یک استراتژی موثر میتواند این باشد که همه پرنده ها، از پرنده ای که به تکه غذا نزدیکتر است در حرکت بعدی خود تبعیت کند. الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان به نام الگوریتم بهینه سازی تجمعی ذرات هم معروف است که در سالهای اخیر به صورت موفق برای حل مسئله بهبنه سازی مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. برای تشریح ریاضی وار الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان یک اجتماع شامل N ذره(پرنده) را در نظر بگیرید که در یک فضای D بعدی در حال پرواز هستند. هر جزء(پرنده) i ، یک جواب کاندید برای مسئله است و با بردار x_i فضای جستجو، نمایش داده میشود. هر جزء(پرنده) دارای موقعیت و سرعت مخصوص به خود است که جهت پرواز و سرعت حرکت آن را نشان میدهد. برای حل مسئله بهینه سازی از مزایای همکاری میان اجزاء(پرندگان) در این الگوریتم استفاده شده است. هر جزء(پرنده) i ، از بهترین موقعیت مشاهده شده توسط خود و نیز بهترین موقعیت مشاهده شده توسط کل جمعیت آگاه است و با توجه به این دو مورد مکان کنونی و سرعت خود را انتخاب میکند. الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان یک الگوریتم حافظه دار است بدیت معنا در هر مرحله مسیر حرکت ذرات(پرندگان) بر اساس تجارب قیلی جمعیت تعیین میگردد. از دیگر خصوصیات این الگوریتم میتوان به همگرایی سریع به جواب بهینه و محدود بودن تعداد پارامترهای الگوریتم اشاره کرد. از آنجاییکه الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان، جستجو را به طور مستقیم با بهره گرفتن از تابع هدف انجام میدهد میتوان را آن برای بهینه سازی توابع هدف مشتق ناپذیر استفاده کرد. در این الگوریتم مسئله انقراض و جایگزینی نسلها مانند الگوریتم ژنتیک، وجود ندارد که این خود باعث زمان و حافظه مورد نیازکم، برای اجرای این الگوریتم میشود. در الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان امکان توازن بین جستجوی فردی و سراسری با تنظیم مناسب پارامترها وجود دارد که این یک حسن بسیار بزرگ است. در زمینه کاربرد الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان برای حل مسئله RCPSP میتوان به موارد ذیل اشاره کرد. ژانگ^[۲۱۵] و همکارانش (۲۰۰۵) یک رویکرد مبتنی بر الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان را که در آن از دو رویکرد برای نمایش ذرات(پرندگان) استفاده میشد برای حل مسئله RCPSP استفاده کردند. آنها از دو طرح نمایش به نامهای طرح نمایش بر اساس اولویت^[۲۱۶] و طرح نمایش بر اساس توالی فعالیت^[۲۱۷] استفاده کردند که در طرح نمایش اول جواب حاصل همیشه موجه است اما در طرح نمایش دوم امکان تولید جوابهای غیرموجه نیز وجود دارد، بنابراین آنها یک مکانیزم ابتکاری با الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان ترکیب کردند تا منجر به تولید جوابهای موجه گردد. در هر دو طرح نمایش، ذرات(پرندگان) با بهره گرفتن از طرح تولید زمانبندی سریالی به یک برنامه زمانبندی تبدیل میشدند، آنها نتیجه گرفتند که در طرح نمایش ذرات(پرندگان) به صورت توالی فعالیتها به جواب بهینه بهتری نسبت به طرح نمایش بر اساس اولویت، حاصل شده است]۳۴[. چن^[۲۱۸] و همکارانش (۲۰۱۰) الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان را برای حل مسئله RCPSP توسعه دادند. در روش مورد استفاده آنها ذرات(پرندگان) بیانگر شروع فعالیتها هستند، برای هر فعالیت بر اساس مقادیر ذرات(پرندگان) یک احتمال انتخاب تعریف میشود تا اولویت مرتیط با هر ذره ای(پرنده ای) برای زمانبندی فعالیتها به دست آید، در هر تکرار فعالیتها از روش زمانبندی دو جهته که به صورت تصا فی انتخاب میشوند زمانبندی میشوند، در حین تعیین زمانبندی شروع فعالیتها از جستجوی محلی با گزینه های تاخیر^[۲۱۹] برای جلوگیری از به دام افتادن در بهینه محلی استفاده میشود، همچنین آنها روش مسیر بحرانی را برای افزایش قدرت الگوریتم برای یافتن جوابهای موجه با الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان ترکیب کردند. نتایج آزمایشات آنها نشان میدهد که الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان ترکیبی آنها، از الگوریتم بهینه سازی دسته پرندگان معمولی بهتر بوده و نیز نسبت به الگوریتم بهینه سازی کلونی مورچه گان در یافتن جوابهای بهینه، نتایج بهتری را حاصل میکنند]۳۵[.

۲-۵-۵)الگوریتم بهینه سازی جامعه نامنظم

ازآنجاییکه الگوریتم ASO در سال ۲۰۱۱ توسط احمدی جاوید^[۲۲۰] ابداع شده است و عمر این الگوریتم فراابتکاری بسیار کوتاه است، تنها دو مقاله در استفاده از این الگوریتم برای مسئله زمانبندی در ادبیات موضوع وجود دارد. اولین تلاش در این زمینه توسط احمدی جاوید(۲۰۱۱) انجام شد که ضمن معرفی الگوریتم جدید فراابتکاری ASO، از این الگوریتم برای حل مسئله زمانبندی جریان کارگاهی ترکیبی با زمان نصب وابسته به توالی^[۲۲۱] ، با تابع هدف مینیمم کردن زمان اتمام پروژه استفاده کرد. وی برای پیدا کردن یک روش مناسب برای نمایش شغل های مرتبط به هم ،از کروموزومها که در الگوریتم ژنتیک مورد استفاده قرار میگیرد، بهره جست تا بتواند جوابهای زمانبندی را نمایش دهد. این طرز نمایش این امکان را به وی داد که بتواند از عملگرهای ادغام و جهش الگوریتم ژنتیک برای تولید کردن سیاستهای حرکتی مختلف استفاده کند. وی درصد انحراف نسبی را در الگوریتم ASO با سه الگوریتم فراابتکاری PSO ، HTS ^[۲۲۲] و SA در حل مسئله زمانبندی جریان کارگاهی ترکیبی با زمان نصب وابسته به توالی مقایسه کرد و نشان داد که در نمونه گیری انجام شده، الگوریتم ASO کمترین درصد انحراف نسبی را نسبت به سه الگوریتم فراابتکاری یاد شده دارد و در نتیجه دارای بهترین کارایی است]۳[. دومین تلاش برای استفاده از الگوریتم فراابتکاری ASO در حل مسئله زمانبندی توسط احمدی جاوید و هوشنگی تبریزی^[۲۲۳] (۲۰۱۲) انجام شد که آنها از الگوریتم فراابتکاری ASO برای حل مسئله زمانبندی جریان کارگاهی چندترابری بین ماشینهای متوالی^[۲۲۴] با تابع هدف مینیمم کردن زمان اتمام پروژه استفاده نمودند، آنها در این مقاله کارایی الگوریتم فراابتکاری ASO را با الگوریتم فراابتکاری PSO برای حل مسئله یاد شده را با هم مقایسه کردند و با توجه به نمونه گیری انجام شده نتیجه گرفتند که درصد انحراف نسبی الگوریتم ASO نسبت به الگوریتم PSO در اندازه های مختلف نمونه گیری، کمتر است و در نتیجه الگوریتم ASO بر PSO برتری دارد]۳۶[. با توجه به آنکه کارایی بالای الگوریتم فراابتکاری ASO در حل مسئله زمانبندی در دو مقاله یاد شده اثبات شد، این موفقیتها موجب شد تا این انگیزه بوجود آید تا در این پایان نامه کارایی الگوریتم فراابتکاری ASO را در سایر مسائل مهم زمانبندی بررسی کنیم. بنابراین در این پایان نامه از الگوریتم فراابتکاری ASO در حل مسئله زمانبندی پروزه با محدودیت منابع در حالت کلاسیک استفاده کردیم و با مقایسه آن با بهترین الگوریتم فراابتکاری مشهور دیگر ، کارایی آن رانیز بررسی نمودیم. با توجه به اینکه بوجودآورنده الگوریتم بهینه سازی جامعه نامنظم مدعی برتری الگوریتمش بر الگوریتمهای ژنتیک و دسته پرندگان هم در بهینگی و چه در سرعت حل استو نیز با توجه به اینکه طبق تحقیقات کاراترین الگوریتمها و پرکاربردترین آنها در حل مساله زمانبندی پروژه با محدویت منابع به ترتیب الگوریتمهای ژنتیک و جستجوی ممنوع و آنیل شبیه سازی شده است ،ما قصد داریم الگوریتم بهینه سازی جامعه نامنظم رابا بهترین الگوریتمهای فراابتکاری یاد شده وسایر الگوریتم های فراابتکاری مهم مقایسه کنیم،تا کارایی الگوریتم بهینه سازی جامعه نامنظم مشهود شودوادعای برتری آن هم راستی آزمایی شود.از آنجایی که این الگوریتم نخستین بار برای رده مسایل زمانبندی پروژه با محدودیت منابع بکار گرفته می شود ما آنرا برای حالت کلاسیک این مسایل بکار میگیریم که ساده ترین نوع مسایل در رده مسایل زمانبندی پروژه با محدودیت منابع محسوب می شود.

فصل سوم
معرفی مسئلهRCPSP و الگوریتم ASO

مقدمه

شکل کلاسیک مسئله ی زمانبندی پروژه با محدودیت منابع به علت کاربرد فراوان و داشتن خواص مفید در تجزیه و تحلیل مسائل زمانبندی به وفور مورد استفاده قرار میگیرد. در مدل RCPSP فرض بر آن است که برای هر فعالیت پروژه فقط یک حا لت اجرا وجود دارد، مسئله مورد بررسی ما یک پروژه با n فعالیت حقیقی و دو فعالیت مجازی است که تنها رابطه تقدمی FS^min = ۰ ، بین فعالیتها وجود دارد و هر فعالیت برای اجرا فقط به منابع تجدیدپذیر نیازمند است. طول اجرای فعالیت j ام برابر با d_j و مقداری قطعی در مسئله مورد بررسی ما است. میزان نیاز فعالیت j ام در هر پریود زمانی به منبع kR برابر با r_jk است. فرض میکنیم که از منبع تجدیدپذیر kR در هر پریود زمانی مقدار AR_k واحد موجود است. در مسئله مورد بررسی ما مقادیر r_jk و AR_k مقادیری ثابت ، صحیح و مثبت هستند. تابع هدف مسئله RCPSP یافتن یک زمانبندی است که هم از نظر روابط تقدمی و هم از نظر محدودیت منابع موجه بوده و دارای کمترین طول زمانبندی باشد. برای آشنایی بهتر با مسئله RCPSP در ادامه دو مدل مفهومی و یک مدل به روش برنامه ریزی خطی را تشریح میکنیم.

۳-۱)ارائه مدل مفهومی مسئله RCPSP

مدل مفهومی مسئله RCPSP به صورت ذیل است:
Minimize S_n+1 (۱)
St :
S₀ = ۰ (۲)
S_j S_i + d_i (i , j) E (3)
_ik AR_k t 0 (4)
i = 0 , 1 , … , n + 1 ; k = 1 , 2 , … , m
در فرمول بالا فعالیت اول و ۱ n+ام مجازی و بقیه فعالیتها حقیقی است. متغیرهای تصمیم S_i زمان شروع فعالیتها را نشان میدهد. در فرمول ۳ مجموعه E ، مجموعه روابط تقدمی بین فعالیتهای پروژه را نشان میدهد. D_i طول مدت فعالیت i ام را نشان میدهد. در فرمول ۴ ، مجموعه S(t) فعالیتهایی را نشان میدهد که در زمان t در حال انجام و پیشرفت هستند. متغیر r_ik میزان نیاز فعالیت i ام به منبع k ام در هر پریود زمانی را نشان میدهد که مقداری قطعی است. AR_k میزان منبع تجدیدپذیر k را در هر پریود زمانی نشان میدهد. معادله ۱ ، تابع هدف مینیمم کردن زمان شروع فعالیت مجازی آخر را نشان میدهد. معادله ۲ نشان میدهد که فعالیت مجازی اول، در زمان صفر شروع میشود. معادله ۳، روابط تقدمی بین فعالیتها را که فقط از نوع FS^min = ۰ است را نشان میدهد. معادله ۴ ، نشان میدهد که در لحظه انجام پروژه هر فعالیت حداکثر به میزان منبع در دسترس تجدیدپذیر میتواند انتخاب خود را انجام دهد. مدل ریاضی مفهومی نمیتواند به طور مستقیم حل شود زیرا هیچ راهی برای معنا کردن مجموعه S(t) که در فرمول ۴ آمده است وجود ندارد بنابراین نیاز به مدل ریاضی که قابلیت حل شدن داشته باشد در دهه ۶۰ میلادی احساس شد که میتوان به مدلهای پریتسکر^[۲۲۵] (۱۹۶۹) ]۳۷[ ، کاپلان^[۲۲۶] (۱۹۸۸) ]۱[، مدل آلوارز- والدز^[۲۲۷] (۱۹۹۳) ]۳۸[، مدل مینگوزی^[۲۲۸] (۱۹۹۸) ]۳۹[و مدل کلین^[۲۲۹] (۲۰۰۰) ]۱[ ، اشاره کرد. این پایان نامه قصد دارد مدل برنامه ریزی ریاضی خطی پریتسکر را که جزء اولین مدلهای ریاضی است در ادامه تشریح کنیم.

۳-۲)ارائه و تبیین مدل ریاضی مبتنی به روش برنامه ریزی خطی از پریتسکر برای حل مسئله RCPSP

مدل ذیل یکی از اولین مدلهای ریاضی جهت حل مسئله RCPSP است که توسط پریتسکر ارائه شده است. در این مدل متغیر صفر و یک y_jt به صورت ذیل تعریف میشود. برای هر فعالیت j J و هر زمان اتمام موجه t [ EST_j , LST_j ] که در آن EST_j و LST_j بر اساس روش CPM به دست میایند. اگر اجرای فعالیت j ام در زمان t شروع شود ، ۱ y_jt =است و در غیر اینصورت ۰ = y_jt است.

سودبخشی

۲

۹۵۸/۰

رقابت

۲

۸۷۱/۰

مطابق جدول فوق در این پرسشنامه مقدار آلفا برای هر یک از ابعاد و ضریب کل بالاتر از ۰۷/۰ است که نشانه پایایی بالای پرسشنامه است.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

۳- ۷- روش تجزیه و تحلیل داده ها
برای تجزیه و تحلیل داده ­ها از نرم افزار­ آماری _۱۸SPSS استفاده می­ شود. که این نرم­افزار در دو بخش آمار توصیفی و آمار استنباطی، داده ­ها مورد تجزیه و تحلیل قرار می­گیرند. بخش آمار توصیفی شامل فراوانی، میانگین، انحراف ­معیار و جداول آماری و نمودار است. در بخش آمار استنباطی نیز ابتدا از آزمون کلموگروف اسمیرنوف جهت مشخص کردن نرمال یا غیرنرمال بودن داده ­ها استفاده شده ، و آزمون ضریب همبستگی و معادلات ساختاری استفاده شده است.
۳-۸- تعاریف عملیاتی متغیرها:
تعریف عملیاتی کارآفرینی استراتژیک: در این پژوهش کارآفرینی استراتژیک که توسط(رضائیان و نجفی، ۲۰۱۲) مطرح گردیده شامل(تفکر کارآفرینی، متعادل کننده اکتشاف و بهره برداری، نوآوری مستمر)می‌باشد.
تعریف عملیاتی تفکر کارآفرینی:در این پژوهش نمراتی که مدیران شرکتها در سوالات (۱،۲،۳،۴) پرسشنامه کسب می‌کنند.
تعریف عملیاتی متعادل کننده اکتشاف و بهره برداری: در این پژوهش نمراتی که مدیران شرکتها در سوالات (۵،۶،۷،۸) پرسشنامه کسب می‌کنند.
تعریف عملیاتی نوآوری مستمر: در این پژوهش نمراتی که مدیران شرکتها در سوالات (۹،۱۰،۱۱،۱۲) پرسشنامه کسب می‌کنند.
تعریف عملیاتی مزیت رقابتی: در این پژوهش نمراتی که مدیران شرکتها در سوالات (۱۵،۱۴،۱۳) پرسشنامه کسب می‌کنند.
تعریف عملیاتی عملکرد سازمانی: عملکرد سازمانی که توسط (رضائیان و نجفی، ۲۰۱۲) مطرح گردیده شامل این موارد (سهم بازار، سود بخشی و رقابت)می باشد:
تعریف عملیاتی سهم بازار: در این پژوهش نمراتی که مدیران شرکتها در سوالات (۱۶،۱۷) پرسشنامه کسب می‌کنند.
تعریف عملیاتی سود بخشی: در این پژوهش نمراتی که مدیران شرکتها در سوالات (۱۸،۱۹) پرسشنامه کسب می‌کنند.
تعریف عملیاتی رقابت: در این پژوهش نمراتی که مدیران شرکتها در سوالات (۲۰،۲۱)است که توسط مدیران کسب می‌شود.
فصل چهارم:
یافته‌های پژوهش
۴-۱- مقدمه
داده‌های جمع‌ آوری شده اعداد و ارقامی بدون معنی می‌باشند که از آمار برای معنی‌دار کردن آن‌ها به منظور تحقق اهداف پژوهش‌ها و تحقیقات کمک گرفته می‌شود. تجزیه و تحلیل اطلاعات بعنوان بخشی از فرایند روش تحقیق علمی یکی از پایه‌های اصلی هر مطالعه و پژوهش به شمار می‌رود که بوسیله آن کلیه فعالیت‌های تحقیقی تا رسیدن به یک نتیجه، کنترل و هدایت می‌شوند. به عبارتی در این بخش، پژوهشگر برای پاسخگویی به مسأله تدوین شده و یا تصمیم‌گیری در مورد رد یا تأیید فرضیه یا فرضیاتی که برای تحقیق در نظر گرفته است از روش‌های مختلف تجزیه و تحلیل استفاده می‌کند. لذا ذکر این نکته ضروری است که تجزیه و تحلیل داده‌های بدست آمده به تنهایی برای یافتن پاسخ پرسش‌های پژوهش کافی نیست، تعبیر و تفسیر این داده‌ها نیز لازم است. ابتدا باید داده‌ها را تجزیه و تحلیل نمود و سپس نتایج این تجزیه و تحلیل را مورد تعبیر و تفسیر قرار داد. اطلاعات لازم برای تحقیق حاضر از پرسشنامه‌ای که اعتبار آن مورد آزمون قرارگرفته بود، جمع‌ آوری شد. این اطلاعات در محیط نرم‌افزاری با اعمال آزمونهای آماری مناسب با توجه به فرضیات تحقیق، تجزیه و تحلیل گردید و در این فصل نتایج گردآوری شده و تجزیه و تحلیل‌های صورت گرفته داده‌ها بر مبنای استنباط آماری و به کمک فنون آماری مناسب، به منظور تأیید یا رد فرضیه تحقیق ارائه می‌شود. در این بخش به منظور توصیف ویژگی‌های نمونه، ابتدا داده‌های جمع‌ آوری شده با بهره گرفتن از شاخص‌های آمار توصیفی خلاصه و طبقه‌بندی می‌شود، بعد از آن آمارهای توصیفی از جمله میانگین، انحراف معیار مربوط به متغیرهای تحقیق آورده شده، سپس با بهره گرفتن از شاخص‌های آمار استنباطی به تأًیید یا رد فرضیات می‌پردازیم.
تحلیل‌های آماری که در این فصل انجام گرفته‌اند شامل «تحلیل توصیفی» و «تحلیل استنباطی» می‌باشد که به ترتیب تشریح خواهند شد.
۴-۲- تحلیل‌های آماری توصیفی
۴-۲-۱- اطلاعات دموگرافیک مربوط به مدیران
در این قسمت پس از گردآوری داده‌ها و اطلاعات با بهره گرفتن از آمار توصیفی که شامل شاخص‌های مرکزی و پراکندگی مانند درصد فراوانی، نمودار و جداول می‌باشد به توصیف نمونه پرداخته می‌شود.

• جنسیت

بررسی اطلاعات بدست آمده از پرسشنامه، فراوانی آزمودنی‌ها بر اساس جنسیت مطابق جدول و نمودار شماره (۴-۱) می‌باشد.
جدول ۴-۱: توزیع فراوانی مربوط به جنسیت پاسخ دهندگان

جنسیت

فراوانی

درصد

مرد

۲۳۰

۵/۷۲

زن

۸۷

۵/۲۸