تــرک من خـــراب شب گــرد مبتلا کن
خواهی بیا ببخشـــا خـواهی بـرو جفا کن
مائیم و آب دیده در کنــج غــم خـزیـده
دردیست غیــر مـــردن کانـرا دوا نبـاشد
با دست اشارتم کرد که عزم سوی ما کـن

اهل قونیه از خرد و بزرگ در جنازه مولانا حاضر شدند و عیسویان و یهودان نیز که صلح جویی و نیکخواهی وی را آزموده بودند به همدردی اهل اسلام شیون و افغان میکردند و شیخ صدرالدین بر جنازهی مولانا نماز خواند و از شدت بیخودی و درد از هوش رفت و جنازه مولانا را با حرمت تمام برگرفتند و در تربت مبارک مدفون ساختند و قاضی سراج الدین در برابر تربت مولانا این ابیات برخواند:
کاش آن روز که درپای تو شد خـار اجل دست گیتی بــــــزدی تیــغ هلاکم بر سر
تا دراین روز جهان بی تو ندیدی چشمم این منم بر ســـــر خاک تو که خاکم برسر
مدت چهل روز یاران و مردم قونیه تعزیت مولانا میداشتند و ناله و گریه میکردند و بر فوت آن سعادت آسمانی دریغ و حسرت میخوردند و اخلاق پاک او بر زبان میآوردند.
مولانا در نزدیکی پدر خود سلطان العلما مدفونست و از خاندان و پیوستگان وی تا کنون متجاوز از پنجاه تن در آن ساحت قدس مدفون شدهاند و بنا به بعضی روایات^[۱] تربت وی و خاندان او قبلاً بنام باغ سلطان معروف بود.
۲-۲- هویت عطار
« نامش محمد، کنیهاش ابوحامد، لقبش فریدون الدین و تخلصش عطار بوده است. پدرش ابراهیم و کنیهاش ابوبکر بوده. درباره تاریخ تولد وی تردید بسیار رفته است تا آنجا که حتی استناد به امثال و شواهد تاریخی و آثار خود عطار هم برای ثبت سال ۵۴۰ هـ.ق به عنوان سال تولد او متقن نیست اما از زندگی خصوصی عطار همین میدانیم که وی در روستای کدکن نیشابور دیده به جهان گشود و در نیمه دوم قرن ششم و ربع اول قرن هفتم میزیسته است و شغلش بنا به شهرت وی از تخلصش پیداست که عطاری بوده و گویا دکان دارو فروشی داشته است.»
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

چنین به نظر میرسد که پدر عطار هم عطار بوده و به کار طبابت مشغول. عطار فرزندانی داشته و یکی از آنها ظاهراً در سن ۳۲ سالگی وفات یافته و این معنی از دو رباعی که در مختار نامه آمده بدست میآید. زندگانی عطار قرین است با حملات پی در پی غُزان، مغولان و قحطیهای متوالی و مهلک بوده است که همگی در اندیشه و ذهن حساس شیخ تأثیر نهادهاند و البته آنگونه که آوردهاند در همین حوادث و حملات مغولان بوده که سرانجام شیخ فریدالدین عطار نیشابوری در سال ۶۱۸ هـ.ق کشته یا شهید شده است.
تمکین مالی او باعث شده است که عطار به تحصیل علوم زمان خود بپردازد و چنانکه از آثارش برمیاید او مردی آگاه و از علوم و فنون ادبی و حکمت و کلام و نجوم بهره داشته و بر علوم دینی از جمله تفسیر و روایت، حدیت و فقه احاطه داشته است. آنچه بیش از هر چیز در زندگی و احوال عطار در خور توجه است رابطه نزدیک وی با صوفیه و متصوفه است. در روایت است که پدر عطار با صوفیان رابطه نزدیک و وسیعی داشته است و به سبب تمکین مالی مجالسی را جهت رفت و آمد بیشتر با صوفیان ترتیب میداده است. (عطار، ۱۳۸۱؛ ۲۲)
دکتر عبدالحسین زرّین کوب در کتاب صدای بال سیمرغ (درمورد زندگی و اندیشهی عطار) درباره عدم هویت او این گونه با عطار سخن میگوید :
« چه علاقهای به گمنام ماندن، بینام و نشان داشتی، عطار؟! در گوشه دکان خویش که در خانهی تو داروخانه دردمندان بود با چه فراغتی از خلق کناره گرفته بودی، و در عشق خویش، در روح خویش و در خدای خویش محو بودی؟! هنوز هر چه میکوشم دامن خرقهات را با گوشه ردای تاریخ گره بزنم خود را دچار مشکل مییابم با چه سماجتی از تاریخ از زمان و از تعلّقات اهل زمان کناره میکشی و انبوه اسطوره و افسانه را از بین خود و تاریخ فاصله میسازی؟ آخر تو کیستی، پدرت کیست و با اهل عصرت چه رابطهای داری؟ چه عجب که نام خود، نام فرید و محمد را، در یک و دو شعر مثنویهایت آوردهای. اما اهل عصرت خود را، با فروتنی و بیادعایی به نام ساده عطار که شغل پدرت بود خواندهای. کمتر کسی که نام واقعی پدرت و حتی خودت را دانست از همین علاقه به گمنامی بود که نام خودت را بعضی سعید و بعضی فرید خواندند و پدرت را بعضی محمود، بعضی یوسف و بعضی ابراهیم یادکردهاند. زادگاه تو در واقع کجا بود. آیا از ده به شهر آمده بودی؟ نام کدکن را قرنها بعد برای زادگاه تو انتخاب کردهاند و که میداند آیا به آنجا ارتباط داشتی یا عمداً کسانی که دوست داشتند تو را از پیروان قطب الدین حیدر بخوانند این نام را برای زادگاه تو انتخاب کردهاند؟ راستی، عطار چه وقت چشم به جهان گشودی؟ در این باب هم روایتهایی که هست دوستت دارم و بسیارها که دوستت دارند». (زرین کوب، ۱۳۸۶؛ ۱۴/۱۳)
« عطار و منظومه فرهنگی پیرامون او، از زندگی تاریخی تا افسانهها و از آثار مسلم او تا مجموعهی وسیعی از محصولات و منحولاتِ دوره های بعد، که منسوب به اوست بیشباهت به یک مذهب یا آیین نیست. در کنار هر مذهبی مشتی افسانه و اساطیر و مجموعه متناقضی از آراء میتوان دید که با همه تضادی که در اصل، با مبادی مرکزی آن آیین دارند از جهاتی سبب حفظ و حراست آن مذهباند». (شفیعی کدکنی، ۱۳۸۳؛ ۱۷)
۲-۲-۱- اوضاع سیاسی و اجتماعی زندگی عطار
« محیط اجتماعی یکی از عواملی است که سازندهی اندیشه و الهام یا برداشتهای شاعر در شعرش میباشد. به روایت تاریخ عطار در عصری زندگی میکرد که طوایف غُزها در شمال سرحدات ممالک اسلامی سکنی داشتند. تسلط این قوم بر ایران با ستم و ایذا و قتل و خونریزی همراه بود. در عهد سنجر بیآنکه آزاری از طرف آنها به مردم برسد در اطراف بلخ زندگی میکردند تا امیر قُماج عامل سلطان سنجر که از آنها بیم داشت به ترک آن نواحی آنها را فرا خواند. غُزها امتناع ورزیدند و با طوایف دیگر همدست شدند و به جنگ با امیر قماج آمدند که امیر شکست سختی خورد.
قبل از حمله مغول مصیبت وحشتناک قوم غُز بزرگترین بلای آسمانی بر ملت ستم کش ایران میبود. عطار اگر میگوید: در این دیر پرفسانه چه خوشی و نشاطی وجود دارد؟ اگر میگوید: گر روی بخت آزمائیت پوچ و بیمغز درمیآید. اگر میگوید یک دم شادی، صد غم در پی دارد، و نیش دنیا را بیش از نوش آن میداند از آن روست که او در عصری زندگی میکند که شمّهای از وضع نابسامان آن را به اشارهای بس کوتاه آوردیم.
در روزهای سختی و بدبختی و ظلم و تعّدی جز اینکه دست نیاز به سوی خداوند بلند شود و غمها و دردهای سنگین دل افسرده و داغ دیده با خداوند در میان گذاشته شود و دعا کرد، چه راهی میتوان یافت؟
چون غُزها به انتقام خون یکی از عُمّال خود تمامی مردم آن شهر را بکشند و همه جا را ویران کنند، آیا از روی اجساد این مردگان و ویرانههای خانه های آنان میتوان بیتفاوت گذشت؟ شاعر حساس پُرشفقت چه الهامی از این تماشا خواهد گرفت؟ در این جوّ پرفتنه و فغان و پردرد و بیامان، شیخ عامه مردم را با توجه به خدا و ایمان و اعتقاد به مبانی دینی دلجویی میکند و تسلی میدهد ومیگوید: در برابر دردها و رنجهایی که در این دنیا تحمل میکنی در آخرت به شادیهایی خواهی رسید. ای مرد درویش ناخوشدل مباش. غم دنیایی را که به یک ارزن نمیارزد، مخور.»
(شجیعی، ۱۳۷۲؛ ۱۶/۱۴)
۲-۲-۲- داستان سرایی عطار
« داستان سرایی از موضوعهایی است که از زمان شروع شعر فارسی مورد توجه قرار گرفته و شاعران از همان زمان به نظم داستانهایی پرداختهاند که روایات مکتوب داشته و یا در افواه شایع بوده است.
بنابر این عطار مثنویهای خود را تحت تأثیر مثنویهای سنایی سروده است. در منظومهی منطق الطیر او که عبارت از سیر روح در مراتب مختلف و رسیدن آن به حد کمال و پیوستن و اتحاد آن با خداست تأثیر مثنوی سیرالعباد الی المعاد سنایی آشکار است اما شعر این دو از هر جهت یکسان نیست».
« یکی از خصایص عمدهی شعر عطار آن است که بخلاف مولوی از آوردن داستانها و الفاظ مستهجن خودداری کرده است عطار هرگز به مدح و ستایش شاهان و امیران نپرداخته و آلایش مدح و هجو رااز چهره شعر خویش زدوده است».
« سبک بیان عطار ساده و طبیعی است و از الفاظ نامأنوس کمتر نشانی در آن دیده میشود، وی اغلب از عبارت پردازی و تصویرگرایی دوری میجوید البته در شعر او گاهی صنایعی از قبیل تشبیه، تناسب و تمثیل به کار رفته است».
« شعر عطار بیان کننده آرمانها، دردها، رنجهای روحی انسانها و اعتلا دهنده فرهنگ عوام و بینش توده ها است. هنر عمدهی او این است که شعر را از دنیای بسته دربارها و حجرههای پرقیل و قال مدارس بیرون آورد و به میان توده مردم برد».
« موضوعهایی که در قصههای عطار مطرح است همه تعلیمی و حکمی و عرفانی است و انسان را به ترک آلایشهای جسمانی و توجه به احوال نفسانی فرا میخواند و با آنکه از گذشت عمر و بیثباتی دنیا صحبت میکند و درای کاروان مرگ را همواره در گوش انسان به صدا درمیآورد یکسره تسلیم یأس و بدبینی نمیشود و با تصویر دورنمای اتصال به حق و نوید رسیدن به سرچشمه زلال معرفت القاء کننده خوشبینی است بینش عرفانی عطار و اینکه درهمه چیز خدا را میبیند به او چنان وسعت نظری میبخشد که بر تنگ نظران ظاهربین خرده میگیرد و به همه اعتقادات بشری با بلندنظری و تسامح مینگرد». (صنعتی نیا، ۱۳۶۹: ۱۲)
۲-۲-۳- جهانبینی عطار
« بیشک، فتنه غزان و آشوب و کشتار برخاسته از آن در فواصل مختلف به نیشابور و خراسان، جنگهای محمود بن محمد خاقان سمرقند، تاخت و تاز خوارزمشاهیان و جنگهای سلاطین غور، و زلزله عظیم نیشابور، آتش سوزی بازار عطاران نیشابور به وسیله نقیب علویان و قحطیهای پیاپی در خراسان قرن ششم که بنابر شواهد، یکی از آنها به سال ۵۵۲ هـ.ق یعنی در زمان حیات عطار اتفاق افتاده، عاری از تأثیری عمیق و وسوسههایی شک آمیز در جان حساس و دل بیدار وی نبوده است. تمام این تأثیرات محیطی همراه با معرفت حاصل از شناخت اصول دینی و عقلی، وقتی که یکسره در برگیرنده امور دنیوی و معاش دنیایی نباشد و هرگاه که دل مشغولی حیات مادی، فرصت اندیشیدن در احوال خویش و جهان، خیر و شر امور را از آدمی نگرفته باشد عاقبت انسان را به ورطه شک و حیرتی که نه مجال فکر میگذارد و نه فرصت ذکر، خواهد کشید و در خلال همین تجربه های روحی است که اتصال به ایمانی محکم در آمیخته با یقین تام، غنی از براهین عقلی محقق میشود و با مطالعه آثار عطار، بیتردید میتوان گفت که آثار وی تصویری است از کشمکشهای درونی و تلاطم روحی وی، در اثر شک و پریشان خاطری حاصل از مقابله شک و ایمان و اندوه و دل زدگی ناشی از پنهان کردن این احساس، به خاطر بافت فرهنگی زمان او، جدال ذهنی اضطراب آوری را در دل و جان عطار به پا کرده که میبایست با اتصال به چارهای، روح و جان حساس خویش را از گزند این اضطراب و پریشان خاطری به درآورد، که البته نتیجه آن پیدایش تمثیلات و حکایات مختلف در آثار عطار است. البته دایره اعتراض دیوانگان، زاهدان و مردم دنیادار را نیز در برمیگیرد و از این روست که بیپروایی دیوانگان که فاقد عقلند، باعث میشود که به دور از هر مصلحت اندیشی محافظه کارانه و کذب و ریای ضمنی، بیپروا اندیشه و سخن خود را بیان کنند و همین گستاخی در قالب بیعقلی، عطار را به پرورداندن داستانهایی واداشته که دیوانگان شخصیت اصلی آناناند.
در آن ایام دیگر طریقه قدما از یاد رفته بود و کسانی که در بین خلق به عنوان زاهد و عابد و عارف و صوفی شناخته میشدند غالباً جز در ظاهر حال و در تکرار اقوال با قدمای آنان هیچ گونه شباهتی نداشتند.»
۲-۲-۴- عرفان عطار
« عطار از آغاز جوانی به تصوف و عرفان گرایشی داشته است، وی در کنار اشتغال به علم، به اندازه کافی فرصت تأمل در خواندهها و شنیدهها را هم داشته است و در نتیجه این تأملات به شک و آشفتگی رسیده است و از طریق مکاشفات حاصل از خلوت و ریاضت در یافته که حقیقت در حوصله محدود خرد نمیگنجد و همینها باعث میشود تا او پس از چندی از تحصیل علم و دانش خسته شود و از قیل و قال مدرسه خسته گردد و کار او به فرار از مدرسه کشد.
تصوف عطار عرفانی است معتدل، نه زهد خشک و نه چالشی کلام، هیچ یک آن را از مزه نینداختهاند. در نظر وی وجود انسان آیینه و جلوهگاه حق است، و بیآنکه در راه به کلی فناء شود، در پایان سلوک روحانی خویش به «حق» واصل میگردد. به عقیده وی، در این دنیا که همه کاینات طالب حق و جویای وصال او آمدهاند وجود انسان که نمودار عالم کبیر است، اهمیت خاصی دارد. اما این انسان خلیفه الله باید مراحل بسیار طی کند تا به مرتبه واقعی خود برسد و از همه چیز محسوس و موهوم و معقول و معلوم بگذرد تا به فنای حق واصل گردد اما طی این مراحل که پُر است از مخاطر و مهالک، آسان نیست و بیهمرهی پیرنشدنی است».
۲-۲-۵- سرچشمه شعر عطار
« به لحاظ تاریخی، شعر عطار بعد از شعر سنایی دومین اوج شعر عرفانی فارسی است و پس از عطار بلندترین قلهی شعر عرفانی، جلال الدین مولوی است. اینها سه اقلیم پهناور، کهکشان مستقل اند که فضای بیکرانهی شعر عرفانی فارسی، و بیاغراق شعر جهان را احاطه میکنند و در ضمن کمال استقلال سخت به یکدیگر وابستهاند و یکدیگر را تکمیل میکنند.
شعر عطار در نگاه نخستین، گاه، خواننده را میرهاند اما شکیبایی و قدری آمادگی روحی لازم است تا به درون این باغ راه پیدا کنیم».
« شعــر گفتن حجت بـی حاصلیست خویشتن را دیـــد کـردن جاهلیست
چون ندیـدم در جهـــان محرم کسی هم به شعـر خود فــــرو گفتم بسی
گر تو مــرد رازجـــویی بـــــازجوی جان فشان و خــون گری و رازجوی
زانکه من خون سرشک افشانــــدهام تا چنین خون ریز حـــرفی راندهام»
( قوامی نژاد، ۱۳۹۰: ۲۴)
۲-۲-۶- آثار عطار
۱) منطق الطیر : این مثنوی که حدود ۴۶۰۰ بیت دارد، مهمترین و برجستهترین مثنوی عطار و یکی از مشهورترین مثنویهای تمثیلی فارسی است. این کتاب، که در واقع میتوان آن را « حماسه عرفانی» نامید عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای جستن و یافتن سیمرغ- که پادشاه آنان است به راهنمایی هدهد راه میافتند و در راه از هفت مرحلهی سهمگین میگذرند و در هر مرحله، گروهی از مرغان از راه باز میمانند و به بهانههایی پا پس میکشند تا اینکه بعد از عبور از این هفت مرحله که بیشباهت به هفت خان در داستان رستم و داستان اسفندیار نیست- سرانجام از گروه انبوه مرغان که در جستجوی «سیمرغ» هستند تنها «سی مرغ» باقی میمانند و چون به خود مینگرند درمییابند که آن چه بیرون از خود میجستهاند- سیمرغ- اینک در وجودآنهاست. منظور عطار از مرغان سالکان راه و از «سی مرغ» مردان خداجویی است که پس از عبور از مراحل هفت گانهی سلوک- یعنی طلب، عشق، معرفت، استغناء، توحید، حیرت، فقر و فنا سرانجام حقیقت را در وجود خود کشف میکنند.
۲) الهینامه: این منظومه مجموعهای است که از قصههای گوناگون کوتاه و مبتنی برگفت و شنود پدری با پسران جوان خود که بیهوده در جستجوی چیزهایی برآمدهاند که حقیقت آنها با آن چه عامهی مردم از آن میفهمند، تفاوت دارد.
۳) مصیبتنامه: از دیگر منظومههای مهم عطار مصیبت نامه است. در بیان مصیبتها و گرفتاریهای روحانی سالک و مشتمل است بر حکایتهای فرعی بسیار که هر کدام از آنها جداگانه نیز خالی از فایده و نتیجهای نیست. در این منظومه، شیخ عطار خواننده را توجه میدهد که فریفته ظاهر نشوند و از ورای لفظ و ظواهر امر، به حقیقت و معنی اشیا پی ببرد.
۴) مختار نامه : عطار یکی از شاعرانی است که به سرودن رباعیات استوار و عمیق عارفانه و متفکرانه مشهور بوده است. رباعیات وی گاهی به رباعیات خیام، ترانه ساز همشهری او بسیار نزدیک شده است. و به همین دلیل بسیاری از این رباعیات را بعدها به خیام نسبت داده و در مجموعهی ترانههای وی به ثبت رساندهاند. همین آمیزش و نزدیکی فکر و اندیشه کار تمیز و تفکیک ترانههای این دو شاعر بزرگ نیشابور را دشوار میسازد.
۵) تذکره الاولیا: عطار هم از آغاز جوانی به سرگذشت عارفان و مقامات اولیای تصوف دل بستگی تام داشته. همین تعلق خاطر سبب شده است که او سرگذشت و حکایات مربوط به نود و هفت تن از اولیاء و مشایخ تصوف را در کتابی به نام تذکره الاولیا گردآوری کند.

بنابر مفهوم پناهندگی یکی از شرایط پناهنده این است که در خارج از کشور متبوع یا محل سکونت عادی خود (در صورت فقدان تابعیت) به سر ببرد^[۹۶]. بنابراین وفق این قید کسی که در داخل مرزهای کشور متبوع یا محل سکونت عادی خود به سر می برد را نمی توان پناهنده نامید، حتی اگر سایر شرایط پناهندگی راهم داشته باشد.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

ذکر این شرط، پناهندگان را از آن دسته از افرادی که اصطلاحا «آوارگان داخلی^[۹۷]» می نامند متمایز می کند؛ زیرا افراد اخیر در درون مرزهای وطن خود بوده و هنوز تابع نظام حقوقی همان کشور قرار دارند. لازم به ذکر است که «قانونی یا غیرقانونی بودن ورود فرد به کشور دیگر، نمی تواند درمفهوم «خارج از کشور متبوع بودن» تاثیری داشته باشد؛ زیرا ورود غیرقانونی ممکن است ورود معتبر تلقی نگردد، ولی حتی به چنین ورودی نیز «خارج از کشور متبوع بودن» صدق می کند^[۹۸]».
ب: «ترس موجه^[۹۹]»
تدوین کنندگان کنوانسیون بدون این که درباره موجه بودن ترس توضیحی بدهند عبارت «ترس موجه» را به جای عبارت «ترس آنها بر مبنای عقلایی باشد» مندرج دراساسنامه سازمان بین المللی پناهندگان، به کار برده اند. این اقدام بدین دلیل صورت گرفت که عبارت مذکور کوتاه تر می شود و قابلیت تفسیر بیشتری نیز پیدا می کند^[۱۰۰].
عبارت «ترس» بیانگر حالت روحی خاصی است که نیازمند به توصیف کیفی و کمی می باشد. علی الاصول ترس آن زمانی موجه است که شخص واقعا در معرض تعقیب قرار بگیرد. در حقیقت در تبیین عقلانی مفهوم «ترس موجه» به دو عنصر ذهنی و عینی توجه می شود. اول آن که صف ترس امری ذهنی است و در عیین وضعیت پناهندگی ابتدا باید ارزیابی دقیقی از این عامل صورت بگیرد و بعد درباره شرایط حاکم در کشور متبوع شخص متقاضی پناهندگی قضاوت شود^[۱۰۱]. ثانیا، عامل ذهنی مذکور باید توسط یک عامل عینی دیگر حمایت گردد و بدین منظور صفت موجه به واژه ترس اضافه گردیده است. بنابراین یک فرد قربانی، گرسنگی، تنها به دلیل عدم دسترسی به مواد غذایی و امکانات تغذیه، نمی تواند ادعای پناهندگی نماید. مگر آن که به دلایلی چون مصائب سیاسی، شرایط کافی برای پناهندگی را احراز نماید. یکی از راه کارهای سنجش موجه بودن ترس، بررسی شرایط گذرنامه ای فرد پناه جو است. بدان معنا که اگر فرد پناه جو دارای گذرنامه باشد، حمل بر عدم علاقه دولت متبوع در تعقیب و ایذاء است. در صورتی که اگر فرد گذرنامه نداشته باشد و یا به هر دلیلی ممنوع الخروج بوده و بدون گذرنامه خود را به خاک کشور پذیرنده رسانده باشد، حمل بر بیم تعقیب و ترس خواهد شد. با این حال صرف داشتن یا نداشتن گذرنامه دلیل کافی و قابل قبولی برای احراز پناهندگی نخواهد بود.
ج: «آزار و ایذاء^[۱۰۲]»
اصطلاح «آزار و ایذاء» نه در کنوانسیون ۱۹۵۱ و نه در هیچ سند بین المللی دیگری تعریف نشده است. تنها مواد ۳۱ و ۳۳ کنوانسیون ۱۹۵۱ در این مورد به کسانی که حیات یا آزادیشان تهدید شده یا خواهد شد اشاره می کنند^[۱۰۳]. تا قبل از تدوین اساسنامه سازمان بین المللی پناهندگان در متن اسناد بین المللی که در فاصله بین دو جنگ جهانی در خصوص پناهندگی تنظیم گردیده بود، چنین اصطلاحی دیده نمی شود.
«کنوانسیون ملل متحد برای مقابله با شکنجه» مصوب ۱۹۸۴ در مورد اصطلاح «شکنجه^[۱۰۴]» تعریفی ارائه می دهد که می توان آنرا در مورد تعریف «آزار و ایذاء» نیز به کار برد: «شکنجه؛ یعنی هر عملی که از طریق آن درد یا رنج شدیدی، خواه جسمی یا روحی به طور عمدی توسط یا به اشاره مقام رسمی به فردی اعمال می شود، برای مقاصدی از قبیل کسب اطلاعات از او یا از شخص ثالث یا اعتراف یا تنبیه به خاطر عمل ارتکابی یا تهدید و ارعاب او یا سایر افراد. این امر شامل درد و رنج ناشی از مجازات های قانونی نمی شود»، اما با این وجود به علت فقدان تعریف واحد و روشنی از آزار و ایذاء مقامات ملی کشورها براساس نظر خود این اصطلاح را تفسیر می کنند^[۱۰۵].
به عنوان مثال یکی از دادگاه های فدرات آلمان در چهارم فوریه سال ۱۹۵۷ نسبت به تقاضای شخصی که مدعی بود به جهت سیاسی در معرض خطر تبعید به خارج از موطن خوده است، تبعید را از موارد آزار و ایذا شناخته و به متقاضی حق دادکه در آن کشور پناهنده شود^[۱۰۶].
با توجه به این مطالب می توان گفت که آزار و ایذاء کلیه اقداماتی است که جان، جسم و آزادی شخص را در معرض خطر قرار داده و آسیب های روحی و جسمی شدیدی به وی وارد ساخته و دولت متبوع او نیز نخواهد یا نتواند از این امر جلوگیری کند^[۱۰۷].
د: دلایل آزار و ایذاء
براساس تعریف ارائه شده^[۱۰۸] از پناهنده ترس موجه از آزار و ایذاء می بایست مبتنی بر یکی از دلایل نژاد، مذهب، ملیت، عضویت در گروه اجتماعی خاص یا داشتن عقیده سیاسی خاص باشد^[۱۰۹]. هرچند کنوانسیون هیچ تعریفی از این عبارات ارائه نمی دهد، اما با توجه به قرائن و اوضاع و احوال می توان به بررسی و تجزیه و تحلیل هر یک از این مفاهیم برای درک بهتر مفهوم و دامنه شمول آنها پرداخت.
به هر حال، جهات پنج گانه آزار و ایذاء^[۱۱۰]؛ یعنی «نژاد»، «مذهب»، «ملیت»، «عضویت در گروه اجتماعی خاص» و «عقیده سیاسی» همگی باید احراز شوند تا بر مبنای آن به فرد متقاضی حمایت پناهندگی اعطا شود. در این راستا صرف داشتن عقیده مذهبی خاص و یا دارا بودن نظری مخالف با نظر مقامات دولتی، دلایل موجهی در احراز بیم تعقیب و به تبع آن تقاضای پناهندگی نیستند. باید معلوم شود که آیا تعقیب و آزار و ایذاء تنها به خاطر دارا بودن عقیده خاص سیاسی است، یا به دلیل اعمال ارتکابی براساس انگیزه های سیاسی. اگر مربوط به یک عمل قابل مجازات باشند که از انگیزه های سیاسی سرچشمه گرفته است و کیفر نیز برحسب قوانین آن کشور پیش بینی شده باشد ترس از چنین تعقیبی به خودی خود موجد پناهندگی نخواهند بود^[۱۱۱].
در میان جهات مذکور، عضویت در گروه اجتماعی خاص مفهوم جدیدتری تلقی می گردد، از مصادیق گروه های خاص به طبقات اشراف، سرمایه داران، مالکین، کارمندان، بازرگانان، پیشه وران، زارعین، کارگران و دسته جات اقلیت ها و عضویت در انجمن های معین، کلوپ ها و سایر اجتماعات خاص می توان اشاره نمود.
کمیساریای عالی ملل متحد به دفعات گوناگون و بالاخص در گزارش ویژه ای که در سال ۲۰۰۰ به مناسبت ۵۰ساله شدن فعالیت های این نهاد و کنوانسیون ۱۹۵۱ ارائه نموده است از «زنان و کودکان» نیز به عنوان گروه های خاص پناهندگان یاد کرده است این دسته از پناه جویان اگرچه شاید به صورت مستقیم در رده بندی گروه های اجتماعی خاص قرار نگیرند اما به دلیل موقعیت ویژه شان مشمول سیستم خاص حمایتی می باشند^[۱۱۲]. به عنوان نمونه زنان پناهنده در تحصیل وضعیت پناهندگی با مشکلات زیادی روبرو هستند و عمده مشکل هم در رابطه انطباق شرایط آنها با معیارهای اعطای پناهندگی است. به خصوص که اگر ادعاهایشان براساس«تعرضات جنسی» باشد به دلیل آن که در ماده ۱ کنوانسیون به مساله جنسیت و تعرض جنسی اشاره نشده است، بسیاری از دولت ها ادعای تعرض جنسی را به عنوان عامل توجیه کننده وضعیت پناهندگی رد می کنند^[۱۱۳].
گفتار دوم: مفهوم و تعریف پناهنده در سایر اسناد بین المللی
علاوه بر تعریف موجود در کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو، اسناد جهانی یا منطقه ای دیگری نیز وجود دارد که به تعریف و تبیین مفهوم پناهنده می پردازند. در ذیل به برخی از اسنادی که مفهوم و تعریف پناهنده در آنها تا حدی با تعریف کنوانسیون متفاوت است اشاره خواهیم نمود.
الف: اساسنامه کمیسریای عالی ملل متحد برای پناهندگان (UNHCR)
بندهای ۶و۷ فصل دوم اساسنامه فوق به تعریف واژه پناهنده پرداخته است. در این تعریف ضمن تایید تعریف موجود در اسناد پیشین پناهنده به شخصی اطلاق می گردد که در نتیجه حوادث اتفاق افتاده قبل از اول ژانویه ۱۹۵۱ مورد آزار و ایذاء قرار گرفته و «هرشخص دیگری نیز که به دلیل نژاد، مذهب، ملیت یا عقیده سیاسی خود ترس موجهی از آزار و ایذاء داشته و خارج از کشور متبوع خود یا اگر فاقد تابعیت است خارج از محل عادی سکونت خود به سر می برد و به دلیل همین ترس مایل به استفاده از حمایت آن کشور نبوده و اگر فاقد تابعیت است بدین دلایل نمی تواند به محل سکونت عادی خود باز گردد.»
اگر مقایسه ای بین این تعریف و تعریف مندرج در کنوانسیون ۱۹۵۱ داشته باشیم، می بینیم که تعریف پناهنده در هر دو سند تقریبا یکسان است. (البته با لحاظ پروتکل ۱۹۶۷ به همراه کنوانسیون ۱۹۵۱). تفاوتی که بین «پناهنده» طبق اساسنامه UNHCR و کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو وجود دارد این است که برای این که کسی بخواهد از حقوق مندرج در کنوانسیون و حمایت های آن برخوردار شود، می بایست حتما توسط یکی از کشورهای عضو کنوانسیون به عنوان پناهنده شناخته شده باشد. لیکن اگر کسی بخواهد از حمایت های مندرج در اساسنامه برخوردار شود، چنین ضرورتی در کار نبوده و تنها کافی است که طبق نظر دفتر کمیسریا به عنوان پناهنده شناخته شود یا در زمره سایر گروه های تحت حمایت کمیسر عالی قرار گیرد. بنابراین ممکن است افرادی وجود داشته باشند که طبق اساسنامه UNHCR پناهنده محسوب شده لیکن از نظر دولتی که به آن پناه آورده اند از چنین وضعیتی برخوردار نباشند^[۱۱۴].
ب: کنوانسیون ۱۹۶۹ سازمان وحدت آفریقا (OAU)
در سال ۱۹۶۹ کنوانسیونی در سطح کشورهای عضو سازمان وحدت آفریقا به تصویب رسید که عنوان آن «کنوانسیون OAU در مورد جنبه های خاص مسایل پناهندگان آفریقا» نام دارد. این کنوانسیون به دنبال جنگ های استقلال طلبانه، انقلاب ها، آشوب ها و درگیری های قومی در آفریقا که منجر به قرار گروه های بسیاری از وطن خود و پناه بردن به کشورهای دیگر گردید، به تصویب رسید. این کنوانسیون تعریف ویژه و کامل تری را از اصطلاح پناهنده ارائه داده است که در دو بخش است و ضمن تایید تعریف موجود در ماده یک کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو، «اشخاصی را که به سبب تجاوز خارجی، اشغال، تسلط خارجی یا رویدادهایی که به طور جدی نظم عمومی را در بخشی از کشور محل تولد یا تابعیتش برهم زده باشد^[۱۱۵]»، مجبور به ترک کشورشان می شده اند را به عنوان پناهنده می شناسد بدون اینکه لازم باشد ترس موجه از آزار و ایذاء را به اثبات رسانند. همان طور که ملاحظه می گردد، این تعریف دامنه شمول تعریف مندرج در ماده یک کنوانسیون ۱۹۵۱ را توسعه داده، به نحوی که افراد بیشتری را از حمایت های آن برخوردار می سازد.
ج: «اعلامیه ۱۹۸۴ آمریکایی کارتاژنا^[۱۱۶]»
در سال ۱۹۸۴ به ابتکار کمیسر عالی ملل متحد در امور پناهندگان جلسه ای مرکب از نمایندگان دول و قضات برجسته آمریکای لاتین در شهر کارتاژنای کلمبیا برای بررسی مشکلات پناهندگان در این منطقه تشکیل و منجر به تصویب قطعنامه ای با عنوان فوق گردید. این اعلامیه نیز ضمن پذیرش تعریف مندرج در کنوانسیون ۱۹۵۱ افرادی که به واسطه شیوع خشونت عمومی، تجاوز خارجی، کشمکش های داخلی، نقض وسیع حقوق بشر یا دیگر شرایطی که نظم عمومی را به طور جدی برهم می زند، جان، امنیت و آزادیشان مورد تهدید قرار گرفته و از وطن خود گریخته اند را مشمول تعریف پناهنده می داند^[۱۱۷]. این تعریف مشابه تعریف «سازمان وحدت آفریقا» است^[۱۱۸].
هرچند که این تعریف رسما برای کشورها الزام آور نیست در عمل توسط تعدادی از کشورهای آمریکای لاتین به کار برده می شود و توسط کمیته اجرایی سازمان کشورهای امریکایی، تصویب شده است^[۱۱۹].
گفتار سوم: محدودیت های مصادیق پناهندگی
مقررات کنوانسیون ۱۹۵۱ درباره پناهندگان در قبال مهاجرین قابلیت اجرایی نداشته و منظور از تدوین این کنوانسیون، نظم دادن به حرکت های مهاجرین نمی باشد. میلیون ها «مهاجر اقتصادی^[۱۲۰]» و غیر اقتصادی در طی چند دهه گذشته از پیشرفت ارتباطات برای رسیدن به یک زندگی جدید و بهتر در سایر کشورها، عمدتا کشورهای غربی، بهره جسته اند. لیکن این افراد نباید در تشخیص وضعیت خود دچار اشتباه گردند؛ چرا که بعضی اوقات آنها همچون پناهندگان حائز شرایطی هستند که از آزار و اذیتی فرار می کنند که زندگی آنها را تهدید می کند و نه فقط به خاطر دشواری های اقتصادی که زندگی آنان را سخت می کند. الگوهای مدرن مهاجرت می توانند بسیار پیچیده بوده و مخلوطی از مهاجرین اقتصادی و پناهندگان واقعی و سایر افراد را شامل شوند. دولت ها برای جدا کردن گروه های مختلف و برخورد مناسب با پناهندگان واقعی از طریق روندهای تثبیت شده و عادلانه اعطای پناهندگی، کار دشواری را در پیش دارند. علی الاصول وجه تمایز میان مهاجران اقتصادی و پناهندگان آن است که معمولا یک مهاجر اقتصادی در جستجوی یک زندگی بهتر، به طور داوطلبانه کشورش را ترک می کند و چنانچه تصمیم به مراجعت بگیرد از ادامه حمایت کشورش برخوردار خواهد بود. حال آن که پناهندگان به علت تهدید به آزار و اذیت و شکنجه فرار کرده و نمی توانند در شرایطی که وضعیت زمان ترک کشورشان هنوز برقرار است با سلامتی و امنیت به زادگاهشان برگردند.
مساله دیگری که ممکن است به ذهن متبادر شود آن است که آیا «سرباز» می تواند پناهنده محسوب شود^[۱۲۱]؟ پناهندی فردی غیرنظامی است شخصی که به نوعی اقدامات مسلحانه ای را علیه کشور زادگاهش در کشوری که به آن پناهنده شده ادامه می دهد، نمی توان به عنوان پناهنده به حساب آورد، اما وضعیت «سرباز فراری^[۱۲۲]» متفاوت است. قاعدتا هر کشوری حق دارد تا در شرایط اضطرار ملی از مردمش بخواهد که اسلحه به دست بگیرند. با این وجود شهروندان می باید از حق مساوی در خودداری از پیوستن به نیروهای نظامی به علل اخلاقی و عقیدتی برخوردار باشند. در مواردی که مذبور رعایت نشده یا ادامه درگیری ها باعث نقض قواعد بین المللی گردیده اند، سربازان فراری که از تحت تعقیب قرار گرفتن به دلایل سیاسی یا هر دلیل دیگری در هراسند، ممکن است که محق دریافت وضعیت پناهندگی شناخته شوند.
«جنایت کاری^[۱۲۳]» که به واسطه انجام عمل ناقض قانون در کشورش به صورت عادلانه و محکوم شده است و به منظور فرار از زندان از کشور زادگاهش می گریزد، لزوما یک پناهنده محسوب نمی شود. با این حال شخصی را که متهم به انجام این قبیل جنایات یا سایر جنایات غیرسیاسی شده است، چه گناهکار بوده، چه بی گناه باشد و امکان تحت تعقیب قرار گرفتن به دلایل سیاسی در مورد وی وجود داشته باشد، نمی توان لزوما از اعطای وضعیت پناهندگی محروم نمود. به علاوه افراد محکوم شده به ارتکاب جرائم سیاسی ممکن است پناهنده محسوب شوند.
«مجرمان جنگی^[۱۲۴]» نیز به دلیل مشارکت در جنایت های جنگی یا جرایم علیه بشریت مانند اعمال توریستی- از حمایت های بین المللی مربوط به پناهندگان کنار گذاشته می شوند. در عمل بویژه هنگام مهاجرت های دسته جمعی، جدا نمودن افراد مظنون به نقض جدی حقوق بشر از پناهندگان واقعی برای سازمانی، چون کمیساریای عالی پناهندگان ملل متحد که نه نیروی پلیس است و نه یک نهاد قضایی و صرفا فعالیت های بشر دوستانه دارد، بسیار دشوار است. برای مثال در دهه ۱۹۹۰ ناقضان شناخته شده حقوق بشر در اردوگاه های بزرگ پناهندگی که در کشورهای اطراف برای اسکان پناهندگان رواندایی احداث شده بود زندگی می کردند. بهترین راه حل ممکن در این زمینه، تقویت ابتکارهایی چون تشکیل دادگاه های بین المللی محاکمه مجرمان جنگ های رواندا و یوگسلاوی سابق به منظور به پای میز محاکمه کشاندن جنایت کاران جنگی می باشد. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد موظف است اطلاعات مهمی را که در مورد این مسایل دارد در اختیار این قبیل دادگاه ها و سایر سازمان های مربوطه ملل متحد قرار دهد. این در حالی است که کمیساریا در ارتباط با اطلاعاتی که پناهندگان به صورت محرمانه در اختیار کارکنان این کارگزاری در مناطق عملیاتی قرار می دهند دارای نقش حساسی می باشد.
گفتار چهارم: تفاوت مفهوم پناهنده با آواره و پناهجو
بی ثباتی وضعیت داخلی یا خارجی دولت ها، گاهی موجب می شود که دسته ای از اشخاص، خارج از طبقه بندی دقیقی که متکی بر معیار حقوقی صرف باشد و در تعریف پناهنده به آن اشاره شد، قرار بگیرند و همان طور که پیش از این نیز بدان اشاره شد از این دسته از افراد به آوارگان تعبیر می شود، افرادی که از بسیاری جهات شبیه به پناهندگان هستند. آوارگان در نتیجه حوادثی مشابه آنچه منجر به پناهندگی می شود از خانه و کاشانه خود ریشه کن شده و همان رنج و محنت پناهندگان را تحمل می نمایند، اما آنها در اصل وضعیت ملی خودشان را حفظ می کنند و در ابتدا مشکل حقوقی خاصی را ارائه می نمایند. لیکن با توجه به انزوای آنها و هرج و مرج غالب در کشورشان و با توجه به بی میلی مقامات کشور سابق یا کشور محل اقامت جدید در ارائه کمک، این اشخاص اغلب خود را حداقل به طور موقت در یک وضعیت ناپایدار و متزلزل بسیار شبیه به وضعیت پناهندگان می باشد. بنابراین غیرمنطقی به نظر می رسد که آوارگان متمایل به تعیین هویتی مشابه با پناهندگان باشند و خود را سزاوار بهره مندی از مساعدت بین المللی بدانند. این موضوع از ۱۹۴۵در زمان فعالیت اداره امداد و توان بخشی ملل متحد (UNRRA) و سازمان بین المللی پناهندگان (IRO) مطرح بوده و همچنان نیز مطرح می باشد^[۱۲۵].
افراد پناه جو در مقایسه با آوارگان از وضعیت بهتری برخوردار هستند و تنها به این دلیل در زمره پناهندگان نیستند که از سوی دولت های پذیرنده و برطبق قانون داخلی آنها بعنوان پناهنده پذیرفته نشده اند. اگرچه در هیچ یک از اسنادی که تاکنون بر شمردیم تعریفی از«پناه جو» ارائه نشده است لکن با این حال می توان گفت: «پناه جو اصطلاحا به اشخاصی اطلاق می شود که به علت ترس از خطراتی که متوجه جسم، جان و آزادیشان است مجبور به ترک وطن خود شده یا در حال عبور از مرز و ورود به کشور دیگر هستند لیکن هنوز طبق قانون داخلی و توسط مقامات آن کشور به عنوان پناهنده شناخته نشده اند^[۱۲۶].»
این افراد اغلب مدعی پناهندگی بوده و از سوی نهادهایی مانند UNHCR به عنوان پناهنده شناخته شده اند و یا در وضعیت شبه پناهنده به سر می برند. معمولا کشورهای میزبان عملا این افراد را در خاک خود پذیرفته، ولی هنوز رسما آنها را به عنوان پناهنده به رسمیت نشناخته اند.
بخش دوم:
جایگاه پناهندگان در اسلام
با ظهور مکتب جاودانی اسلام در شبه جزیره عربستان فصل نوینی در حیات بشری گشوده شد اسلام مکتبی است که براساس وحی و برای تامین سعادت بشر شکل گرفته است، در قانون اسلام از زوایای مختلف به حیات فردی و اجتماعی انسان نگاه شده است و زمانی که دولت ها برای بیگانگان و خصوصا پناهندگان کمترین حقی جز از سر ضرورت و اجبار قائل نبودند نظام حقوقی اسلام به نیکوترین صورت ممکن تمام آنچه را که امروز تحت عنوان حداقل حقوق انسانی برای بیگانگان معروف شده است برای بیگانگان و مستامنین به رسمیت شناخت^[۱۲۷].
هرچند واژه بیگانه در عام ترین کاربرد آن شامل همه اقسام بیگانگان می شود، ولی منظور از کاربرد واژه بیگانه در این رساله و در حقوق اسلام آن دسته از کافران غیرذمی هسند که در دارالاسلام سکونت دارند و در فرهنگ اسلامی با تعابیری همچون مستامن از آنان یاد می شود^[۱۲۸].
در این بخش طی پنج فصل جایگاه پناهندگان در اسلام را بررسی می کنیم؛ در فصل اول عقد امان و پناهندگی را از جهت ماهیت و ادله مشروعیت مورد توجه قرار می دهیم و درفصل دوم به عناصر تشکیل دهنده پناهندگی و انواع آن می پردازیم و در فصل سوم به حقوق و قواعد حمایتی پناهندگان را از دیدگاه اسلام بررسی می کنیم ودرفصل چهارم به اثبات و خاتمه پناهندگی می پردازیم ودر فصل پنجم به دارالاسلام نوین و روابط بین الملل جهان اسلام می پردازیم.
فصل اول: بررسی ماهیت، شرایط و ادله مشروعیت پناهندگی
مبحث اول: ماهیت حقوقی پناهندگی
ماهیت هر قراردادی در رابطه با آثار ناشی از آن قرارداد مشخص می شود^[۱۲۹] و در رابطه با قرارداد امان و پناهندگی ماهیت آن از جهت حق و یا تکلیف بودن انعقاد قرارداد برای بیگانه و طرف مسلمان مورد بررسی قرار می گیرد.
قرارداد امان که ریشه در قرآن، رفتار پیامبر(ص) و رهنمودهای ائمه معصومین(ع) دارد هرچند جایگاه و خاستگاه اولیه آن، میدان نبرد و گیکار با کفار و مشرکین است، اما اختصاصی به آن ندارد^[۱۳۰]، چنان که هرچند اصل وضع این قاعده و الزام یک جانبه برای دریافت پیام الهی، توسط کافر پژوهشگر و حقیقت طلب است اما مخصوص به این مورد هم نیست، همان گونه که هرچند اصالتا طرف عقد امان از جانب مسلمانان، علی الاصول، رئیس دولت اسلامی، فرمانده لشکر و یا نمایندگان آنها است، اما آحاد مسلمانان نیز فی الجمله می توانند طرف عقد امان قرار گیرند، همان گونه که کفار نیز می توانند به طور فردی یا جمعی، آن هم به صورت مستقیم و یا به صورت غیرمستقیم و به توسط فرمانده یا فرمانروای خویش، تقاضای امان کنند. حکم تکلیفی امان و در نتیجه ماهیت این عقد، بسته به موارد فوق، متفاوت است: در برخی موارد، ممنوع در بعضی از موارد جایز و بالاخره در مواردی نیز واجب است^[۱۳۱].
براین اساس، در موارد ممنوع، بیگانه هیچ گونه حقی و طرف مسلمان هیچ گونه تکلیفی نسبت به انعقاد قرارداد امان ندارند، چنان که در موارد جواز نیز بیگانه تنها حق تقاضای امان دارد و در برابر مسلمین یا دولت اسلامی از اختیار اعطا یا عدم اعطای امان برخوردارند، اما آنجا که دادن امان واجب است، بیگانه حق برخورداری از قرارداد امان را دارد و طرف مسلمان مکلف به اعطای آن می باشد^[۱۳۲].
در هر صورت پس از انعقاد قرارداد امان، تا زمانی که عقد پایان نیافته و استمرار داشته باشد، طرفین عقد مکلف به اجرای مضامین عقد هستند. در این زمینه، طرف مسلمان نه تنها همچون بیگانه موظف به وفای به پیمان شده است، بلکه به طور ویژه از هرگونه غدر و فریب و تقلب در اجرای پیمان نهی گردیده است. البته نسبت به اصل لزوم یا جواز عقد امان، باید متذکر شد که امان عقدی است که از جانب مسلمانان لازم و از جانب بیگانه جایز.
نکته جالب توجه این است که امنیت و مصونیت ناشی از عقد امان تنها مخصوص آن دسته از بیگانگانی نیست که به طور صحیح و مشروع، پیمان امان را منعقد ساخته اند، بلکه آن دسته از بیگانگان را که به گمان صحیح بودن عقد فاسدشان وارد دارالاسلام گشته اند و حتی بالاتر، آن دسته از بیگانگان را که به گمان داشتن امان، هرچند بدون انعقاد پیمان، وارد سرزمین دولت اسلامی شده اند نیز شامل می شود.

معرفی ریزشمع ها
۱-۱ ریزشمع ها
بطور کلی در مواجهه با خاک های مسئله دار نظیر خاک های سست با قابلیت باربری کم، نشست پذیری زیاد، روانگرا و خاک های دستی ، دو راه پیش روی مهندسین ژئوتکنیک قرار دارد :
الف : استفاده از المانهای باربر در خاک
ب : بهسازی و اصلاح خواص فیزیکی- مکانیکی توده خاک
هر یک از راه حل های فوق دارای روشها و مشخصات مربوط به خود می‌باشند که طی سالیان متمادی توسعه فراوانی یافته اند. برخی از تکنیک های ابداعی نیز ماهیتی ترکیبی از دو دسته فوق داشته و مزایای هر دو دسته را تا حدودی بهمراه دارند. از آن دسته میتوان به استفاده از ریز شمع ها بهمراه تزریق دوغاب سیمان اشاره نمود.
ریز شمع به شمع هایی با قطر کوچک (کمتر از mm300 ) اطلاق می گردد که غالباً با تسلیح فولادی سبک و تزریق دوغاب سیمان همراه می باشند. ریز شمع علاوه بر آنکه به عنوان یک المان باربر و مقاوم در برابر نشست عمل میکند، بدلیل تزریق دوغاب سیمان، سبب بهبود مشخصات مکانیکی (مقاومتی و رفتاری) خاک اطراف نیز میگردد. تاریخچه ابداع ریز شمع به اوایل دهه پنجاه میلادی ، زمانیکه اروپا با خیل عظیمی از ساختمان های در معرض خرابی ناشی از صدمات وارده در جنگ جهانی دوم روبرو بوده است،برمیگردد. در این دوره، ابداع یک روش بهسازی بستر که علاوه بر کارایی و قابلیت اجرا در بین ساختمانهای تخریب شده، سریع و اقتصادی نیز باشد، بسیار ضروری بود.در چنین شرایطی ابداع ریز شمع توسط Fondedile پیمانکار مشهور ایتالیایی صورت پذیرفت که بدلیل ویژگی های منحصر بفرد ، این روش گسترش فراوانی یافت. در آغاز استفاده از ریز شمع ها تنها در بهسازی بستر ضعیف ساختمانها مورد توجه قرار داشت، لیکن رفته رفته با توسعه و اجرای روش در کشورهای مختلف، دامنه کاربرد آن به دیگر عرصه های مهندسی ژئوتکنیک نظیر پایدار سازی شیبها و مقابله با روانگرایی کشیده شد.
در شکل ۱-۱ آرایش پیشنهادی ریز شمع ها برای تقویت سازه موجود، نشان داده شده است. همچنین در شکل ۱-۲ استفاده از شبکه ریز شمع های قائم و مایل جهت تقویت سازه موجود، ارائه گردیده است.

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

شکل ۱-۱ آرایش پیشنهادی ریزشمع برای تقویت سازه موجود
شکل ۱-۲ استفاده از شبکه ریز شمع های قائم و مایل جهت تقویت سازه موجود
۱-۲ بررسی مطالعات انجام شده
تا قبل از سال ۱۹۹۳ مطالعه جامعی درباره ریز شمع انجام نشده بود. در سال ۱۹۹۳ اداره کل فدرال بزرگراه های آمریکا (FHWA ) گروهی را برای تحقیق و مطالعه برروی ریز شمع در نظر گرفت.گروه تحقیق برای این مطالعه شامل پیمانکاران، مهندسین مشاور، دانشجویان و کارفرمایان بودند. مدارک بدست آمده از این مطالعه ” حفاری و تزریق ریز شمع ” نامیده شد.
مجموعه مشتمل بر مرور و بررسی همه جانبه بین المللی، بررسی جزئیات تحقیقات انجام شده و توسعه و گسترش نتایج داده های آزمایشات صحرایی و آزمایشگاهی، روش های طراحی، شناسایی روش های ساخت، مشاهدات ساختگاه و بررسی مطالعات موردی میباشد.
با انجام مطالعات فوق یک مرجع راهنمای طراحی و ساخت ریز شمع ها توسط FHWA تهیه و تنظیم گردید. معرفی اساسی ریز شمع ها می‌تواند به مقاله ای در مجله مهندسی عمران که توسط انجمن مهندسین عمران آمریکا در دسامبر سال ۱۹۹۵ منتشر شد، نسبت داده شود. این مقاله که ” یک مقدمه برای ریز شمعها” نام داشت و در آن به رفتار اساسی ریز شمع ها، محدودیتهای آنها، طبقه بندی به لحاظ کاربرد و تشریح بازار استفاده از ریز شمع، پرداخت بود.
۱-۳ موارد استفاده از ریز شمع در مهندسی ژئوتکنیک
بطور کلی کاربرد ریز شمع ها در مهندسی ژئوتکنیک مشتمل بر دو بخش ” استفاده در بستر پی سازه ها” و “اصلاح و بهسازی بر جای خاک ” می‌باشد. انجام تحقیقات گسترده در مجامع علمی– تخصصی جهان بروی ریز شمع ها و رفتار استاتیکی، دینامیکی و لرزه ای آنها و همچنین تعریف بسیاری از تحقیقات و پایان نامه های دانشگاهی و ارائه مقالات مختلف در کنفرانس های بین المللی درباره چگونگی رفتار و معیارهای طراحی ریز شمع ها در خاک های مختلف، نیز بیانگر افزایش استقبال جامعه مهندسی از بهره گیری از این تکنیک می‌باشد. در حال حاضر، دستور العمل ارائه شده توسط (U.S.FHWA) بعنوان مرجع قابل قبول و مورد استفاده طراحان و پیمانکاران اجرای ریز شمع می‌باشد. انواع کاربرد ریز شمع‌ها را میتوان بقرار زیر دسته بندی نمود :
الف : اصلاح و بهسازی خاک
۱- پایدار سازی شیبها
۲- ساخت دیواره های نگهبان
۳- مقابله با روانگرایی
۴- افزایش مقاومت توده خاک با اهداف خاص نظیر تونل سازی
۵- حفاظت شیمیایی بخشهای مدفون سازه ها
ب : پی سازه های جدید و موجود
ب-۱ – سازه های جدید
۱- کاهش نشست
۲- افزایش باربری فشاری
۳- تأمین باربری کششی
۴- افزایش باربری جانبی
ب-۲- سازه های موجود
۱- کنترل نشست پی
۲- کنترل باربری پی
۳- تعمیر یا جایگزینی پی
۴- کنترل شستگی پی
۵- مقاوم سازی لرزه ای پی
شکلهای زیر نمونه هایی از کاربرد ریز شمع در موارد مختلف را نشان می‌دهند.

ساخت دیوارهای حایل

بهسازی پی ساختمانهای قدیمی

4

3-2- تهیه فیلم­ها………………………………………………………………………………………………………………………..34

3-3- ضخامت فیلم­ها………………………………………………………………………………………………………………….35

3-4- آنالیز فیلم­ها………………………………………………………………………………………………………………………35

3-4-1- ویژگی های مکانیکی……………………………………………………………………………………………………..35

3-4-2- رنگ سنجی…………………………………………………………………………………………………………………..37

3-4-3- نفوذپذیری نسبت به بخار آب (WVP) ………………………………………………………………………….37

3-4-4- حلالیت فیلم ها (Solubility) ……………………………………………………………………………………..38

3-4-5- ظرفیت جذب آب (WAC) ………………………………………………………………………………………….39

3-4-6- خاصیت ضد میکروبی…………………………………………………………………………………………………….39

3-5- تجزیه و تحلیل آماری…………………………………………………………………………………………………………40

فصل چهارم: نتایج و بحت

4-1- ارزیابی کیفی فیلم های خوراکی…………………………………………………………………………………………..42

4-1-1- بررسی اثر اسانس مرزه بر خواص ظاهری فیلم های نشاسته سیب زمینی………………………………42

4-2- بررسی اثر اسانس مرزه بر خواص مکانیکی فیلم های نشاسته سیب زمینی…………………………………42

4-3- بررسی اثر اسانس مرزه بر خواص فیزیکوشیمیایی فیلم های نشاسته سیب زمینی………………………..45

4-3-1- اندازه گیری حلالیت……………………………………………………………………………………………………….45

4-3-2- اندازه گیری میزان جذب آب (WAC)……………………………………………………………………………46

4-4- بررسی اثر اسانس مرزه بر خواص ممانعتی فیلم های نشاسته سیب زمینی………………………………….47

4-4-1- تعیین میزان نفوذ پذیری نسبت به بخار آب (WVP) ………………………………………………………..47

4-4-2- نفوذ پذیری نسبت به بخار اکسیژن……………………………………………………………………………………48

4-5- مشخصه های رنگی……………………………………………………………………………………………………………49

4-6- بررسی اثر اسانس مرزه بر خواص ضد میکروبی فیلم های نشاسته سیب زمینی…………………………..50

فصل پنجم: نتیجه گیری و پیشنهادات

5-1- نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………………….54

5-2- پیشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………54

فهرست منابع

منابع فارسی………………………………………………………………………………………………………………………………..55

منابع انگلیسی……………………………………………………………………………………………………………………………..57

چکیده انگلیسی………………………………………………………………………………………………………………………….60

فهرست جدول ها

عنوان صفحه

جدول 2-1 ترکیبات شیمیایی اسانس مرزه……………………………………………………………………………………..27

جدول 4-1 میانگین ضخامت فیلم های شاهد و نمونه های حاوی اسانس مرزه…………………………………..42

جدول 4-2 پارامترهای رنگ سنجی از فیلم نشاسته­ای با غلظت های مختلف اسانس مرزه……………………50

فهرست نمودارها

عنوان صفحه

نمودار 1-1 مراحل پژوهش………………………………………………………………………………………………………….10

نمودار 4-1 اثر اسانس مرزه بر مقاومت به کشش فیلم های نشاسته سیب زمینی………………………………….44

نمودار 4-2 اثر اسانس مرزه بر کش آمدگی تا نقطه شکست فیلم های نشاسته سیب زمینی……………………44

نمودار 4-3 اثر اسانس مرزه بر مدول یانگ فیلم های نشاسته سیب زمینی…………………………………………..45

نمودار 4-4 اثر غلظت اسانس مرزه بر میزان حلالیت فیلم های نشاسته سیب زمینی……………………………..46

نمودار 4-5 اثر غلظت اسانس مرزه بر محتوای رطوبت فیلم های نشاسته سیب زمینی………………………….46

نمودار 4-6 اثر غلظت اسانس مرزه بر قابلیت جذب آب فیلم­های نشاسته سیب زمینی…………………………47

نمودار 4-7 اثر غلظت اسانس مرزه بر نفوذ پذیری فیلم­های نشاسته سیب زمینی نسبت به بخار آب……….48

نمودار 4-8 اثر غلظت اسانس مرزه بر نفوذ پذیری فیلم­های نشاسته سیب زمینی نسبت به اکسیژن…………49

نمودار 4-9 سینتیک رشد میکروبی در فیلم نشاسته سیب زمینی با غلظت های مختلف اسانس مرزه………52

فهرست شکل ها

عنوان صفحه

شکل 3-1 دیسپرسیون نشاسته………………………………………………………………………………………………………35

شکل 3-2 نمونه فیلم های کنترل، 10، 20 و 30 درصد اسانس مرزه حین اندازه گیری WVP……………..38

شکل 3-3 نمونه فیلم های کنترل، 10، 20 و 30 درصد اسانس مرزه حین اندازه گیری حلالیت……………38

شکل 3-4 نمونه فیلم های کنترل، 10، 20 و 30 درصد اسانس مرزه حین اندازه گیری WAC…………….39

شکل 3-5 کشت سوش میکروبی استافیلوکوکوس اورئوس پلیت مربوط به آن…………………………………….40

شکل 4-1 رنگ فیلم­های نشاسته سیب زمینی با غلظت های مختلف اسانس مرزه ………………………………42

شکل 4-2 اثر اسانس مرزه بر سنتیک رشد میکروبی (استافیلو کوکوس اورئوس) در فیلم­های نشاسته سیب زمینی…………………………………………………………………………………………………………………………………………52

شکل 4-3 دستگاه اسپکترفوتومتر جهت قرائت میزان جذب نمونه ها…………………………………………………52

چكيده

در این کار پژوهشی تولید و ارزیابی ویژگی های فیلم­های خوراکی بر پایه نشاسته سیب زمینی حاوی اسانس مرزه مورد ارزیابی قرار گرفت. بدین منظور­ اسانس مرزه در نسبت­های مختلف (0%، 10%، 20% و 30%) و پلاستی­سایزر40% به 3 گرم نشاسته سیب زمینی اضافه شده و فیلم­های نشاسته­ای به روش کاستینگ تحت شرایط کنترل شده تهیه شد. خواص فیزیکوشیمیایی، ممانعتی، مکانیکی و ضد میکروبی فیلم­ها تحت شرایط استاندارد مورد ارزیابی قرار گرفت. آزمون مکانیکی فیلم­های نشاسته سیب زمینی حاوی اسانس مرزه نشان داد که استحکام کششی و مدول یانگ کاهش و درصد کشیدگی این فیلم­ها افزایش معنی داری داشت. میزان جذب آب، محتوی رطوبت، حلالیت، میزان نفوذ پذیری به بخار آب و میزان نفوذیذیری به اکسیژن فیلم­های نشاسته سیب زمینی حاوی اسانس مرزه، با افزایش غلظت اسانس، کاهش یافت. بررسی مشخصه­های رنگی نشان داد که با افزایش غلظت شفافیت فیلم­ها کاهش و رنگ فیلم­ها رو به قرمزی و زردی افزایش داشت. اسانس تهیه شده به دلیل وجود فلاونوئیدها، و فنول دی ترپن­ها خاصیت ضد میکروبی خوبی در برابر استافیلوکوکوس اورئوس از خود نشان داد. بنابر­این می­توان از این فیلم بدست آمده در بسته بندی فعال در پوشش ­های خوراکی و بسته بندی محصولات غذایی و کشاورزی استفاده کرد.

واژگان کلیدی: فیلم خوراکی، نشاسته سیب زمینی، اسانس مرزه، خواص مکانیکی، خواص ممانعتی، خواص فیزیکوشیمیایی، استافیلوکوکوس اورئوس.

فصل اول

مقدمه

• 1. پیش زمینه

از سال 1970 مصرف پلاستیک­ها هر 4 یا 5 سال 2 برابر می­ شود. حدود 30% پلاستیک­های تولیدی یک بار مصرف هستند. میزان پلاستیک­های یک بار مصرف در آمریکا سالانه 8 میلیون تن است. همچنین بسیاری از پلاستیک­های مورد استفاده در بسته­بندی بعد از استفاده، مورد استفاده مجدد قرار نمی گیرند. علت این امر آلودگی بالای این مواد و نیاز به تمیز کردن قبل از استفاده مجدد است که به دلیل هزینه ­بر بودن، غیر اقتصادی است. بر اساس یک بررسی 28- 14% حجم کل زباله­های جامد شهری و حدود 12- 9% حجم کل زباله­های جامد و فاضلاب شهری را پلاستیک­ها تشکیل می­ دهند. از طرفی با توجه به طول عمر بالای پلاستیک­ها و تقریباً زیست تخریب پذیر نبودن این پلیمرها^[1]، دچار یک بحران زیست محیطی شده­ایم و این مشکل باید به نحوی حل گردد. یکی از راه حل­های این مشکل، سنتز و طراحی پلیمرهای زیست تخریب پذیر^[2] است (لیاقتی، 1391).

تولید بیوپلیمر­هایی^[3] که از منابع تجدیدپذیر بدست می­آیند بر خلاف پلیمر­های سنتزی که بیشتر منشأ نفتی دارند در محیط طبیعی تجزیه پذیر هستند و موجب حفظ منابع تجدید ناپذیر می­گردد. این بیوپلیمر­ها که قابلیت برگشت به طبیعت را دارند از محصولات کشاورزی بدست آمده و موجب آلودگی محیط زیست نمی­شوند و در فرایند کمپوست توسط میکروارگانیسم ها به محصولات طبیعی مانند آب، متان، دی اکسید کربن، و توده زیستی تبدیل می­شوند. پلیمر­هایی که پس از فرایند تجزیه توسط میکروارگانیسم ها ­کاملاً به محصولات طبیعی تبدیل می­شوند زیست تخریب پذیر نامیده می­شوند (قنبرزاده و همکاران، 1388). بسته بندی­های زیستی حاصل از بیوپلیمر­های خالص دارای سرعت زیست تخریب پذیری بالاتری نسبت به فیلم­های آلیاژ شده می­باشند ولی کیفیت مکانیکی و نفوذپذیری آن­ها به نسبت پایین تر است (قنبرزاده و همکاران، 1388).

فیلم­های خوراکی^[4] لایه نازکی از بیوپلیمرها هستند که برای بهبود و نگه داری بهتر مواد غذایی بر روی سطح ماده غذایی کشیده می­شوند و یا بین اجزای مواد غذایی قرار داده می­شوند. البته عمدتاٌ فیلم­ها و پوشش ­های خوراکی برای حذف بسته بندی غیر خوراکی استفاده نمی­شوند بلکه به همراه بسته بندی­های مرسوم به بهبود کیفیت و ماندگاری کمک می­ کنند و تعداد لایه­ های بسته بندی را کاهش می­ دهند و بعد از این که بسته باز شد حفاظت از غذا را ادامه می­ دهند. فیلم­های خوراکی همچنین ممکن است به عنوان لایه­ای از بسته بندی­های چند لایه مورد استفاده قرار گیرند (قنبر زاده و همکاران، 1388).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

بر خلاف فیلم­ها و پوشش ­های خوراکی استفاده از فیلم­ها و پوشش ­های زیست تخریب پذیر با هدف جایگزینی کامل با مواد بسته بندی سنتزی صورت می­گیرد. فیلم­ها و پوشش ­های زیست تخریب پذیر نیز دارای قابلیت بازدارندگی مقابل رطوبت، اکسیژن، مواد طعمی، آروما و روغن بوده و کیفیت غذا یا دارو را حفظ می­ کنند. همچنین می­توان به آن­ها مواد آنتی اکسیدانی^[5] و ضدمیکروبی^[6] نیز افزود. فیلم­ها و پوشش ­های زیست تخریب پذیر ویژگی­های ظاهری مانند رنگ، جلا و شفافیت محصول را بهبود می­بخشد (قنبر زاده و همکاران، 1388).

بسته بندی خوراکی باید فاقد طعم نامطبوع، عاری از هر گونه مواد سمی، سدی در برابر آب، گازها و مواد معطر بوده و دارای ویژگی های مکانیکی مطلوب برای حمل ونقل و دستکاری فرآورده های غذایی نیز باشد (جوانمرد و بصیری، 1385). پوشش های خوراکی باید حتی الامکان خصوصیات ارگانولپتیک^[7] خنثی (روشن، شفاف، فاقد بو و مزه و…) داشته باشند و موقع خوردن حس نشوند. بهبود ظاهر سطحی پوشش و خصوصیاتی که با حس لامسه تشخیص داده می شود از جمله نیازهای ضروری می باشد. معمولاً پوشش های پلی ساکاریدی خنثی تر از پوشش های لیپیدی هستند (ایران منش، 1387). اصولاً پوشش ها باید به خراشیدگی و شکستگی مقاوم باشند و از خود انعطاف پذیری نشان دهند. خواص مکانیکی پوشش های خوراکی به نوع ماده تشکیل دهنده و علی الخصوص به پیوستگی ساختمان آن بستگی دارد. توانایی ایجاد پیوستگی به ساختمان پلیمر، طول ملکول، شکل هندسی، توزین وزن ملکولی و نوع موقعیت گروه های جانبی آن بستگی دارد، همچنین این خصوصیت به شرایط تشکیل و روش پوشش دهی وابسته است (ایران منش، 1387).

رشد فزاینده علاقه نسبت به فیلم های ساخته شده از بیوپلیمرهای طبیعی از قبیل نشاسته به عنوان یک منبع جایگزین به منظور حل پلیمرهای غیر قابل تجزیه و انهدام ضایعات شکل گرفته از پلیمرهای سنتتیک مطرح شده است. از این رو، استفاده از بیوپلیمرهای کشاورزی که از نظر زیستی به راحتی تجزیه پذیر هستند نه تنها باعث حل این مشکلات می شودبلکه به ارائه کاربرد جدیدی از تولیدات مازاد کشاورزی نیز می پردازد. به واسطه نگرانی های محیطی، ترکیب مواد نگه دارنده زیستی با فیلم هایی که از نظر زیستی تجزیه پذیر می باشند مناسب تر از ترکیب با فیلم های پلاستیکی است. بسته بندی ضد میکروبی در نسل جدید بسته بندی “فعال” در کانون توجه قرار گرفته است. بسته بندی ضد میکروبی نوعی سیستم خاص بسته بندی است که دارای توانایی کشتن یا ممانعت کنندگی فساد میکروارگانیسم های پاتوژنیک یا بیماری زا در غذاهای آلوده شده می باشد (تورهان و سهباس^[8]، 2004).

زمانی که سیستم بسته بندی نیازمند فعالیت ضد میکروبی است، این سیستم یا ماده موجود از طریق گسترش فازتأخیر^[9]و کاهش سرعت رشد یا کاهش تعداد میکروارگانیسم های زنده از رشد میکروارگانیسم ها جلوگیری می کنند. از این رو بسته بندی ضد میکروبی می تواند مدت زمان ماندگاری را افزایش دهد و بنابراین باعث بهبود کیفیت مواد غذایی شود. در بخش بسته بندی مواد غذایی، مواد بر پایه نشاسته بیشتر مورد توجه قرار گرفته اند که این موضوع بیشتر به دلیل قابلیت تجزیه پذیری زیستی این ماده، قابلیت خوراکی، موجودیت گسترده به عنوان ماده خام مازاد کشاورزی، فراوانی این ماده، قابلیت تولید با هزینه پایین در مقیاس گسترده، ماده غیر آلرژی زا، سهولت استفاده و قابلیت فرایند حرارتی است (تورهان و سهباس، 2004).

• 1. اهمیت موضوع

در چند دهه اخیر میزان توجه و علاقه افراد به استفاده از بیوپلیمرهابه دلیل افزایش بیشتر آگاهی مصرف کنندگان، افزایش قیمت نفت خام، افزایش آلودگی­های زیست محیطی و تجزیه ناپذیر بودن پلیمرهای نفتی و توجه به گرمای جهانی افزایش یافته است و سبب شده تلاش­ های فراوانی در جهت تولید مواد بسته بندی با منشأ طبیعی(پروتئین، چربی و کربوهیدرات) به صورت فیلم یا پوشش صورت گیرد. اینگونه بیوپلیمرها در مقایسه با بهره گرفتن از پلاستیک­ها اثرات مخرب کمتری بر محیط زیست دارند (لیاقتی، 1391).

بیوپلیمرها نسبت به پلیمرهای سنتزی دارای مزایایی هستند که مهم­ترین آن­ها زیست تخریب پذیری وتجدید پذیری این مواد است. بازدارندگی بیوپلیمرها نسبت به گازها باعث افزایش ماندگاری محصولات تازه مثل میوه­هاوسبزی­ها می­ شود. بازدارندگی نسبت به ترکیبات فرار و روغن ها به حفظ کیفیت موادغذایی در طول عرضه و نگهداری کمک می­ کند. علاوه بر این بیوپلیمرها ترکیبات مناسبی برای حمل انواع مواد افزودنی و ضد میکروبی به حساب می­آیند که با آزادسازی کنترل شده این ترکیبات قادرند سرعت انواع فسادهای میکروبی وشیمیایی را در مواد غذایی کاهش دهند. اما با این وجود خواص مکانیکی ضعیف و نفوذ پذیری بالا نسبت به بخارآب دو عیب اصلی بیوپلیمرها محسوب می­ شود که باعث محدود شدن استفاده صنعتی از این مواد در بسته بندی می­گردد که با ورودفناوری نانو به این عرصه این مشکلات نیز برطرف شدند. فیلم­های حاصل از ترکیب نانو مواد و بیوپلیمرها و یا به اصطلاح نانو کامپوزیت­های بیوپلیمری خواص کاربردی مطلوبتری ازخود نشان می­ دهند که مهم­ترین آن­ها افزایش مقاومت مکانیکی و کاهش نفوذ پذیری نسبت به بخار آب می­باشد. افزایش بازدارندگی در برابر نفوذ گازها، افزایش کارایی فیلم در استفاده به عنوان بسته بندی فعال، افزایش مقاومت حرارتی ماده بسته بندی و ایجاد شفافیت و بهبود خواص ظاهری فیلم از دیگر مزایای نانو کامپوزیتهای بیوپلیمری می­باشد (قنبرزاده و همکاران، 1388).

دیگر دلایل استفاده از این بسته بندی های خوراکی عبارتند از: جلوگیری از انتقال رطوبت، جلوگیری از خروج ترکیبات فرار موجود در ماده غذایی، کاهش دهنده سرعت تنفس، به تاخیر انداختن تغییرات در بافت ماده غذایی، مانعی بسیار عالی در برابر عبور چربی ها و روغن ها، عبوردهی بسیار انتخابی گازهایی نظیر اکسیژن و دی اکسیدکربن (ایران منش، 1388).

فیلم­ها و پوشش ­های خوراکی می­توانند از انتقال رطوبت بین اجزاء موجود در بسته غذایی که فعالیت آبی متفاوتی دارند، ممانعت نمایند. همچنین فیلم­های بیو پلیمری وسیله ای بسیار خوب برای افزودن موادی مانند آنتی­اکسیدان­­ها، مواد ضد میکروبی، رنگ­ها و سایر مواد عملگرا هستند و اين در حالی است كه بسته بندی­های مرسوم قادر به رقابت در اين زمينه با فيلم­های خوراكی نمی باشند (ایران منش، 1388).

اما مسئله بسيار مهمی كه در اين فيلم‌ها بايد بدان توجه كرد محاسبه ميزان نفوذپذيری آنها نسبت به عبور گازهايی همچون بخار آب، اكسيژن، دی‌اكسيد كربن و اتيلن از يک سوی فيلم به طرف ديگر است. البته اين ويژگی تا اندازه زيادی به طبيعت فيلم هم بستگی دارد. فيلم‌های خوراكی يا محلول در آب هستند يا محلول در حلال. بيشتر فيلم‌های محلول در آب معمولاً نسبت به بخار آب نفوذپذيرتر هستند در حالی كه فيلم‌های محلول در حلال بهترين موانع در برابر عبور رطوبت هستند. اما در مقابل، فيلم‌های محلول در حلال نسبت به عبور اكسيژن نفوذپذيرترند (ایران منش، 1388).

برای بسیاری از کاربردهای غذایی، مهمترین ویژگی فیلم یا پوشش مقابله با انتقال رطوبت است چرا که در بسیاری از مواد غذایی سطوح خاصی از فعالیت آبی باید حفظ شود و واکنش­های مخرب شیمیایی وآنزیمی به شدت تحت تأثیر فعالیت آبی یا مقدار رطوبت است. بنابراین انتقال رطوبت در محصولات غذایی به شدت کیفیت، پایداری و ایمنی را تحت تأثیر قرار می­دهد. تغییرات در محتوای رطوبت غذا می ­تواند درون غذا و یا بین غذا و اتمسفر اطراف آن رخ دهد. رطوبت هم چنین می ­تواند به واسطه نیروهای موئینیگی و انتشار سطحی آب مهاجرت کند. سرعت انتقال رطوبت بین غذا و اطراف آن با پوشاندن کامل ماده غذایی با فیلم یا پوشش بسته بندی کاهش می­یابد (لیاقتی، 1391).

میزان رطوبت در ماده غذایی از پارامتر­های کلیدی بوده ومی­تواند نشان دهنده تازگی ماده غذایی، کنترل کننده رشد میکروبی و ایجاد کننده بافت و طعم مناسب باشد. با توجه به اینکه فیلم­های خوراکی کنترل کننده فعالیت آبی در ماده غذایی است، لذا اهمیت کاربرد آن­ها در صنعت غذا بیش از پیش آشکار می شود (ایران منش، 1388).

علاوه بر انتقال بخارآب، انتقال گازهایی مثل اکسیژن و دی اکسیدکربن مشخصاً پایداری ماده غذایی را تحت تأثیر قرار می­دهد. حالت اولیه فساد در بسیاری از مواد غذایی شامل اکسیداسیون چربی­ها، ویتامین­ها، ترکیبات معطر و رنگدانه می­باشد (لیاقتی، 1391).

افزایش و برقراری کیفیت رابطه مستقیمی با افزایش ماندگاری و بهبود ایمنی دارد. با پوشش ­های حفاظتی ماندگاری محصولات غذایی افزایش یافته و امکان آلودگی با مواد خارجی کاهش می­یابد. اخیراً تقاضا برای غذاهای فرآوری شده و تازه زیاد شده است بنابراین نیاز به محصولات غذایی با ماندگاری و ایمنی بالا احساس می­ شود. استفاده از مواد تجدید پذیر زیستی در بسته بندی غذا مهم به نظر می­رسد. چرا که آن، مصرف نهایی مواد بسته ­بندی سنتزی را کاهش می­دهد (لیاقتی، 1391).

پلیمرهای زیست تخریب­پذیر را می­توان بر اساس ترکیب شیمیایی، روش سنتز، روش فرایند، اهمیت اقتصادی، کاربرد، منشأ و …. طبقه بندی نمود. پلیمرهای زیست تخریب پذیر را بر اساس منشأ می­توان به پلیمرهای طبیعی یا بیوپلیمرها که از منابع تجدید شونده حاصل می­شوند و پلیمرهای سنتزی که از نفت خام (یک منبع غیر تجدید شونده) سنتز می­شوند، طبقه بندی نمود.

بیوپلیمرها با منشاء طبیعی را می­توان به 6 زیر گروه طبقه بندی کرد:

1. پلی ساکاریدها، مانند: نشاسته، سلولز، لیگنین و کیتین
2. پروتئین­ها، مانند: ژلاتین، کازئین، گلوتن گندم، ابریشم، پشم
3. لیپیدها، که شامل: چربی­های حیوانی و روغن­های گیاهی مانند روغن کرچک
4. پلی استرهای تولید شده به وسیله میکروارگانیسم­ها یا به وسیله گیاهان مانند پلی هیدورکسی آلکانوآت­ها(PHA) و پلی 3- هیدورکسی بوتیرات(PHB)
5. پلی استرهای سنتز شده از منومرهای با منشا طبیعی مانند: پلی­لاکتیک اسید(PLA)
6. دیگر پلیمرهای طبیعی مانند کائوچوی طبیعی (لیاقتی، 1391).

هدف صنعت بسته بندی حفظ مواد غذایی به مؤثرترین شکل و با کمترین هزینه می­باشد به طوریکه مصرف ­کننده و تولیدکننده بیشترین رضایت را داشته باشند وماده غذایی ایمن مانده ومشکلات زیست محیطی نیز به حداقل برسد. تقاضا برای تولید محصولات غذایی تازه، ایمن و با حداقل فرایند درحال حاضر از جمله مهمترین چالش هایی می­باشد که امروزه صنعت بسته بندی مواد غذایی با آن مواجه می­باشد و همواره به دنبال راهکاری برای حفظ کیفیت و ایمنی غذا در زمینه بسته بندی بوده است. انتخاب صحیح مواد و روش مناسب بسته بندی باعث حفظ کیفیت محصول می­ شود (لیاقتی، 1391).

یکی از انواع بسته بندی مواد غذایی که تحقیقات فراوانی بر روی آن انجام شده است، روش پوشش دهی (غوطه وری) مواد غذایی با بهره گرفتن از پوشش دهنده­های مختلف خوراکی است که مانند سدی در برابر تبادل گازها، رطوبت و میکروارگانیسم­ها عمل نموده و ماندگاری ماده غذایی را در فاصله تولید تا رسیدن به دست مصرف کننده حفظ نماید (تاجیک و همکاران، 1389).

توسعه مواد بيوپليمری به چند دليل اهميت دارد: اول اينكه بخش عمده­ای از پليمرهای طبيعی منشأ كشاورزی دارند و معمولاً از محصولات گياهی و جانوری بدست می­آيند لذا اين مواد برخلاف پليمرهای سنتتيک كه از مواد نفتی بدست مي آيند زيست تجزيه پذير هستند (در اثر تجزيه دی اكسيد كربن، آب، متان و غیره توليد مي‌كنند)، بنابراين مواد آلوده كننده محيط زيست به شمار نمی­آيند. از سوی ديگر مواد بيوپليمری به وسيله موجودات زنده ساخته می­شوند و در نتيجه در چرخه ساخت و تجزيه مواد بيولوژيكی قرار می‌گيرند پس هيچ­گاه منابع آن­ها محدود و تمام شدنی نيست در حالی­كه مواد پليمری و پلاستيكی امروزی از سوخت­های فسيلی ساخته می­شوند كه منابع آن محدود و تمام شدنی است. مزيت ديگر بيوپليمرها اقتصادی بودن اين مواد است زيرا توليد بيوپليمر نياز به كارخانه و صنعت پيشرفته ندارد و با حداقل امكانات مي‌توان به توليد آن­ها مبادرت ورزيد هم­چنين مواد اوليه آن­ها ارزان است زيرا از زباله­های مواد اوليه كشاورزی تجديد شونده يا صنايع فرآوري مواد غذايي دريايی بدست می­آیند (لای و همکاران^[10]، 1998 ؛ لاوهانکوجیت و همکاران^[11]، 2004 و قنبر زاده و همکاران،1388).

• 1. اهداف پژوهش

1-3-1- هدف اصلی

هدف از این بررسی، امکان تهیه فیلم های تجزیه پذیر و زیست سازگار با محیط نشاسته سیب زمینی ترکیب شده با اسانس مرزه جهت استفاده در بسته بندی مواد غذایی به جای کاربرد اولیه شیمیایی غیر قابل تجزیه و بازیافت است.

1-3-2- اهداف اختصاصی

ارزیابی تأثیر اسانس مرزه بر بهبود فعالیت ضد میکروبی فیلم خوراکی نشاسته سیب زمینی.

بررسی ویژگی های فیزیکوشیمیایی فیلم خوراکی نشاسته سیب زمینی ترکیب شده با اسانس مرزه.

بررسی ویژگی های مکانیکی فیلم خوراکی نشاسته سیب زمینی ترکیب شده با اسانس مرزه.

بررسی ویژگی های ممانعت کنندگی فیلم خوراکی نشاسته سیب زمینی ترکیب شده با اسانس مرزه.

• 1. پرسش های پژوهش

آیا افزودن اسانس مرزه خواص ضد میکروبی فیلم نشاسته سیب زمینی را افزایش می دهد؟

آیا افزودن اسانس مرزه خواص فیزیکوشیمیایی فیلم نشاسته سیب زمینی را تغییر می دهد؟

آیا افزودن اسانس مرزه خواص مکانیکی فیلم نشاسته سیب زمینی را تغییر می دهد؟

آیا افزودن اسانس مرزه خواص ممانعت کنندگی فیلم نشاسته سیب زمینی را تغییر می دهد؟

• 1. محدودیت های پژوهش

همان طور که اشاره شد در کنار خصوصیات مناسب فیلم های نشاسته سیب زمینی همچون زیست تخریب پذیر بودن آن ها و نیز به دست آمدن از منابع گیاهی، این فیلم ها دارای برخی محدودیت ها مانند محدود بودن گیاه آسیاب شده موقع استخراج است و همچنین امکان استفاده از غلظت 100% از اسانس در فیلم وجود ندارد. یکی از راهکار­های مهم برای دست یابی به خصوصیات ضد میکروبی، شیمیایی، مکانیکی و زیستی بهتر این فیلم­ها، بکار بردن اسانس های گیاهی در ساختار آن­ها می­باشدتا با ایجاد دسته­ای تغییرات شیمیایی و اصلاحات فیزیکی از جمله خاصیت ضد میکروبی بیشتر، ماندگاری بالاتر، نفوذ پذیری مناسبتر، افزایش شفافیت و بهبود میزان کشش، بتوان به خصوصیات مطلوب­تری دست یافت. در این بین اسانس گیاه مرزه به دلیل دارا بودن ترکیبات فنولی^[12] خاص (تانن، رزین، موسیلاژ وغیره) از خود خاصیت آنتی اکسیدانی و ضدمیکروبی نشان می­دهد که بسیار حائز اهمیت می­باشد.

• 1. مراحل پژوهش

نمودار زیر (1-1) مراحل انجام پژوهش را نشان می دهد.

نمودار 1-1: مراحل پژوهش

فصل دوم

مروری بر پژوهش های پیشین

• 1. تاریخچه

فیلم ها و پوشش های خوراکی مثل واکس روی میوه های گوناگون برای از کاهش رطوبت و سطوح براق در میوه به منظور حفظ زیبایی تا قرن ها استفاده می­شد. اصطلاح فیلم خوراکی در کاربرد غذایی به 50 سال اخیر مربوط می­ شود. در بسیاری موارد اصطلاح فیلم و پوشش به عنوان جایگزین بسته های سنتزی به کار می­رفت برای اینکه نشان دهد سطح ماده غذایی با لایه نازکی از برخی ترکیبات خاص پوشیده شده است. اگرچه مفهوم فیلم با پوشش متفاوت است که فیلم صرفاً یک بسته بندی غذایی، به صورت لایه ای نازک تولید می­شوند و بعد همانند پلیمر های سنتزی برای بسته بندی به کار می­روند در حالی که پوشش تشکیل و کاربرد آن به صورت همزمان صورت می­گیرد. امروزه استفاده از فیلم های خوراکی برای حفظ کیفیت انواع غذاها، با درآمد سالیانه بیش از 100 میلیون دلار بسیار گسترده شده است. در قرن پانزدهم یک فیلم خوراکی از لایه ای از شیر سویای جوشان در ژاپن برای حفظ کیفیت غذا و بهبود ویژگی ظاهری غذا ساخته شد. در قرن نوزدهم از پوشش های ژلاتینی برای نگه داری گوشت استفاده کردند. فیلم ها و پوشش های خوراکی یکی از راه های بسیار ارزشمند و مؤثر برای حفظ کیفیت و ایمنی غذاهای ،فرایند نشده است (کایا و همکاران^[13]، 1999).

• 1. سوابق

طبق بررسی های صورت گرفته، در طبیعت ترکیبات زیستی فراوانی وجود دارند که پتانسیل بالایی به منظور تشکیل دادن فیلم دارند. اما گاهاً با وجود دارا بودن محاسن و ظرفیت بالا جهت تشکیل فیلم های خوراکی، معایب و نواقص ذاتی نیز دارند که می­توان با مطالعه و تحقیق در این زمینه حداکثر بهره مندی را از این ترکیبات به دست آورد. امروزه تحقیقات بسیار زیاد و متعددی در زمینه بهبود خواص این دسته از فیلم های خوراکی صورت گرفته است. به عنوان مثال کاپا-کاراگینان^[14]که به صورت طبیعی، هیدروکلوئیدهای محلول در آب متشکل از زنجیره های خطی گالاکتان سولفاته شده می­باشد، از نوعی جلبک دریایی قرمز رنگ به دست می ­آید. این ماده قابلیت تولید فیلم شفاف با خصوصیات مکانیکی و ساختاری مناسبی را دارد اما مانند سایر فیلم­های پایه هیدروکلوئیدی ممانعت اندکی در برابر عبور بخار آب دارد. افزودن مقدار ناچیزی از برخی ترکیبات آبگریز نظیر چربی­ها و اسانس ­های روغنی گیاهی همچون آویشن شیرازی^[15] و یا پونه^[16]موجب کاهش نفوذ پذیری فیلم­های پایه هیدروکلوئیدی نسبت به بخار آب می­گردد. به علاوه استفاده از این اسانس ­های روغنی موجب افزایش کشش پذیری و کاهش شفافیت، افزايش خاصيت آنتي اكسيداني و ضد ميكروبي فیلم های هیدروکلوئیدی می­ شود که این مسئله به ساختار میکروسکوپی فیلم ها و نیروی بین اتم­ها مرتبط است. بنابر این می توان نتیجه گرفت که ترکیب فیلم های پایه هیدروکلوئیدی با اسانس ­های روغنی علاوه بر دستیابی به خواص ظاهری و مکانیکی مطلوب­تر، باعث دستیابی به کیفیت غذایی بالاتر و حفظ ایمنی بیشتر محصولات می گردد (شجاعی علی آبادی و همکاران^[17]، 2013).

در یک بررسی فعالیت ضد باکتریایی و خواص مکانیکی فیلم خوراکی نشاسته ساگوی بخشی هیدرولیز شده-آلژینات حاوی روغن لمنگراس را مورد ارزیابی قرار گرفت. در این تحقیق فیلم خوراکی نشاسته ساگو که قسمتی از آن هیدرولیز شده به همراه آلژینات تهیه شد. روغن لمنگراس و گلیسرول به درون فیلم گنجانده شد تا به عنوان عامل ضد میکروبی و پلاستی­سایزر به ترتیب عمل کنند. منطقه بازدارندگی به طور قابل ملاحظه ای به وسیله اضافه کردن روغن لمنگراس به همه مراحل در حضور و عدم حضور گلیسرول افزایش پیدا کرد. این نشان می­دهد که فیلم های شامل روغن لمنگراس در همه مراحل روی اشریشیاکلای اثر بازدارنده داشته است. در غیاب گلیسرول، استحکام کشش فیلم­ها با افزایش محتوای روغن کاهش پیدا کرد اما تغییر قابل ملاحظه­ای در درصد کشش پذیری^[18] مشاهده نشد. درصد کشش­پذیری طول و نفوذپذیری به بخار آب^[19] برای فیلم های با 20% گلیسرول به طور قابل ملاحظه­ای با افزایش محتوای روغن لمنگراس افزایش پیدا کرد. همانطور که با طیف سنجی مادون قرمز^[20](FTIR) اندازه ­گیری شد، اضافه کردن روغن هیچ واکنشی با گروه های عملگرای فیلم نداشت (مایزورا و همکاران^[21]، 2008).

در بررسی دیگری ویژگی­های فیزیکی و آنتی اکسیدانی فیلم فعال چیتوزان مخلوط شده با عصاره چای سبز ارزیابی شد. نتایج مطالعه آن­ها شامل موارد زیر بود: افزودن عصاره به فیلم چیتوزان ویژگی مکانیکی و نفوذپذیری به بخار آب و مقدار ترکیبات فنولیک و توانایی آنتی اکسیدانی فیلم را بهبود داد. این مطالعه نشان داد مخلوط چای سبز به فیلم چیتوزان برای بسته­بندی فعال مفید بوده است (سریپاتراوان و همکاران^[22]، 2010).

در بررسی دیگری فیلم­هایی از نشاسته ذرت با مقادیر متفاوت اسید سیتریک (0%-20% وزنی) و کربوکسی متیل سلولز به روش کاستینگ دردماي 60 درجه تولید گردید. تأثیراسید سیتریک بر روي نفوذپذیري نسبت به بخارآب، میزان جذب رطوبت و ویژگی هاي مکانیکی، مورد بررسی قرار گرفت. باافزایش میزان اسید سیتریک از صفر به10%، نفوذپذیری نسبت به بخار آب از 63/4 به ×10^-767/2 g/m.h.Paکاهش یافت. زمانی که میزان اسیدسیتریک به20% رسید، نفوذپذیری نسبت به بخار آب حدود 15% افزایش یافت. میزان جذب رطوبت و ویژگی هاي مکانیکی نیز تغییرات مشابهی نشان دادند. درحضور10% اسیدسیتریک، افزودن کربوکسی متیل سلولز(CMC) بازدارندگی فیلم در برابر رطوبت را افزایش داد. افزودن 20% کربوکسی متیل سلولز (CMC) استحکام کششی نهایی را بیش از 59% افزایش داد. درعین حال کاهش معنی­داري در کرنش تا نقطه شکست مشاهده نگردید (قنبرزاده و همکاران، 1388).

در تحقیق دیگری ویژگی های مکانیکی، فیزیکی، میکروبی و آنتی اکسیدانی فیلم چیتوزان و پلی وینیل الکل مخلوط شده با عصاره نعناع و پوست انار بررسی شد. افزایش محافظت در مقابل اشعه فرابنفش در فیلم حاوی عصاره دیده شد. فیلم مخلوط شده با عصاره پوست انار بالاترین مقاومت کششی^[23] راداشت. ویژگی نفوذپذیری در اثر افزودن عصاره تغییر نکرد. فیلم حاوی پوست انار در مقابل باسیلوس سرئوس بازدارنده و باعث کاهش تعداد استافیلوکوکوس اورئوس در دو سیکل گزارش شد (سوئیتی و همکاران^[24]، 2012).

در تحقیقی دیگر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی فیلم ژلاتین پوست ماهی و ژلاتین گاوی آمیخته با عصاره آبی پونه کوهی و رزماری را بررسی گردید. افزودن این دو عصاره به فیلم به واسطه برخی واکنش های ژلاتین و پلی فنل عصاره باعث افزایش مقاومت به کشش و افزایش حلالیت در آب^[25] و افزایش کدورت شد (گمز و همکاران^[26]، 2008).

در یک پژوهش ممانعت کنندگی و ویژگی مکانیکی و ضد میکروبی فیلم نشاسته کاساوا-چیتوزان مخلوط با اسانس پونه کوهی را ارزیابی گردید. اثر ضد میکروبی روی باسیلوس سرئوس^[27]، سالمونلا آنتریتیدیس^[28]، استافیلوکوکوس اورئوس^[29]، اشریشیاکلای^[30]، نفوذپذیری به بخار آب و طیف سنجی مادون قرمز و آنالیز ترموگرام^[31] اندازه گیری شد. بیشترین بازدارندگی روی باسیلوس سرئوس و کمترین روی سالمونلا آنتریدیس دیده شد. حضور اسانس پونه کوهی در فیلم باعث تشکیل فیلم انعطاف­پذیر شد. چیتوزان در مقابل میکروارگانیسم­ها مؤثر نبود اما سختی^[32] و نفوذپذیری به بخار آب را کاهش می­دهد. آنالیز ترموگرام، ثابت می­ کند که افزودن چیتوزان و اسانس پونه کوهی در پایداری حرارتی فیلم مؤثر نبود. افزودن اسانس پونه کوهی باعث کاهش مقاومت به کشش و کشش پذیری می­ شود. فیلم های تشکیل شده با نشاسته و گلیسرول سختی بالایی دارند که تحت شرایط اکستروژن (فشار، دما و استرس بالا) در نشاسته به دلیل نزدیکی و واکنش شاخه­ها ماتریکس سختی ایجاد می شود که افزودن اسانس پونه کوهی و چیتوزان باعث کاهش آن می­ شود (پلیساری و همکاران^[33]، 2009).

در پژوهش دیگری ویژگی فیزیکی آلژینات ترکیب شده با اسانس روغنی پونه کوهی برسی شده است. ترکیب اسانس پونه کوهی با فیلم­های آلژینات به طور معناداری بر روی ویژگی های فیزیکی اثر گذاشت. ضخامت و نفوذپذیری به بخار آب در فیلم به وسیله اسانس پونه کوهی افزایش پیدا کرد (بناویدسا و همکاران^[34]، 2012).

در بررسی دیگر اثر اسانس سیر و پونه کوهی بر خواص فیزیکی فیلم خوراکی تهیه شده از پروتئین سویا ارزیابی شده است. در این بررسی اثر افزودن اسانس روغن سیر و پونه کوهی در غلظت های 5/0، 5/1و 5/2% به فیلم خوراکی تهیه شده از ایزوله پروتئین سویا بررسی شده است. اسانس سیر درصد شفافیت نمونه­های فیلم را بیشتر از اسانس پونه کوهی کاهش می­دهد اما اثر غلظت هر دو اسانس بر شدت شفافیت و نفوذپذیری به بخار آب معنادار نبوده است. اسانس سیر، شدت نفوذپذیری به بخار آب را کاهش و اسانس پونه کوهی این پارامتر را افزایش می­دهد. افزودن اسانس پونه کوهی بر میزان رطوبت فیلم خوراکی تأتیر معناداری نداشته است اما اسانس سیر، میزان رطوبت را به طور معناداری کاهش می دهد (بقائی و همکاران، 1389).

محققین دیگری به بررسی امکان تولید فیلم چیتوزان حاوی اسانس آویشن و میخک پرداخته است. آن ها متوجه شدند که با افزایش میزان درصد ترکیبات ضد میکروبی (اسانس ها) رطوبت موجود در آن ها به طور معنی­داری کاهش پیدا کرد و علت این پدیده هم اثر دفع کننده ترکیبات غیر قطبی موجود در اسانس ها بر روی آب بود. در این تحقیق نشان داده شد که وجود اسانس به طور کلی باعث ایجاد تغییراتی در سطح ساختار ملکولی شده و لذا فشردگی ساختار سطحی کاهش یافته که سبب افزایش میزان عبور بخار آب گردید. همچنین مشاهده شد که وجود اسانس باعث کاهش فشردگی سطحی شده و منجر به ایجاد منافذ و حفراتی در فیلم می شود (حسینی و همکاران، 2009).

در پژوهشی دیگر خصوصیات فیزیکوشیمیایی فیلم های خوراکی بر پایه پروتئین آب پنیر محتوی اسانس پونه کوهی بررسی گردید. نتایج نشان داد که میزان جذب رطوبت و قابلیت نفوذپذیری به بخار آب از تغییر غلظت اسانس تأثیر پذیرفته و تغییر معنی­داری به ویژه در میزان نفوذپذیری به بخار آب در هیچ یک از سه غلظت به کار رفته مشاهده نشد (زینوویادوا و همکاران، 2009)^[35].

در بررسی دیگری فیلم های تهیه شده از پوره سیب و آلژینات حاوی اسانس گیاهان پونه کوهی، دارچین و علف لیمو مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد افزودن این ترکیبات گیاهی کاهش معنی­داری بر مقاومت کششی فیلم های تهیه شده داشته که این تأثیر در فیلم های حاوی اسانس پونه کوهی بیشتر بوده است. درصد کشش پذیری نیز با افزودن این ترکیبات افزایش پیدا کرده است (روجاس گرو و همکاران^[36]، 2007).

در تحقیق دیگری ویژگی های مکانیکی و فرایند بخار آب در مقداری از مخلوط های فیلم خوراکی نشاسته کاساوا بررسی شد و از مخلوط های گلیسرول و پلی اتیلن گلایکول به عنوان پلاستی سایزر و گلوتار­آلدهید به عنوان عامل اتصال دهنده استفاده شد تا خواص مکانیکی و انتقال بخار آب را در فیلم ها تعیین کند. عمل پلاستی­سایزی، پلی اتیلن گلایکول از طریق چندی بیش از 5/0 گرم گلوتار­آلدهید متوقف و محدود شد. مدل پیش بینی نشان می­دهد که مخلوط فرمول­بندی شده با پلی اتیلن گلایکول تا 3/0 گرم بیشتر کشیده می­ شود. فیلم های ساخته شده با سطوح بالاتر از 5/0 گرم گلوتارآلدهید باعث نفوذپذیری کمتر آب می شود که ناشی از اثرات اتصال دهنده است. فیلم­های به دست آمده از نشاسته کاساوا که توسط مخلوط مورد نظر ساخته شد، از نظر انعطاف پذیری و نفوذپذیری کمتر در مقابل آب عملکرد بهتری دارد و قابلیت استفاده به عنوان فیلم خوراکی رادارد (پارا و همکاران، 2004)^[37].

در پژوهش دیگری اثرات ژلاتین و کربوکسی متیل سلولز بر نفوذپذیری بخار آب و خط هم­دایی جذب سطحی در فیلم های نشاسته کاساوا را مورد بررسی قرار گرفت. اضافه کردن ژلاتین یا کربوکسی متیل سلولز به فیلم های نشاسته کاساوا هیچ اثری بر روی نفوذپذیری بخار آب تمام فیلم­ها ندارد. مقدار نفوذپذیری بخار آب فیلم های نشاسته کاساوا حاوی ژلاتین بیشتر از فیلم­های مخلوط نشاسته کاساوا و کربوکسی متیل سلولز بود. نفوذپذیری بخار آب فیلم­های کاساوا با افزایش مقدار ژلاتین به مقدار بیش از 30% افزایش یافت. مخلوط های فیلم کاساوا و کربوکسی متیل سلولز نسبت به فیلم های ژلاتینی نشاسته­ای دارای جذب سطحی بالاتری بودند. افزایش ژلاتین و مقدار کربوکسی متیل سلولز باعث افزایش مقدار آب در فیلم­های تک لایه شد. نفوذپذیری آب تمام فیلم­های کاساوا وقتی میزان رطوبت از 33 به 54 افزایش می­یابد، زیادتر می شود. فیلم های کاساوا دارای ژلاتین و کربوکسی متیل سلولز توانایی جذب سطحی بالاتری را برای آب به نسبت فیلم­های شاهد دارند. علاوه بر این فیلم­های کاساوا دارای ژلاتین یا فاقد ژلاتین از پتانسیل بالاتری برای استفاده شدن به عنوان بسته­های خوراکی و زیستی با نفوذپذیری بخار آب متوسط برخوردارند. ممکن است خواص ممانعتی آب این فیلم­ها با پوشاندن آن­ها یا مخلوط کردن آن­ها با پلیمرهای زسیتی آبگریز بهبود یابد (ویرونگرونگ و همکاران، 2009)^[38].

در بررسی دیگر اثر فیلم سازها و سوربات پتاسیم بر ویژگی های فیزیکی فیلم های خوراکی نشاسته کاساوا ارزیابی شد. وجود سوربات پتاسیم در فیلم ها، میزان حل شدن آن­ها، رنگ و کاهش درجه کریستالی شدن خواص مکانیکی آن­ها را تحت تأثیر قرار می­دهد. می­توان دید که ژلاتینی کردن به مدت طولانی و نرخ خشک کردن کند منجر به ایجاد یک شبکه می­ شود که بلوری شدن آن بیشتر و نفوذپذیری بخار آب کمتری دارد. وقتی سیستم نشاسته با بهره گرفتن از حرارت دهی سریع و خشک کردن کند ژلاتینی می­گردد بخار شدن سریع آب، باعث ایجاد ماتریکس های بسیار بی نظم می­گردد که مقدار رطوبت بالاتری داشته و بازدارندگی آن در مقابل آب کم است. این روش به صورت بسیار مؤثری از تجزیه سوربات پتاسیم و قهوه­ای شدن جلوگیری می­نماید. بنابر­این استفاده از این روش، برای تولید فیلم­هایی با پایداری ضد میکروبی مناسب و مشتری پسند بسیار مناسب است (سیلویا فلورس و همکاران، 2006)^[39].

• <

رویکرد ساخت گرایی^[۲۳]: در تبیین ساختار گرایانه توجه به ساختارها در اشکال اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی شان نقش اساسی دارند. از نظر ساختار گرایان، ساختارهای اجتماعی نظام هایی هستند که رفتارهای مشارکتی را هدایت یا محدود می کنند.
در حقیقت، ساختارها با فراهم کردن جوی از منع و ترغیب بر فاعلان درون سیستم اثر می گذارند. این رویکرد تحقق و تقویت مشارکت را در گرو تغییر و تحولات ساختاری می داند. «رویکرد ساخت گرایی معتقد است که مشارکت اجتماعی مردم جزئی از ساخت اجتماعی هر جامعه ای را تشکیل می دهد. از نظر صاحبنظران این مکتب، روابط پایدار نهادینه شده درجامعه اند که میزان مشارکت افراد را تحت تأثیر قرار می دهند. مشارکت اجتماعی توده مردم، ساختهای جامعه را حفظ می کند و موجب بقا و ادامه حیات آنها می شود. از منظر این مکتب، برای بالا بردن مشارکت افراد یا گروه ها در جامعه باید تغییراتی اساسی در ساختهای گوناگون جامعه ایجاد شوند. با اینکه جامعه دارای ساخت هایی است که پایدار و نهادینه شده اند، ولی ساخت اجتماعی نیز تغییر می کند» (فخرایی، ۱۳۸۳، به نقل از میر طاهر موسوی ، ۵۲:۱۳۹۱).در اینجا به نظریه لیپست که رابطه مشارکت و رسانه جمعی را متذکر شده است را آورده ایم .
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

لیپست:
سیمور مـارتین لیپست ^[۲۴]جــامعه شنــاس معـاصرآمریکایی از واقعیت گـرایان ^[۲۵]کارکردگرا ^[۲۶]است که چون دیگر اصحاب حوزه واقعیت اجتماعی معتقد است افراد در بطن نیروهای اجتماعی قرار دارند و رفتارشان متأثر از این نیروها و عوامل است. بعضی از عواملی که محیط اجتماعی فرد را می سازند عبارتند از : تعلیم و تربیت، شغل، درآمد، سن، نژاد، جنس، تحرک و محل اقامت لیپست^[۲۷] جامعه شناس معاصر امریکایی عمدتاً توجه خود را بر متغیرهای اجتماعی مشارکت متمرکز کرده است و درصدد آن است که پدیده شرکت یا عدم شرکت اقشار و گروه های مختلف اجتماعی را براساس چندین عامل کلی اجتماعی در فراشدهای سیاسی و اجتماعی نظیر انتخابات انجمن ها، سندیکاهای کارگری، شورای محلی و نظایر آن تبیین کنند. او در کتاب انسان سیاسی در فصل مربوط به انتخابات در تلاش است تا در دو سطح توصیف و تبیین، مدل نسبتاً جامعی را از عوامل اجتماعی مؤثر بر شرکت در انتخابات ارائه دهد. به گفتۀ او الگوی مشارکت، در کشورهای مختلف یکسانند: در کلیه این کشورها میزان مشارکت در فراشدهای اجتماعی در میان مردان، گروه های تحصیل کرده، متأهلین، شهرنشینان، افراد میانسال (۵۵-۳۵) و نیز افراد دارای منزلت و همچنین، اعضای سازمان ها، احزاب، سندیکاها و شوراها بیشتر است. او هیجان هایی را که محصول این تفاوتها هستند در چهار قضیه کلی خلاصه می کند. بنابراین به نظر او چهار عامل موجب می شود که یک گروه نسبت به سایر گروه ها تمایل بیشتری برای مشارکت داشته باشند، این عوامل عبارتند از:
۱- علایق و منافعش شدیداً در معرض تأثیر سیاست های دولت باشد؛
۲- به اطلاعات مربوط به رابطه تصمیمات سیاسی و علایق و منافع خود دسترسی داشته باشد؛
۳- در معرض فشارهای اجتماعی که خواهان رای دادن هستند باشد؛
۴- برای رای دادن به احزاب سیاسی مختلف زیر فشار نباشد.
مدل لیپست براساس اطلاعات موجود در دموکراسی های غربی و در ارتباط با ساختار سیاسی، اجتماعی آنها و برای همان کشورها تنظیم شده ولی به نظر می رسد که عوامل اجتماعی که مورد توجه قرار داده در سایر جوامع و کشورها نیز قابل ملاحظه می باشد. تفاوتی که رخ خواهد داد این است که گروه های اجتماعی این جوامع ممکن است از نظر تأثیر عوامل مورد توجه در این مدل وضعیت متفاوتی داشته باشند.یافته های مطالعاتی لیپست در کشورهای مختلف نشان می دهد که به طور کلی مشارکت در بین کسانی که تعلیم و تربیت بهتری یافته اند، اعضای گروه های شغلی و درآمدی بالاتر، سنین متوسط، گروه های مذهبی و نژادی مسلط، مردان در مقابل زنان، ساکنین یک محل، شهرنشینان و اعضای انجمن ها و موسسات اداری؛ گرایش به فزونی دارد. با این وجود چنین متغیرهایی گاهی اوقات واقعا بر مشارکت تاثیر دارند. از این رو تعلیم و تربیت حس وظیفه شهروندی، شایستگی، علاقه و مسئولیت سیاسی را افزایش می دهد و نیز باعث افزایش ویژگی های شخصیتی مثل اعتماد به نفس، احساس برتری، نظم و تشکل فکری بر می گردد. علاوه بر این مدارس خود به مثابه جایگاه هایی هستند که مهارت های مربوط به مشارکت در آنها کسب می گردند. و بالاخره کسانی که مهارت های مربوط به مشارکت در آنها کسب می گردند، و بالاخره کسانی که تعلیم و تربیت بیشتر دارند توانائی بهتر و بیشتری برای انتقال دانش سیاسی خود به فرزندانشان دارند و بدین ترتیب رابطه بین تعلیم و تربیت و مشارکت را تداوم می بخشند.در مورد تعلیم و تربیت چهار عامل قوی تر وجود دارند که بر مشارکت اثر می گذارند:
۱-نظم ۲-تشکل فکری ۳-حساسیت به منافع شخصی ۴-جامعه پذیری موثر توسط فرهنگ سیاسی،این عوامل در عین اینکه با تفاوت های فراوانی مشارکت ارتباط دارند، از نظر تفکیک و تمیز فرد فعال سیاسی از فرد معمولی نیز مشاهده شده است، بهتر توضیح می دهند. برای مثال، صاحبان مشاغل دارای منزلت بالاتر به دلیل فعالیت بیشتر و انسجام ایدئولوژیک بهتر می توانند رابطه بین علایق و منافع خود و تصمیمات دولت را در یابند اگر افراد واقع در سنین متوسط بیش از جوانان و ساکنین دائم، بیش از ساکنین موقت رای می دهند، بدین دلیل است که موثر واقع شدن سیاست پذیری بر افراد به زمان و تجربه نیاز دارد.فعالیت بیشتر سیاسی در مناطق شهری در مقایسه با مناطق روستایی حاکی از نظم و تشکل فکری بیشتر شهرنشینان است و فعالیت بیشتر اعضای انجمن ها و موسسات اداری در امور سیاسی تا حدودی ناشی از اثر هر سه عامل فوق الذکر است.
از طریق چنین متغیرهایی و به وسیله کلی دیگری که ماهیت پویاتری دارند (مثل: قدرت، نفوذ، انگیزه، فشارها و سائقه ها) ممکن است نهایتاً بتوان مدل هایی را که متغیرهای محیط اجتماعی را به واحدهای مناسبی تحویل می نمایند، مطرح ساخت یعنی بتوان به مدل های فرازمانی و فرافرهنگی رسید. وقتی که این عوامل و اجزاء ترکیب کننده متغیرهای مزبور جدا گردند و وزن هر یک به طور مناسبی تعیین گردد. پیشگویی در مورد مشارکت در شرایط گوناگون، درست تر و دقیق تر خواهد بود (لیپست، ۱۹۶۰: ۱۹۱-۱۸۷).لیپست در کتاب انسان سیاسی در فصل مربوط به انتخابات تلاش می کند تا در دو سطح توصیف و تبیین مدل نسبتاً جامعی را از عوامل اجتماعی موثر بر شرکت در انتخابات ارائه دهد به اعتقاد وی الگوی شرکت در انتخابات در کشورهای مختلف (آلمان، سوئد، آمریکا، نروژ، فنلاند و کشورهای دیگری که اطلاعاتی در مورد آنها در دسترس است) یکسانند: مردان بیش از زنان، آموزش دیده ها بیش از کمتر آموزش دیده ها، شهرنشینان بیش از روستانشینان، ۵۵-۳۵ ساله ها بیش از جوانان و پیران، متاهلین بیش از مجردین، افراد دارای منزلت بالا بیش از افراد با منزلت پائین، اعضای سازمان ها بیش از غیر عضوها با وجود این، تفاوت ها در بسیــاری ازکشـورها در حال محدود شدن است مثل سوئد که بخصوص در مورد سن و جنس تفاوتها کم می شود.
به طور کلی در بین کسانی که تعلیم و تربیت بهتری یافته اند (اعضاء گروه های شغلی و درآمدی بالاتر، سنین متوسط، گروه های مذهبی و نژادی مسلط، مردان در مقایسه با زنان، ساکنین محله، شهرنشینان و اعضای انجمن ها و مؤسسات اداری ) گرایش به مشارکت فزونی دارد.
در مورد تعلیم و تربیت در واقع سه عامل قوی تر وجود دارد که بر مشارکت اثر می گذارد: نظم، تشکل فکری، حساسیت به منافع شخصی و جامعه پذیری موثر توسط فرهنگ سیاسی. این عوامل در عین اینکه با تفـاوت های فــراوان مشارکت ارتباط دارند از نظر تفکیک و تمیز فرد فعال سیاسی از فرد معمولی نیز مهم می باشند. از طرف دیگر این عوامل رابطه ای را که بین بعضی از متغیرهای دیگر و مشارکت مشاهده شده است بهتر توضیح می دهند. برای مثال صاحبان مشاغل دارای منزلت بالاتر بدلیل فعالیت بیشتر و انسجام ایدئولوژیک بهتر می توانند رابطه بین علایق و منافع خود و تصمیمات دولت را دریابند اگر افراد واقع در سنین متوسط بیش از جوانان و ساکنین دائم بیش از ساکنین موقت رأی می دهند بدین دلیل است که مؤثر واقع شدن سیاست پذیری بر افراد به زمان و تجربه نیاز دارد (عبدی، ۱۳۷۸: ۳۱).
۲-۴-۱-۲- رویکرد تضاد:
این دیدگاه، بر عوامل انگیزه و ویژگیهای شخصیتی به عنوان عوامل تعیین کننده کنش های فردی در مبادرت به کنش های اجتماعی تأکید می کند. «نظریه هایی که به اصالت عمل و اهمیت امر سیاسی اعتقاد دارند، در این رویکرد قرار می گیرند. در این نظریه ها مشارکت در فعالیت اجتماعی و سیاسی فی نفسه هدف محسوب می شود. و از طریق آن تواناییها و خلاقیتهای انسان به عنوان موجودی عقلانی و ارتباط جو فعلیت می یابد. در این نظریه ها مشارکت در سیاست و در فعالیت سازمان های اجتماعی وظیفۀ شهروند فعال است و به صرفاً وسیله ای برای تأمین نیازها و منافع شخصی یا کسب فایده. فعالیت اجتماعی و سیاسی فی نفسه فضیلت است و متمایز کنندۀ حیات انسانی از سایر اشکال حیات» (رضایی، ۱۳۷۵، به نقل از میر طاهر موسوی ، ۵۲:۱۳۹۱). رویکرد تضاد مشارکت را به عنوان فرایندی که با شناسایی و توصیف مشکلات، نیازها و فرصت ها شروع می شود، می بیند و با بحث از دیالکتیک نیروهای اجتماعی و عمل فردی و ضرورت اتحاد گروه های زیر ستم در جهت عمل مشترک برای رهایی، به مسئله مشارکت از جهات مختلف پرداخته است (پیران، ۶۰:۱۳۷۶). در این دیدگاه، مسأله اصلی این است که فرد با عضویت در تشکلهای اجتماعی و فعالیت در این تشکلها، احساس توانائی و مؤثر بودن (قدرت) می کند (همان،۲۴۰).در مجموع باید بگوییم در این رویکرد به گفته کائوتری: مشارکت مستلزم هیچگونه نفع خاص یا خودخواهانه نیست بلکه شکلی از زندگی اجتماعی با طیف گسترده منافع است که در آن فرد خود را با اجتماع افراد برابر و یکسان می بیند (کائوتری، ۱۳۷۹، به نقل از میر طاهر موسوی ، ۵۲:۱۳۹۱).
۲-۴-۱-۳- رویکرد کنش متقابل نمادین:
رویکرد کنش متقابل نمادین بر نقش عاملان کنش در فرایندهای اجتماعی تاکید فراوان دارد. این رویکرد برای فهم و تفسیر پدیده های اجتماعی شناسایی ویژگی های کنشگران را مهم ارزیابی می کند و برای تبیین مشارکت اجتماعی به زمینه های شناختی، نظام معانی، گرایش و تمایلات افراد توجه کرده و سطح مشاهده و تحلیل را فرد قرار می دهد. تبیین در قالب نظریه کنش متقابل اجتماعی مبتنی بر مفروضاتی است که با این مفروضات می توان به تحلیل را هر نوع کنش اجتماعی همچون مشارکت پرداخت. ۱- کنشگر موجودی هدفمند است که در جهت تحقق اهداف معین تلاش می کند به گونه ای که هر حرکت و تحرکی معطوف به هدف یا اهدافی است.۲- کنشگر برای نیل به اهداف، اقدام به انتخاب وسایل و شیوه هایی می نماید.۳- هر کنشگری برخوردار از اهداف متنوعی است که بین اهداف مختلف نوعی رابطه متعامل وجود دارد.
در قالب رویکرد کنش متقابل، مشارکت به عنوان نوعی کنش اجتماعی باید مانند هر کنش اجتماعی دیگر واجد شرایط ذیل باشد:
۱- کنشگر در وضعیتی قرار دارد که شامل حضور دیگر کنشگران بوده و کنش با توجه به حضور آنان انجام می گیرد.
۲- کنشگر در وضعیتی است که دیر کنشگران با وسایل، امکانات و ویژگی هایی که در اختیار دارند به نوعی قادر هستند که رفتار کنشگر را تحت نفوذ قرار دهند.
۳- کنشگر با دیگر کنشگران در مجموعه های معینی از توقعات، ارزش های مشخص، اعتقادات و نمادها مشترک هستند (کوهن، ۱۳۹:۱۳۸۱).
۲-۴-۲- رسانه ها و جلب مشارکت عمومی
برای جلب مشارکت عمومی دو روش : ۱- ارتباط مستقیم و چهره به چهره ۲- ارتباط جمعی و غیر مستقیم وجود دارد. ارتباط چهره به چهره از لحاظ نیروی انسانی ، سازماندهی، هزینه ، زمان ، مدیریت و غیره به نحوی است که تا کنون کم تر کشور یا نهادی برای جلب مشارکت از این روش بهره گرفته است و حتی در موارد خاص نیز که انجام شده است از پشتیبانی رسانه ها بهره گرفته شده و از لحاظ علم ارتباطات ، ارتباط چهره به چهره در تقویت پیام های رسانه ای آن هم در مواردی که نیاز به تغییر نگرش شهروندان می باشد قابل استفاده است. در فضای ارتباطی جدید که به سمت فضای سایبر سوق می یابد ارتباط چهره به چهره اقتصادی و کار آمد نیست و تنها بهره گیری از ابزارهای ارتباطی معقولانه خواهد بود . ابزارهای ارتباطی در عصر کنونی به دو دسته قابل تقسیم هستند:
رسانه های سایبر مانند اینترنت
رسانه های همگانی مانند : رادیو ، تلویزیون و مطبوعات
با توجه به جدید بودن رسانه های سایبر ، تنها بخش های خاصی از جوامع از این رسانه ها بهره می گیرند ، به این ترتیب اگر هدف مشارکت جلب شهروندان از بین این مخاطبین باشد، مشارکت امکان پذیر خواهد بود که با توجه به کم بودن استفاده کنندگان اینترنت در ایران ، جوان بودن استفاده کنندگان ، سرعت پایین و فیلترینگ شدید اینترنت ، موضوعیت بهره گیری از این ابزار برای مشارکت عمومی معنادار نیست. اما ابزاری که در دو سده گذشته در مشاکت عمومی مورد بهره برداری قرار گرفته است تنها رسانه های همگانی است. رسانه های همگانی به علت ویژگی های خود از جمله در دسترس همگان قرار داشتن ، زمان کم ارسال تا دریافت پیام ، فایل فهم بودن پیام برای همگان ، ارزان بودن و پوشش در سطح کشور ، بهترین وسیله و ابزار جلب مشارکت عمومی محسوب موفق ، بهره گیری از رسانه ها ی همگانی است . بنابراین در این بخش به صورت مفصل به شیوه های جلب مشارکت عمومی به وسیله رسانه ها پرداخته می شود.
در این فراگرد ارتباطی کارگزاران مشارکت ، خواهان همیاری و کمک شهروندان یا گروهی خاص در فعالیتی مشخص هستند که این مشاکت می تواند اهداف گوناگونی اعم سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی ف توسعه ای و… داشته باشد. برای این منظور با توجه به استدلال مذکور بهره گیری از رسانه های همگانی الزامی است.
– بسترسازی رسانه ها برای مشارکت
اولین وظیفه رسانه ها در امر مشارکت بسترسازی است . اگر بستر کافی و مناسب برای مشارکت وجود نداششته باشد کارگزاران در مراحل بعدی نیز جلب مشارکت عمومی ناکام خواهند ماند، عوامل مهم در بسترسازی مشارکت به چند موضوع قابل تقسیم است.
اول ) آموزش شهروندان درباره مشارکت است ، متاسفانه اکثر مواقع شهروندان اطلاع و اگاهی مناسبی
ازمشارکت یا نحوه مشارکت صحیح و منطقی ندارند؛ یعنی یا نمی دانند که مشارکت چه فوایدی برای آنها دارد و چگونه این مشارکت در سرنوشت آنها موثر است و اگر هم به صورت کلی از فواید مشارکت آگاه باشند ، اما نمی دانند به صورت مصداقی مشارکت در زندگی آنها چه تاثیری خواهد داشت. نکته دیگر درباره مخاطبان یا شهروندان ، عدم آگاهی آنها از نحوه برقراری ارتباط مشارکتی است. ارتباط مشارکتی ارتباطی است که شهروندان به نحوی باشد که شهروندان یا گروه ها می توانند به واسطه آن فعالیت هایی را انجام دهند که از عهده یک نفر خارج باشد، اما برای این که همکاری و همیاری شهروندان به نحوی باشد که باعث رسیدن به مقصود شود احتیاج به آموزش ها و مهارت های ویژه ای دارد. باید متذکر شد که درجهان سوم به علت عدم قدمت مشارکت ، افراد نیز برای فعالیت های عمومی مهارت لازم را ندارند و در اکثر فعالیت های عمومی ، شهروندان می خواهند خود رهبری دیگران را در دست گیرند و یا کسانی که رهبر آن فعالیت هستند از اندیشه های مشارکتی برخوردار نبوده و رهبریت آمرانه را در پیش می گیرند . رسانه ها می توانند با آموزش شهروندان و با تشریح این که مشارکت در تمامی امور چه فواید برای آنها دارد و مصداق های فواید رفتارهای همگانی چیست انگیزه لازم برای مشارکت عمومی را به وجود آورند. آموزش شهروندان در نحوه برقراری ارتباطات مشارکتی از دیگر بسترسازی های رسانه ای است. همان طور که گفته شد عده ای از شهروندان آگاهی لازم از نحوه رفتار در گروه های اجتماعی را ندارند، یا این که خیلی معتقد به پیروی از دیگران هستند و از خود ابتکار عمل ندارند و عده ای نیز صرفاً احساس رهبری بر دیگران را دارند و حاضر به همسطح شدن با دیگران نیستند . این دو نوع نگرش کاملاً متضاد باعث اختلال در مشارکت است ولی رسانه ها می توانند به شهروندان آموزش دهند در گروه های کاری هر کس می باید بتواند بر اساس توانایی های خود پیشنهاداتی را ارائه کند و در راستای همان توانایی ها مسئولیت هایی را نیز بپذیرد. این آموزش بستر شهروندی و نگرش شهروندی و نگرش شهروندی به مشارکت را مهیا می سازد .
دومین بستر ، بسترهای محیطی و اجتماعی مشارکت است این مقوله خود می تواند به موارد گوناگون دیگر تقسیم شود مانند:
حقوق و قوانین
ساختار سیاسی جامعه
گروه های فشار
گروه های سوء استفاده کننده و غیره
مهم ترین وظیفه رسانه ها ، اصلاح این محیط هاست. برای مثال اگر قوانین به نحوی است که جلوی مشارکت های گسترده عمومی مانند احزاب و تشکل ها و… را می گیرد ، رسانه ها باید به دنبال رفع این مشکلات بوده و نشان دهند که قوانین موجود باعث کندی یا ممانعت از مشارکت می شود تا قانونگذاری برای رفع قوانین نامطلوب به دنبال چاره ای باشند از دیگر اختلالات محیطی مشارکت موضوع ساختارهای سیاسی است. در بسیاری از ساختارهای حکومتی و به خصوص در جهان سوم اجازه مشارکت به عموم جامعه داده نمی شود. ساختار این نوع حکومت ها از نوع اقتدارگرایی و آمرانه است بنابراین مشارکت مردم تنها به صورت فرمایشی و آن هم در مواقعی که به نفع حاکمیت باشد نه به نفع ملت مورد تایید است . این نوع حاکمیت ها از شرکت گسترده و خودجوش مردم در امور هراسانند و ترس از این که شاید روزی با مردم در قدرت ، شریک شوند باعث جلوگیری از هر نوع مشارکت اعم از فرهنگی و اجتماعی می شوند . البته رسانه ها درباره از بین بردن این نوع اختلال محیطی از قدرت کمی برخوردارند و اگر حاکمان از طرف آنها احساس خطر نمایند، آن رسانه ها به تعطیلی کشانده می شوند . اما رسانه ها می توانند با تلاش منطقی ، حداقل در مواردی که آسیب کم تری وارد می شود ، به اصلاح ساختارهای حکومتی برای جلب مشارکت عمومی بپردازند.گروه ها و نهادهای ویژه جلب مشارکت از دیگر بسترهایی است که رسانه ها در جهان سوم باید به آن یپردازند. در کشورهای توسعه یافته ، به علت قدمت طولانی مشارکت در تمامی ارکان زندگی نیاز به نهادهای ویژه مشارکت خیلی کم تر است. اما درکشورهای جهان سوم که مشارکت کم تربوده و نیاز به مشارکت در زمینه های خاص خیلی زیاد است وجود نهاد و سازمان های ویژه برای مشارکت عمومی خیلی بیشتر محسوس است. بنابراین رسانه ها باید به بررسی دقیق این نهادها ، نوع فعالیت های آنها ، کاستی های آنها و… بپردازند. برای نمونه در اوایل انقلاب جهاد سازندگی به عنوان یک نهاد از این زاویه نگاه نکرده اند که در ادامه آن می توان به سازمان ترویج در مورد کشاورزی اشاره کرد و این سازمان را می توان در طول این سالها مورد بررسی قرار داد و آن را از زوایای گوناگون ارزیابی کرد.
فرایند جلب مشارکت عمومی
جلب مشارکت عمومی همانند دیگر فرایندهای ارتباطی است ، یعنی دارای ویژگی های خاص خود است و می باید در فعالیت های مشارکتی به آنها توجه خاصی شود . برای جلب مشارکت مخاطبان خود، باید درباره محمل و موضوع آگاهی لازم را در اختیار شهروندان قرار دهند تا شهروندان با کم و کیف موضوع آشنا شوند. اگر شهروندان به صورت دقیق و کامل از حدود موضوع آگاه نباشند چند اتفاغ رخ خواهد داد. اول که ابهام باعث می شود شهروندان ضرورت شرکت در سوژه را درک نکرده و وارد عرصه ارتباطی نشوند. دوم شهروندانبه اطلاعات کم اعتماد و اطمینان نداشته بنابراین وارد موضوع نمی شوند ، سوم هر شهروندی بر اساس سلایق خود، موضوع را تشریح و توصیف می کند که این امر نیز در مراحل بعدی آسیب رسان خواهد بود.دومین مرحله ایجاد علاقه در شهروندان است. بنابراین مهم ترین نقش رسانه ها در این مرحله ایجاد انگیزه و علاقه در مخاطبان است . برای ایجاد انگیزه و علاقه باید با توجه به مصداق مشارکت برنامه ریزی ارتباطی انجام شود.
سومین مرحله ” ارزشیابی ” است. شهروند در این مرحله ، کاربرد ذهنی از ایده جدید در موقعیت کنونی و آینده ارزشیابی کرده و تصمیم می گیرد ایده جدید را امتحان کندیا خیر. مشارکت در این مرحله به علت اینکه حالت ذهنی برای شهروند دارد و شهروند هنوز تصمیم گیری درباره مشارکت و عدم مشارکت نکرده است ، از حساس ترین و ظریف ترین فعالیت های ارتباطی و رسانه ای است. در این مرحله رسانه ها باید شهروندان را در تصمیم گیری یاری دهند و به وی نشان دهند که در صورت شرکت در امر مورد نظر برای آنهاچه فوایدی خواهد داشت. در این مرحله رسانه ها می توانند با بهره گرفتن از تجربیات گذشته و حتی دیگر رسانه های جهان ، شهروندان را در رسیدن به تصمیم گیری مورد نظر یاری دهند. از نکات قابل توجه در مرحله ارزشیابی این است که شهروند به صورت ذهنی و التزامی دربارۀ موضوع ها تصمیم می گیرد. بنابراین استفاده از رسانه ای همچون تلویزیون که ذهنیات را در قالب تصاویر قابل لمس ارائه می کند و به صورت عینی به شهروندان نشان می دهد که شرکت در فعالیت جمعی مورد نظر چه نوع فوایدی می تواند برای وی داشته باشد، به این ترتیب شهروند آماده برای تصمیم گیری به شرکت در فعالیت مورد نظر کارگزار ارتباطی می شود.
مرحله چهارم ” آزمون در مقیاس کوچک ” است. شهروندان اکثراٌ برای شرکت در فعالیت های بزرگ و وقت گیر ، ابتدا در مراحل کوچک شرکت می کنند و اگر به نتیجه برسند که ادامه خواهند داد در غیر این صورت تصمیم به قطع همکاری خواهند گرفت. نقش رسانه ها در این مرحله تسهیل ارتباط در مشارکت است. اگر رسانه ها بتوانند اطلاعات لازم برای تسهیل فعالیت ها را در اختیار شهروندان قرار دهند آنها به راحتی فعالیت مورد نظر را انجام می دهند با اینکه اگر عوامل اختلالی در مشارکت کم نمایند، باعث می شود .
شهروندان در مرحله بعدی تصمیم به ادامه مشارکت بگیرند در غیر این صورت خود کارگزاران مشارکتی می باید جبران کارکردهای رسانه ها را داشته باشند که به این ترتیب هزینه مشارکت در کل زیاد خواهد شد. مرحله نهایی، مرحله پذیرش کامل است. البته این به آن معنا نیست که شهروند حتماٌ شرکت در فعالیتهای مشارکتی را قبول کند بلکه احتمال دارد در این مرحله شهروند تصمیم به قطع رابطه با تمامی فعالیت های مشارکتی بگیرد و دیگر کم تر در فعالیت های گروهی شرکت داشته باشند.
رسانه ها در این مرحله باید به تثبیت تصمیم گیری برای شرکت در فعالیت های گروهی بپردازند. به این معنا که شهروندان برای پذیرش هر موضوع سه مرحله مشترک را می گذرانند که عبارتند از :
انجماد زدایی یعنی شهروند آماده برای تصمیم گیری می شود.
مرحله تغییر است. در این مرحله شهروند درصدد تغییر رفتار یا نگرش خود بر می آید و تغییرات لازم را در رفتار و نگرش خود ایجاد می کند.
مرحله انجماد است یعنی باید ایده و رفتار جدید در شهروند تثبیت گردد.
رسانه ها و پذیرش مشارکت
از خصوصیات هر نوآوری توجه به فرایند قبول آن است . مشارکت نیز به عنوان محمل و موضوع جدید که تا به حال در آن محمل شهروندان مشارکت نداشته اند، جزئی از فرایند نوآوری قرار می گیرد. اورت ام راجرز واف ، فلوید شومیکر ، پنج ویژگی را برای هر نوآوری برمی شمارند:
مزیت نسبی
سازگاری
پیچیدگی